એક નહીં પણ ચાર કસ્તુરબાઓનું એમના પતિશ્રીના હસ્તે જાહેરમાં સન્માન થયું ! આ વિચાર જ કેટલો અદભુત છે, નહીં ?! 

ભદ્રાયુ વછરાજાની                                               bhadrayu2@gmail.com

પદ્મવિભૂષણ સ્વામીશ્રી સચ્ચિદાનંદજી કહે છે : ‘સન્માનને પાત્ર વ્યક્તિનું સન્માન કરવાનું જે સમાજ ચુકી જાય છે તે નગુણો સમાજ છે.’ ગુજરાતના સાહિત્યરત્ન ગુણવંત શાહ કહે છે: ‘સન્માનને પાત્ર વ્યક્તિનું સન્માન ન કરવું એ હિંસા છે અને સન્માનને પાત્ર ન હોય તેનું સન્માન કરવું પણ હિંસા છે ‘ ગુજરાત આ બંને અવતરણોને અનુસરી રહ્યું છે તે આનંદની વાત છે. જો કે, ક્યારેક બાવીસેક વર્ષની વ્યક્તિનું ‘લાઈફ ટાઈમ એચીવમેન્ટ એવોર્ડ’થી સન્માન થાય ત્યારે વિચાર આવે કે આ મહાશયની લાઈફ તો હવે જીવાશે અને અત્યારથી લાઈફ ટાઈમ એચીવમેન્ટ એવોર્ડ ?? કેટલાક ઈચ્છુકો તો પોતાની ફાઈલ સાથે લઈને જ ફરતા હોય છે. લાગ મળ્યો નથી ને અરજી કરી નથી !! કબીરદાસ યાદ આવે: ‘સહજ મિલા સો દૂધ બરાબર, માંગા  મિલા સો પાની.’  સન્માન થાય ત્યારે બે બાબતો મહત્વની છે :

1) સન્માન કોનું થાય છે?         2) સન્માન કોના હસ્તે થાય છે? 

ગાંધીજી સામે એક ફરિયાદ એ હતી કે તેઓએ કસ્તુરબાને જોઈએ એટલો ન્યાય ન આપ્યો.  પણ જે કામ બાપુથી ન થયું તે કામ આપણે કરી લઈએ એવો વિચાર આજે કોને આવે, બોલો જોઈએ ?? પણ કળિયુગમાં ય સત્કર્મ કરનાર હોય જ છે, એવી શ્રદ્ધા સાચી પડી છે.

ઉમરગામ-વલસાડ ખાતે શાહ અને ગાલા પરિવારે “રાષ્ટ્રમાતા કસ્તુરબા ગાંધી સન્માન પારિતોષિક” અર્પણ  કરવાનો એક સાદો છતાં અત્યંત ભાવપૂર્ણ ઉપક્રમ યોજ્યો. દક્ષિણ ગુજરાત અને કચ્છમાં ઈઝરાયલ પદ્ધતિથી ખેતીના સફળ પ્રયોગો મોટા પાયે કરનાર શ્રી મણિલાલ ગાલાના માતુશ્રી મીઠીબેન ટોકરશી શાહની સ્મૃતિમાં ગુજરાતના વિજ્ઞાન અને સર્વોદયના ક્ષેત્રે દિલ દઈને આજે પણ કામ કરી રહેલા સાચુકલા કર્મશીલોનાં ધર્મપત્નીઓને ‘રાષ્ટ્રમાતા કસ્તુરબા ગાંધી સન્માન’ થી નવાજવામાં આવ્યાં. આ કેવળ સન્માન જ ન હતું પણ નારીના સત્તનું માન હતું. અરે, આ વિચાર જ કેટલો અદભુત છે ? ‘પ્રત્યેક સફળ પુરુષની પાછળ એક સ્ત્રી રહેલી હોય છે’, એ ઉક્તિ આપણે કેવળ ઉચ્ચારવા જ રાખી છે, ક્યારેય એ સ્ત્રીને જાહેરમાં સત્કારી નથી.  

મહાત્મા ગાંધીજીએ કસ્તુરબાની વિદાય સમયે એમને શ્રદ્ધાંજલિ આપતા કહેલું કે, “She stood above me.” પોતાના દાદી વિષે શ્રી અરુણ ગાંધી લખે છે કે, “મારાં દાદીની જીવનકથા બસ એટલી જ છે કે,  “જયારે મોહનદાસ સત્યના પ્રયોગો કરતા હતા ત્યારે બા  તે પ્રયોગોનો તાપ જીરવતા હતા.” આ સન્માન સમારોહમાં જે તપસ્વિનીઓનું સન્માન થયું એમનું જીવન પણ ‘તાપ જીરવવા’ જેવું જ રહ્યું છે. આ તપસ્વિનીઓમાં ભારતના ખગોળ વિજ્ઞાની ડો. જે.જે.રાવલના ધર્મપત્ની સૌ. દેવિકાબેન રાવલ, લોકભારતી ગ્રામવિદ્યાપીઠમાં જીવન સમર્પિત કરનાર ડો. અરુણભાઈ દવેના ધર્મપત્ની સૌ. અર્ચનાબેન દવે, અંતરિયાળ વસીને  વંચિતોનું કામ કરનાર ચૈતન્ય ભટ્ટના ધર્મપત્ની સૌ. સોનલબેન ભટ્ટ અને સર્વોદયથી સિંચાઈને જ્ઞાન-વિજ્ઞાનને જીવન માર્ગ ગણનાર શ્રી પાર્થેશ પંડ્યાના ધર્મપત્ની સૌ. બિન્દુબેન પંડ્યાનું સન્માન  થયું. ઉત્તમ વિજ્ઞાનીઓ, કલાકારો, વિદ્વાનો અને કર્મશીલો અલગારીઓ હોય છે, એમને વાંચવા ગમે, એમની સાથે અમુક કલાકો કે દિવસો રહેવું ગમે; પણ એમની સાથે આખી જિંદગી કાઢવી એટલે દીવો લઈને વાવાઝોડા સાથે રહેવા બરાબર છે અને શરત એટલી જ કે દીવો ઓલવાય ન જાય એના માટે સતત જાત રેડ્યા કરવાની!  આ સમારોહમાં ગાલા પરિવારે કાળજી લીધી કે પોતાનો બૃહદ પરિવાર જ સમગ્ર આયોજન કરે.  ચોથી પેઢીના નાનાં બાળકોએ ‘વૈષ્ણવ જન  તો…’ ભજનથી આરંભ કર્યો. ખાદી અને સર્વોદય માટે બાળપણથી કૃતનિશ્ચયી પદ્મશ્રી ગફૂરભાઇ બિલખિયા અધ્યક્ષ હોવાથી સાથે રહ્યા પણ  આ ચાર કસ્તૂરબાઓનું સન્માન તો  એમના  પતિશ્રીના હાથે જ થયું. આ  વાતે તો સમારંભને  ચાર ચાંદ લગાવ્યા. 

મહાત્માજીના પાંચમી પેઢીના વારસ  અને પ્રસિદ્ધ  લેખિકા સોનલ પરીખે કાર્યક્રમમાં  કહ્યું કે,  શ્રી નારાયણભાઈ દેસાઈએ ‘મારું  જીવન, મારી વાણી’ ના ચાર દળદાર ગ્રંથો લખ્યા છે પરંતુ એમાંથી ય કસ્તુરબા એટલા જાણવા મળતાં  નથી !’ આ સત્યને આધાર માનીએ તો આ વિશિષ્ટ સન્માન કાર્યક્રમ એક સીમાચિહ્ન બની રહ્યો. ઉડીને આંખે વળગે તેવી આ કાર્યક્રમની કેટલીક વિશેષતાઓ ગણાવીએ તો..સમારોહ ભાવપ્રધાન રહ્યો, આપેલ સમય કરતાં સૌ ઓછું બોલ્યા અને છતાં સૌની વાતમાં નક્કર અનુભવ અને એમનાથી નીપજતી નમ્રતા હતી,  આયોજક શ્રી મણીલાલ બાપાએ સન્માનિત બહેનોના પરિવારોને પણ તેડાવ્યાં અને મહેમાનોનું  સ્વાગત પુસ્તકો અને બીજ દ્વારા કરવામાં આવ્યું.  ખરેખર,  સન્માન હો તો ઐસા. 

બળાત્કારના નાના મોટા માર્ગ  તો બાળકનું  ઘર અને તેનો ઉછેર જ ઉમેરતાં હોય છે !

ભદ્રાયુ વછરાજાની                                                                          bhadrayu2@gmail.com

ગુજરાતી ભાષાના માઈલસ્ટોન શબ્દગ્રંથ ‘ભગવદગોમંડળ’ માં ‘બળાત્કાર’ શબ્દના બે સ્પષ્ટ અર્થ આપ્યા છે : 

૧) બલાત્કાર ; બળજોરી’ મરજી વિરુદ્ધ પરાણે કામ કરાવવું; જોરજુલમ  

૨) સ્ત્રી ઉપર અત્યાચાર. સ્ત્રીની ઈચ્છા વિરુદ્ધ વિષય ભોગવવો તેને કાયદામાં ‘બળાત્કાર’ કહે છે. 

આ જ શબ્દકોશ સ્પષ્ટતા કરતા કહે છે કે : 

બળાત્કાર કરવો = (૧) જુલ્મ કરવો (૨) સ્ત્રીની મરજી વિરુદ્ધ તેનો સંગ કરવો… 

હા, ભગવદગોમંડળ માત્ર અર્થ આપી છૂટી જનારી ડિક્સનેરી માત્ર નથી, તે તો ગોંડલના જ્ઞાનપ્રેમી રાજા શ્રી ભગવતસિંહજીનું મૂલ્યવાન પ્રદાન છે અને તેથી ‘બળાત્કાર’ શબ્દના આ અર્થો સાથે એક મંગળવાક્ય પણ નોંધ્યું છે કે જે ‘ગાંધીગીતા’ માંથી લેવાયું છે : ‘અનિચ્છા કે બળાત્કારે વિકારવશ જો મન, સહાનુભૂત ના હોવું છેવટે જીત તે જ છે. ‘ગાંધીગીતા’ની  આટલી આધારભૂત ભૂમિકા વાંચ્યા પછી આજના લેખનું ટાઈટલ અને સબ ટાઈટલ બરાબર મનમાં ઉતરી જશે.

બળાત્કાર શું ક્યારેક ‘બનતી’ જ ઘટના છે ? કે પછી બળાત્કાર એ ક્યારેક જ ‘નોંધાતી’ ઘટના છે ? બળનો અતિરેક એટલે જ કોઈની મરજી વિરુદ્ધનું પરાણે કરાવાતું કામ ! હવે વિચારીએ કે આવું આપણા કુટુંબમાં કે આપણા સમાજમાં ક્યારેક જ બને છે કે લગભગ લગભગ હર પળ બને છે ? આપણા જ ઉછેરને યાદ કરીએ.  જીવન વિડીયો રિવાઇન્ડ કરીએ. શું આપણો ઉછેર બળના અતિરેક વગર થયો છે ? શું આપણી પાસે મરજી વિરુદ્ધનું પરાણે કામ નથી કરાવાયું ? નિખાલસતાથી જાતને જવાબ દઈએ. બળાત્કારના નાના મોટા માર્ગ તો બાળપણથી જ ઘરમાં અને આપણા ઉછેર દરમ્યાન નથી ઉમેરાયા શું ? અને હવે આજની એટલે કે આપણા મોટા થયા પછીની વાત વિચારીએ. આપણા દ્વારા જાણે – અજાણે આજે પણ બળજોરી કે જોરજુલમ કે મરજી વિરુદ્ધનું કામ કરાવવા માટેના દુરાગ્રહો શું સેવાતા કે પોષાતા નથી ? અને એમાં પણ જો તમે ‘સ્ત્રી’ હો  તો તો પત્યું ! આપણા સમાજમાં દીકરી તરીકે જન્મતી વખતે ચડતું વડીલોના નાકનું ટીચકું જ પહેલો બળાત્કાર છે, એ જાણવા છતાં આપણી કંઈ કરી શક્યા છીએ ?

દક્ષિણ ગુજરાતથી એક સામાન્ય સ્થિતિનું દંપતિ ગભરાટ સાથે સલાહદર્શન માટે આવ્યું. પતિ-પત્ની  બંનેને સાચો રસ્તો જડતો ન હતો. સાસુમા દીકરા વહુને દબાણ કરતા હતા કે પરણ્યાને ચાર વર્ષ થયાં છતાં સંતાન કેમ નથી થતું ? આ દંપતિ ને એકબીજા પ્રત્યે ભારોભાર પ્રેમ અને બાળક ન થાય તો કોઈ ફરિયાદ પણ નહીં. પરંતુ હવે સાસુમાએ ચેતવણી આપી કે છ મહિનામાં સારા સમાચાર નહીં મળે તો એ દીકરા માટે બીજી પત્ની લાવશે અને તેના દ્વારા બાળકને ઘરમાં રીખતું કરશે.!!! દીકરો એક જ સંતાન એટલે એ માતા અને પત્ની બંનેમાંથી કોઈને દુઃખી કરવા માંગતો ન હતો…. આ આખી ઘટનામાં કેટલીવાર કોણે  કોના પાર બળાત્કાર કર્યો તે કેમ તારવીશું ? અને આવી ઘટનાઓ તો ક્યાં નથી તે જ સવાલ છે. તો પછી બળનો અતિરેક જો બળાત્કાર હોય તો, બોલો એ બળાત્કાર ક્યાં નથી ?? 

કાયદામાં જે બળાત્કારની વ્યાખ્યા છે કે જે ભગવદગોમંડળે નોંધી છે.  તેનો વ્યાપક અર્થ કરીએ તો (૧) ‘સ્ત્રીની ઈચ્છા વિરુદ્ધ વિષય ભોગવવો તેને કાયદામાં બળાત્કાર કહે છે.’ અહીં ‘વિષય ભોગવવો’ એટલે ‘ માત્ર શરીર જ’ ? સ્ત્રીનું મન, સ્ત્રીનો આત્મા, સ્ત્રીનો રોજબરોજનો જીવનવ્યવહાર એ ‘વિષય’ માં ન ગણાય ? અને એટલે પછી સ્ત્રીના શરીર સિવાય તેની સાથે મરજી વિરુદ્ધનું પરાણે કશું કરાવો તે બળાત્કાર નથી ગણાતું !! આપણે એક ખુબ મઝાની ગુજરાતી ફિલ્મ ‘હેલ્લારો’ સૌએ  માણીને વખાણી.. હવે ‘હેલ્લારો ‘ ની કથામાં સ્ત્રી પર અત્યાચાર થતો આપણે સૌએ જોયો તે બળાત્કારની વ્યાખ્યામાં નથી આવતું કે નથી આવ્યું ! એ બળનો અતિરેક નથી ? ભલા માણસ, ઝીણું કાંતીએ ને તો ઘરઘરમાં બળાત્કારના કિસ્સાઓ નોંધાય ! દંપતી વચ્ચે થતા જાતીય  વ્યવહારો શું નારીની સંમતિ સાથેના જ હોય છે ?? નિરાંતે ને સ્વસ્થ ચિત્તે  વિચારીએ તો સ્વીકારવું પડશે કે બળના અતિરેક પછી ને મરજી વિરુદ્ધનું કામ કરાવ્યા પછી ઘરની સ્ત્રીને જીવંત રાખી પટાવી – સમજાવી લઈએ છીએ એટલા જ નિર્દોષ છીએ, બાકી તો અતિરેક  અત્યાચાર આપણને ગળથુથીમાં જ પાવામાં આવેલ  છે, તે નકારી શકીએ એવી આપણી સ્થિતિ જ નથી.

બહિષ્કાર કરવા કરતાં એ વિચારવું જરૂરી છે કે ચીન કેમ બધું જ બનાવી શકે છે અને આપણે કેમ નહીં ?

ભદ્રાયુ વછરાજાની                                        bhadrayu2@gmail.com

શું  આપણે  આજે બિનજરૂરી વાદ વિવાદ અને વાણીવિલાસ ના  રોગી બની ગયા છીએ ? શું  દેશમાં રાજકીય – સામાજિક – રાષ્ટ્રીય કે વૈચારિક ક્ષેત્રો આક્ષેપો – પ્રતિ આક્ષેપોથી ખદબદવા લાગ્યા છે ? અફડાતફડીનો  માહોલ ચોતરફ ફેલાય ગયો છે એવું  કેમ ??  કેટકેટલી દ્વિધાઓ સર્જાયેલ છે ? દેશ જાણે હરહંમેશ ચૂંટણી ચૂંટણી જ રમ્યા કરવાનો હોય તેવું જ કેમ ભાસ્યા કરે છે ? સરકાર બને તે પહેલાં વિવાદો અને સરકાર હેમખેમ બની ગયા પછી પણ પ્રશ્નાર્થો ? ચૂંટણી થાય ત્યારે આક્ષેપો અને ચૂંટાય ગયા પછી પણ ચૂંટાયા હોય તેવા પ્રતિનિધિ સામે પણ કોર્ટ કેસો ? નાના માણસને બેન્કો દ્વારા  નાના લાભો પણ મોટા માથાઓને  નાણું લઈને ભાગી છૂટવા સુધીના લાભો ? કેટલી બાબતો ગણાવવી ? યાદી કેટલી લાંબી કરવી ? આપણને એક ભારતીય તરીકે પાયાનો પ્રશ્ન  થાય કે આપણાં દેશનાં મુખ્ય પ્રશ્નો ક્યાં છે ? આપણી આજની પેઢી કોને અનુસરે ?? આજનો યુવાન કોનું કહ્યું માને : મોદીજીનું, ભાગવતજીનું, શ્સદગુરુનું,  બાબા રામદેવનું, કેજરીવાલનું, સ્મૃતિનું, ઓવૈસીનું  કે ખુદનું  ? 

દેશનાં નક્કર વિકાસ માટેની વાતો કોણ કરે છે ? દેશની આવતીકાલની ચિંતા ખરેખર કોણ કરે છે  ? શું આપણે દેશને વિવાદોમાં વ્યસ્ત રાખી મૂળ વ્યથા કે પ્રશ્નો ભૂલાવી દેવાનો માર્ગ પકડયો છે ? યાદ છે ને વર્ષો સુધી શાસન કરનાર પક્ષ પણ આ જ માર્ગે ચાલીને મૃતઃપ્રાય થઇ ગયો છે ? આપણે દેશને એ વગોવાયેલા  માર્ગે ચલાવીને  સમસ્યામુક્ત કરી શકીશું ખરા ? બકરી કાઢતાં ઊંટ પેસી જાય તેવું બનશે તો ? દેશની પ્રજા તો ઠેરની ઠેર ને ? રાષ્ટ્રને જરૂર શાની  છે : Speechless workની  કે  Workless Speech ની ??

નોબેલ વિજેતા ભારતીય અર્થશાસ્ત્રી અમર્ત્યસેન આપણાં રાષ્ટ્ર સામેના મુખ્ય પ્રશ્નો ગણાવે છે : 

૧) શિક્ષણ માટેની ગુણવત્તાયુક્ત જાહેર સેવા 

૨) સ્વાસ્થ્ય અને આરોગ્ય માટેની નક્કર સગવડતાઓ 

અને 

૩) સર્વાંગી સામાજિક સુરક્ષા.. 

હા, અમર્ત્યસેન આ  ત્રણ બાબતોને જ ભારતના  વિકાસના આધારો ગણાવે છે. આ અમર્ત્યસેનને કોઈ એક પક્ષીય સરકારના ટેકેદાર ગણી હાંસિયામાં ધકેલી દેવાની ભૂલ હવે કરવા જેવી નથી.  વિચારકો અને ચિંતકોની વિચારક પ્રક્રિયામાં  વ્યક્તિ નહીં; પણ રાષ્ટ્ર મોખરે હોય છે. એજ્યુકેશન, હેલ્થકેર  અને સોશિયલ સિક્યુરિટીની બાબતોમાં આપણે ક્યાં છીએ ? શું આપણે આપણી speech માં આ ત્રણ વાતો પર ગૌરવથી કંઈ બોલી શકીએ તેમ છીએ ? જો ના, તો speech ઓછી કરી, કામ વધુ કરીએ. બોલાયેલા words કરતાં થયેલું work વધુ  જવાબદેય બનશે જ.

રાષ્ટ્ર નિર્માણ કે રાષ્ટ્ર વિકાસ માટે બે બાબતોને ધ્યાનમાં લેવી જ રહે : General Labour Force અને Special Labour Force.  પણ અત્યારે તો ભારતનું મહત્તમ ધ્યાન તો સ્પેશિયલ લેબર ફોર્સ પર જ કેન્દ્રિત થયેલું છે. ઉદાહરણ તરીકે : IT , ફાર્મ અને ઓટો પાર્ટ્સનાં ક્ષેત્રો લઈએ.. અભણ કામદારો દ્વારા નવી કોમોડિટીનું સર્જન બહુ કઠિન બની ગયું છે. આવું ચીનમાં નથી. તમે ચીનની વસ્તુઓ કેમ છોડી શકશો ? આપણી ચોતરફ ચાઈના જ છે. મારી પેન, મારો ફોન, મારી ઘડિયાળ, મારાં પિતાજી જે ફ્રેમમાં તસ્વીર બની બેઠા છે તે ફોટોફ્રેમ કે મારાં આંગણે લટકતું શુકનનું તોરણ !! બધું જ બધું ચાઈના મેઇડ છે, તેનો બહિષ્કાર કરવા કરતાં એ વિચારવું જરૂરી છે કે ચીન કેમ બધું જ બનાવી શકે છે અને આપણે કેમ નહીં ? જય બોલાવવાની જોહુકમી છોડી દઈએ અને આ અંગે વિચારીએ તો જવાબ સ્પષ્ટ મળે છે : જો સરેરાશ ભારતીય વાંચી શકે + લખી શકે + ગણી શકે + સારી તબિયત અને પુરા જોશથી કામ કરી શકે તો તેને ‘સ્પેશ્યલાઈઝડ‘ બનવું જરૂરી નથી. અને તેના માટે જરૂરિયાત છે અમર્ત્ય સેને સૂચવેલ ત્રણ બાબતોની ::  પબ્લિક સર્વસિઝ ઓફ હેલ્થકેર + એજ્યુકેશન + સોશિયલ સિક્યુરિટી. 

સશક્ત અર્થતંત્રએ સામે ત્રણ પ્રશ્નો છે: 

૧) નાગરિકો શિક્ષિત છે કે નિરક્ષર ? 

૨) નાગરિકો હેલ્ધી છે કે રોગિષ્ઠ ? 

૩) શું નાગરિકો ચિંતામુક્ત છે કે માંદા પડીશું તો કોઈ સાચવી લેશે ? વૃદ્ધ થઈશું    તો કોઈ હાથ ઝાલશે ? 

કહો જોઈએ કે આ જ મુખ્ય પ્રશ્નો છે કે નહીં, મારા – તમારા – આપણા ?