…મહંતશ્રી દેવપ્રસાદજી.. આણદાબાવા આશ્રમની ગાદી પર 50 વર્ષ અને જીવનનું 75મું વર્ષ

‘દેવ અને દર્પણ બોલતા નથી. એટલે આપણે તેની સામે રોજ ઊભા રહીએ છીએ.’ 

જામનગરનું પવિત્ર સેવા સ્થાનક એટલે આણદાબાવા આશ્રમનું સ્થાનક. આ આણદાબાવા સ્થાનકનાં ગાદીપતી મહારાજ શ્રી દેવપ્રસાદજી, જેને સૌ પ્રેમથી ‘બાપુ’ કહે છે,  તેમની સમક્ષ  એક વ્યક્તિએ પોતાની જિજ્ઞાસા વ્યક્ત  કરી અને એમનો ઉત્તર બાપુ વાળી રહ્યા છે તે વાત આપણે કરતા હતા.

પ્રશ્ન એવો હતો કે પરમાત્મામાં  મનને જોડવું હોય તો શું કરવું? શાસ્ત્રમાં તેની કોઈ પદ્ધતિ કે  યુક્તિઓ બતાવી છે? આપણે ત્રણ યુક્તિઓ વિશે વિગતે વાત કરી છે. શાસ્ત્ર એક એવી યુક્તિ પણ બતાવે છે કે,  ઘણીવાર આપણે આ વસ્તુમાં કઠિનતા અનુભવીએ, આપણે ફરિયાદ કરીએ છીએ. ભજન કરવું, મૌન રહેવું, પલાઠી મારીને બેસવું, બધું અઘરું લાગે છે, કઠિન લાગે છે. તેનું કારણ કે વ્યક્તિ પોતાને સંસારનો માને છે અને ભજન ભગવાનનું કરે છે. આથી ચિંતન ભગવાનનું થવાને બદલે સાંસ્કૃતિક વૃતિઓનું  થાય છે  એટલે  બધું કઠિન લાગે છે. આપોઆપ સંસારનું ચિંતન થાય છે. ભગવાનનું ચિંતન કરવું પડે છે. છતાં ચિંતન કરવું પડે છે તેથી ચિંતન થતું નથી. જે કરવું પડે તે થાય નહિ. કારણ કે આપણે સંસારનાં થઈને  ભગવાનના બનવા માંગીએ છીએ. ભગવાનના બનીને જ્યારે ભગવાનનું ચિંતન કરીએ ત્યારે કઠિનતા કોમળતામાં પરિવર્તિત થાય છે. હું કેવળ ભગવાનનો જ છું, અને ભગવાન જ મારા છે, આ શરીર સંસારનું નથી અને સંસાર મારામાં નથી, આ રીતે ભગવાન સાથે સંબંધ થવાથી ભગવાનનું ચિંતન સ્વયં થવા લાગશે. ચિંતન કરવું નહિ પડે. શાસ્ત્રે આ એક ચોથી યુક્તિ બતાવી છે.

શાસ્ત્ર બીજીપણ એક યુક્તિની વાત કરે છે. ધ્યાન, ભજન, માળા કરતી વખતે મનમાં કોઈ પણ કાર્ય ભરેલું રાખી જલ્દી-જલ્દી માળા અથવા તેનો ટાઈમ પૂરો કરવા માટે જ્યારે આપણે ઉપાસના કરીએ છીએ ત્યારે મનને ખાલી રાખવું જોઈએ. આપણને ઘણી વખત વિચાર આવે છે કે મારે આજે આ કામ કરવાનું છે, આ જગ્યાએ જવાનું છે, આ વ્યક્તિને મળવાનું છે, આ વ્યક્તિ આજે મને મળવા આવવાની છે, તેની સાથે આ વાત કરવાની છે, તે આવશે તો તેની સાથે શું વાત કરવી? આવા અનેક પ્રશ્નોથી આપણું મન ભરાયેલું હોય છે. કેટલો મોટો બોજ છે !!  આવા કાર્યોની સ્મૃતિ ઈશ્વરમાં લિન થતાં આપણને અટકાવે છે. તે  મનને લીન નથી થવા દેતી. શાસ્ત્ર કહે છે,  આ બધા કાર્યોથી મનને દૂર રાખી, તેની વિસ્મૃતિ કરીને  બેસવાથી પરમાત્મામાં ચિત્તને જોડી શકાય છે.

હનુમાન ચાલીસા માં શ્રી તુલસીદાસજી મહારાજ એક સરસ દુહો લખે છે. ”તુમ્હરે ભજન રામ કો ભાવે, જનમ  જનમ  કે દુઃખ બિસરાવૈ” તુલસીદાસજી મહારાજે વિસ્મૃતિ  શબ્દને પ્રાધાન્ય આપ્યું છે. કારણ એટલા માટે કે સુખ–દુઃખ નાશ નથી પામતા,  પરંતુ તેની વિસ્મૃતિ એ જ ઈશ્વર તરફ લઈ જવાની એક યુક્તિ છે.  ભગવાનને મળવા માટેનું મોટામાં મોટું સુખ વિસ્મૃતિ છે. આથી વિસ્મૃતિ પણ એક યુક્તિ છે ભગવાન સાથે જોડાવાની.

એક ચિંતન એવું પણ છે કે ભગવાનનું ભજન કરવા બેસીએ ત્યારે ઘણા સંકલ્પો, વિકલ્પો મનમાં આવે છે તેનો એક જ રસ્તો તેને સ્વાહા કરી દેવા, તેની આહુતિ આપી દેવી. આ વાત કઠિન છે,  પરંતુ સારી દાનતથી એ સંકલ્પનો વિકલ્પ શોધ્યા વગર તેને સ્વાહા કરવામાં આવે તો પણ મન સરળતાથી ભગવાનમાં યુક્ત થઈ શકે. શાસ્ત્રે એક યુક્તિ એવી પણ બતાવી છે કે,  આપણે જ્યારે ભગવાનનું ભજન કરવા બેસીએ ત્યારે આપણી સામે જે ચિત્ર હોય તેની સામે જોઈને આંખોને થોડીવાર ઝડપથી પટપટાવી આંખો બંધ કરી દેવી,  જેનાથી બહારનું દ્રશ્ય કપાઈ જવાથી અંદરના સંકલ્પો અને વિકલ્પો પણ કપાઈ જશે. અને ધીમે-ધીમે મન ભગવાનમાં એકત્ર થઈ જશે.

અમુક યુક્તિઓ એવી પણ છે જે આપણે રોજબરોજ કરીએ છીએ. જેમ કે,  આપણી શ્વાસોશ્વાસની પ્રક્રિયા છે. જેમાં શાસ્ત્રએ બતાવ્યું કે,  નાસિકા દ્વારા શ્વાસને બે-ત્રણ વખત જોરથી વારંવાર બહાર કાઢવા, સાદી ભાષામાં કહીએ તો ફુફાડા મારીને બને એટલો શ્વાસને બહાર રોકવાનો પ્રયત્ન કરવો. જેટલો સમય શ્વાસ બહાર રોકી શકાય. પછી ધીમે ધીમે સ્વાભાવિક શ્વાસ લેવાની સ્થિતિમાં આવવાથી મનમાં આવતા વિચારો, સંકલ્પો, વિકલ્પો, આપોઆપ દૂર થવાથી મન શાંત થશે. બાપુ એટલે કે મહંત શ્રી દેવપ્રસાદ દાસજી યાદ કરીને એમ કહે છે કે,  એક સાહિત્યકારે એવું કહ્યું કે ‘દેવ અને દર્પણ બોલતા નથી. એટલે આપણે તેની સામે રોજ ઊભા રહીએ છીએ.’ વિચારવાનું એ છે કે,  દેવ અને દર્પણ બોલતા થાય તો આપણી શી પરિસ્થિતિ થાય?

જામનગરના શ્રી આણદાબાવા આશ્રમની અનેક પ્રવૃત્તિઓમાં ગળાડૂબ  મહંત શ્રી દેવપ્રસાદજી મહારાજ દ્વારા આપણને આવા ચિંતનની ભેટ મળી છે.બાપુ વિષે અને  શાંત જીવે સતત ચાલતી બાપુના આણદાબાવા આશ્રમની સેવા પ્રવૃતિઓ વિષે તો બહુ વિગતે લખી શકાય પણ મને લાગે છે કે, આપણે આ વર્ષમાં પ્રત્યક્ષ જામનગર જઈને પૂજ્ય બાપુ એટલે કે મહંત શ્રી દેવપ્રસાદજીને અતિ પ્રવૃત નિહાળીએ તો આપણને ખ્યાલ આવશે કે,  આ ગાદી  પર પચાસ વર્ષોનું  તેઓનું તપ કેટકેટલા ગરીબ દુખીયારાઓ માટે કરુણા બનીને વરસે  છે. આપણે મહારાજ શ્રીના ચરણોમાં  પ્રણામ કરીએ. તેઓના ગાદી પરના 50માં વર્ષને અને તેઓના જીવનના 75માં વર્ષે એવી પ્રાર્થના કરીએ કે આપની સેવા અસખ્ખલિત હો…

ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમીનું મુખપત્ર – શબ્દસૃષ્ટિ

 “મા જ્યાં મોકલે ત્યાં જવું.!”

કવિશ્રી અનિલ જોશીની વિદાયે શ્રદ્ધાંજલિ લેખ : 02 

 

ગાંસડી ઉપાડી શેઠની..ના નાયક અનિલ જોશી નામના પ્રેમીથી બોલાય જાય છે..

“હું જાઉં છું એમ કહેવા કરતા મને ‘આવજો’ કહ્યું હોત તો હું તારી પાછળ ના અવત પણ હૃદયને સારું લાગત.”

એમનું ખરું નામ અશોક.. અને એક જ્યોતિષની સલાહ મુજબ તેઓ ‘અશોક’ માંથી ‘અનિલ’ થયા અને આપણને ‘કવિ અનિલ જોશી’ મળ્યા. તેઓ પોતાની જીવન વીતક કથામાં બધાં જ પૃષ્ઠો ખોલીને વ્યક્ત થાય છે.

“ મારી જીભ હવે સાવ છૂટી થઇ ગઈ હતી. પણ છોકરીઓ સાથે વાત કરવાનો કોઈ મોકો જ મળતો નહીં. કોઈ છોકરી રિસેસમાં લોબીમાં સામે મળી જાય તો હું નીચું જોઈ જતો. એ દિવસોમાં ગુડ મોર્નિંગ કહેવાનો રિવાજ નહોતો. કેટલાક ઈશ્કી છોકરાઓ છોકરીને જોઈને ફિલ્મી ગીત ગાતા:: “આપ યુંહી અગર હમસે મિલતે રહે, દેખીએ એક દિન પ્યાર હો જાયેગા.” મને આવું બધું ગમતું નહીં. એ દિવસોમાં અઝીઝ નાઝાની કવાલી મશહૂર હતી. “હમે તો લૂંટ લિયા મિલ કે હુશ્નવાલોને, કાલે કાલે બાલોને ગોરે ગોરે ગાલોને.”

કોલેજમાં કાવ્ય સ્પર્ધા યોજાઈ એમાં ખાલી ગમ્મ્ત ખાતર મેં ભાગ લીધો. એક વાતનું મને પોતાને આશ્ચર્ય છે કે, મને છંદમાં બહુ રસ પડતો હતો. “છબીનો ભંગાર” નામે એક મંદાક્રાંતા છંદમાં કવિતા લખીને સ્પર્ધામાં મોકલી આપી પરંતુ મારા આશ્ચર્ય વચ્ચે એ કવિતાને પ્રથમ ઇનામ મળ્યું. ૧૯૬૧ માં મેં પહેલી ગુજરાતી કવિતા લખી. એ પછી એક નાનકડું કાવ્ય લખીને મેં કુમારના તંત્રી બચુભાઈ રાવતને મોકલી આપ્યું, પરંતુ મારા આશ્ચર્ય વચ્ચે બચુભાઈનો પત્ર મને મળ્યો. અને એ કાવ્ય ૧૯૬૨ ના કુમારમાં છપાયું. એ કાવ્ય હજી મને યાદ છે. કાવ્યનું શીર્ષક હતું ‘ગરિયો’

‘કેવો ગુમાને ગરિયો ફરે છે, આ ભોંય પાડી કમનીય રેખા,

ઉભી છ કાયા નિજની પ્રશાંત, બાકી ફરે છે મુજ પાસ માયા,

એવું વિચારે

પણ નવ જાણતો એ વીંટાઈ દોરી ચકરે ફગાવ્યો.’

મારી પ્રથમ કાવ્ય રચના કુમાર સામાયિકમાં પ્રગટ થઇ એનાથી કોલેજમાં ને પ્રોફેસરોમાં મારું માન ખુબ વધી ગયું. ખાસ કરીને જયાનંદ દવે અને પ્રભાશંકર તેરૈયાએ મને પાનો ચડાવ્યો, પણ કવિતા લખવામાં મારી રુચિ બહુ નહોતી. મારું લક્ષ્ય તો સારા ક્રિકેટર થવાનું હતું. મોર્નિંગ કોલેજ હતી એટલે આખો દિવસ જીમખાનામાં પડ્યો રહું. મારો દોસ્ત વિનુ ઝગડા, ગની ઠાસરીયા, ધર્મેન્દ્ર પારેખ, હસમુખ ગોહિલ, શશી દવે, દિનેશ અધ્યારૂ, અનિલ ગુપ્તે અને ઇબ્રાહિમ મારા ટિમ ભેરુઓ હતા. હું ગાયકવાડ ટ્રોફી માટે રમ્યો, હિલશિલ્ડની મેચો રમ્યો. આ બધી મેચોમાં અમ્પાયર તરીકે ટેસ્ટ ક્રિકેટર ન્યાલચંદ હતા. મેચ પછી ન્યાલચંદે મને ખાસ બોલાવીને કહ્યું : “આજે ઇન્ડિયાને ઓફ સ્પિનરની બહુ જરૂર છે. તું રાજકોટના કેમ્પમાં આવ. તું સારો ઓફ સ્પિનર બની શકે છે.” મારા કોલર ઉંચા થઇ ગયા. મારા દોસ્ત વિનુ ઝગડાએ મને પાનો ચડાવ્યો પરંતુ ગાયકવાડ ટ્રોફીની એક મચમા હરીફ ટીમમાં રણજિત ટ્રોફીના ચાર ખેલાડીઓ હતા. આ ટીમે અમારા ગાભા કાઢી નાખ્યા. મેં બે વિકેટ લીધી પછી મને ધોઈ નાખ્યો. હું લેગ સ્લિપમાં બરાબર ફિલ્ડિંગ કરતો હતો. મેચ બરાબર જામી હતી, એવામાં કટ લાગી અને ફાસ્ટ દડો મારી આંખ ઉપર લાગ્યો. હું પેવેલિયનમાં પાછો ફર્યો, ખુબ લોહી નીકળ્યું, ટાકા લેવા પડ્યા બસ એ દિવસથી ક્રિકેટ છૂટી ગયું મનમાં એક બીક મને કાયમ માટે પેસી ગઈ!!

ત્યાર પછીના કવિ શ્રી ગોંડલના શ્રી નાથાભાઈના સંગે બરાબર જીવન વિતાવી રહ્યા હતા અને એમનો ભાવ સભર વર્ણન તેમણે આ કથામાં કર્યું છે. એક દિવસ સાંજે મકરંદ મને કહે, “ચાલ અનિલ, આજે તને હું નાથાભાઈ પાસે લઇ જાઉં.” નાથાભાઈ જોશીનું નામ તો મકરંદ પાસેથી મેં સાંભળ્યું હતું. નાથાભાઈને મેં જોયા પણ હતા. તેઓ સાયકલ ઉપર ફરતા કાળો કોટ પહેર્યો હોય, નીચે સફેદ લેંઘો હોય. લેંઘાનો પાયચો સાયકલની ચેનમાં ભરાઈ ન જાય એ માટે પાયચો બેવડ વાળીને એની ઉપર કલીપ લગાવેલી હોય ! શરીરનો સાવ પાતળો બાંધો. સાયકલ પાછળના કેરિયરમાં કેટલાક પુસ્તકો હોય. એક વાર નાથાભાઈ મકરંદને પુસ્તકો દેવા એમને ઘેર આવ્યા હતા એટલું મને યાદ છે. એ સાંજે હું અને મકરંદ નાથાભાઈને ઘેર ગયા. શ્રુતિ નામનું મકાન હતું. નાથાભાઈએ દરવાજો ખોલ્યો એ પછી મકરંદે મારી ઓળખાણ કરાવી ત્યારે નાથાભાઈએ મારી સામે જોયું કે તરત એમનો અવાજ બદલાઈ ગયો ! મને કહ્યું, “તું બહુ મોટો કવિ થવાનો છે.” આટલું બોલ્યા પછી નાથાભાઈનો અવાજ નોર્મલ થઇ ગયો.!! મકરંદ અને નાથાભાઈ વચ્ચે પ્લેઇન ટ્રુથ સામાયિકની આપ લે થઇ અને સામાયિક સાથે નોબલ ઇનામ નકારનાર સાર્ત્ર સંકળાયેલા હતા. એ વષે નાથાભાઈને મકરંદે કહ્યું: ‘સાર્ત્રની ટ્રુથફૂલનેસ માટે માન ઉપજે છે.’ એ પછી અમે શરબત પી ને નાથાભાઈની વિદાય લીધી. મને બહુ મોટું આશ્ચર્ય એ થયું કે, હું કવિતા બવિતા તો લખતો નથી છતાં મને જોઈને નાથાભાઈએ બિલકુલ જુદા અવાજમાં એમ કેમ કહ્યું કે તું બહુ મોટો કવિ થવાનો છે.?! આ સવાલ મેં મકરંદને પૂછ્યો પણ મકરંદ ખાલી હસ્યા જવાબ આપ્યો નહીં ! એ પછી તો મકરંદના ફળિયે સ્વામી આનંદ, કિશનસિંહ ચાવડા, ઉમાશંકર તેમજ અમૃત ઘાયલ જેવા સાહિત્યકારોનો આવરોજાવરો રહેતો. હું સાવ મૂંગો બેસીને બધાની વાત સાંભળ્યા કરતો પણ કવિતા લખવાનું બહુ મન થતું નહીં. પણ એ જ દિવસોમાં હું મારા ઘરની અગાશી ઉપર પડ્યો રહેતો. કાં તો રૂમના પલંગ ઉપર અર્ધ જાગૃત અર્ધ નિંદ્રામાં પડ્યો રહેતો. એ અવસ્થામાં મારાથિક એક પંક્તિ લખાઈ ગઈ, “કેમ સખી ચીંધવો પવનને રે, હું તો ખાલી શકુંતલાની આંગળી.” તરત જ એ ગીત પૂરું થઇ ગયું બીજે દિવસે મેં મકરંદને સંભળાવી દીધું તે તો રાજી રાજી થઇ ગયા.

હું ભાઈ પાસે મારી બધી મૂંઝવણ કહેતો હતો. ભાઈ બહુ સહજતાથી એક જ વાત કહેતા: આપણને મા નું બીમાર બાળક બની જવું એટલે મા બીમાર બાળકને પોતાના ખોળામાં જ રાખે. અનિલ, તું બધું મા ને સોંપી દે. એટલામાં કોઈ જિજ્ઞાસુ આવ્યા. ભાઈને પૂછ્યું ભાઈ, હવે અવતાર ક્યારે થશે ? ભાઈએ તરત જ જવાબ આપ્યો: જુઓ ભાઈ જમીન ઉપર રડતા બાળકને તેડી લેવા મા નીચે નમે એ જ અવતાર છે. ભાઈ સાથેના ઉપનિષદ (ઉપનિષદ એટલે પાસે બેસીને ધીમેથી વાત કરવી.) થી મારું મેટામોર્ફોસિસ થવા લાગ્યું. એની મને ખબર પડી નહીં. ભાઈ પાસે જાઉં ત્યારે મારો એક જ પ્રશ્ન હોય, મને મા ક્યારે મળશે ? ભાઈ તરત કહેતા: “ મા પાસે કોઈ કેલેન્ડર કે ઘડિયાળ નથી. મા અનંત છે. આ ઘડિયાળના બે કાંટા ખરી જાય પછી ઘડિયાળ કયો ટાઈમ બતાવે ? અનંતતા.” અહીં મકરંદ તરત ટહુકો કરીને કોઈ પ્રાચીન ભજનની પંક્તિ બોલતા: “અમે વખનાં માર્યા અવધિના બાંધેલા જીવડાં…” આ પંક્તિ કદાચ દાસીજીવણની હોય શકે. આઈ એમ નોટ શ્યોર !!   ભાઈનું શરીર એકવડિયા બાંધાનું. આખી બાંય નું ખમીસ પહેરે. ક્યાંક બહાર જવું હોય તો સાયકલ ઉપર જાય. સાધુતાનો કોઈ ડોળ નહીં. ઉપદેશોની કોઈ ભરમાર નહીં. તમે ભાઈ પાસે બેસો તો સાર્ત્રની પણ વાત આવે, કાફકાને યાદ કરે. એ દિવસોમાં અસ્તિત્વવાદ ખુબ ચર્ચામાં હતો. એ વિષે ભાઈ હસીને કહેતા: “અનંતની સામે આપણું અસ્તિત્વ કેટલું કહેવાય ? મા વિના અસ્તિત્વ શક્ય જ જ નથી. પશ્ચિમની ફિલસુફી પાસે દર્શન છે. પણ અનંતતાનો સ્પર્શ નથી.” એ વખતે મકરંદ તરત ટહુકો કરી કહેતા, “ અત્યારે રોજ સૂર્ય ઊગે છે પણ એવો જ એક સૂર્ય અનંતતામાં છે પરંતુ એ સૂર્યનાં કિરણો હજી આપણા સુધી પહોંચ્યા નથી. હજારો વર્ષથી સૂર્ય કિરણો મુસાફરી જ કર્યા કરે છે.” મને આ બધી વાતોમાં ખુબ રસ પડવા લાગ્યો. મારી મુંઝારી દિવસે દિવસે વધવા લાગી. મારા દિમાગમાં અનેક વિચારો આવતા હતા. વિચારોનો ટ્રાફિક એટલો બધો હતો કે, મારી સાયકલને પંચર પડી ગયું એ પછી એવું થયું કે હું આકાશમાં ઉડતા પંખી જોઉં એમ દિમાગમાં આવતા વિચારોને જોવા લાગ્યો. જેમ કે એક પછી એક દ્રશ્ય પસાર થાય એમ સતત વિચારો પસાર થયા કરતા હતા. જાણે કે હું કોઈ બીજી વ્યક્તિ હોઉં એમ વિચારોને જોવા લાગ્યો હતો. વિચારમાં એક ભાષા હોય છે. એ ભાષા મને પાંખના ટહુકા જેવી લગતી હતી. એ દિવસોમાં મેં એક કવિતા લખી.

મારા જીવને વળગી મુંઝારી રે કોઈ ભુવા ધૂણાવો,

જીવતરનું નામ ધ્રુજારી રે કોઈ ભુવા ધૂણાવો…

આ કવિતા મેં ભાઈને સંભળાવી હતી ત્યારે તેઓ મર્માળું હસ્યા હતા, કોઈ પ્રતિભાવ આપ્યો ન હતો. ફક્ત એટલું જ બોલ્યા હતા: “તને મા એ કીધું હતું કે, તું બહુ મોટો કવિ થઈશ. મારે પણ ગોંડલમાં એક મંદિર બાંધવું છે, પણ એ મંદિરમાં સાહિત્ય અને કવિતાની પણ પ્રાણ પ્રતિષ્ઠા કરવી છે. એ બધું મેં મા ને સોંપી દીધું છે હું તો કંઈ કરતો નથી, બધું મા કરે છે. સાહિત્ય અને કવિતા વિનાનું મંદિર અધૂરું કહેવાય. તું એ મંદિરનું બાંધકામ ચાલે છે તે જોઈ આવ. એ પછી કોઈ મિત્રને ભાઈએ કહ્યું, ‘અનિલને મંદિર બાંધ્યું છે તે દેખાડવા લઇ જાઓ.’ હું એ નિર્માણ પામતા મંદિરને જોવા ગયો. એ પછીના દિવસોમાં મકરંદના ફળિયે રોજ સાહિત્યની ચર્ચાઓ થઇ. મકરંદની ઓસરીમાં બા નો ખાટલો, બા ને પેટનો દુખાવો ઉપડતો ત્યારે બા ના પેટ ઉપર સતત હાથ મૂકી રાખવો પડતો. એ રાતે વારાફરતી હું ને મકરંદ બા ના પેટ ઉપર હાથ રાખીને બેસતા. બા ઊંઘી જતા. પેટ ઉપરથી મારો હાથ ખસે તો બા જાગી જતા. આખી રાત હું ને મકરંદ બેસી રહેતા. મધરાતે અમને ભૂખ લાગતી ત્યારે રસોડામાં જઈને તીખા ગાંઠિયા પાણીમાં પલાળીને લાવતા જેથી ગાંઠિયા ખાતા મોમાં કરડ કરડ ન થાય ને બા જાગી ન જાય. મકરંદને બા બાબુ કહીને બોલવતા હતા.

કવિએ BA ની પરીક્ષા આપી દીધી. વર્ષ પૂરું થયું હવે તો એમણે ઉચાળા ભરીને પાછું હિંમતનગર જવાનું હતું. એ દિવસોમાં યશવંત સરને મળવા તેઓ ગયા અને રીતસર તેની પાસે રડી પડ્યા. એમણે કહ્યું કે મને એક અસલામતીનો એહસાસ થયો છે. BA ની પરીક્ષા આપીને હું પાછો હિંમતનગર પહોંચી ગયો. રીઝલ્ટની બહુ ચિંતા નહોતી. અમદાવાદમાં નિરંજનભગત પાસેથી ખુબ વાતો સાંભળી હતી એમાં ગ્રીક તત્ત્વવેત્તાના શબ્દો મારા લોહીમાં ભળી ગયા હતા. “જીવનને એવી રીતે ગ્રહણ કરો કે, તમે એક દાવત પાર્ટીમાં આવ્યા છો. તમારે આ દાવતમાં શાલીનતાથી પેશ થવાનું છે. તમારા હાથમાં ખાલી ડીશ છે. કોઈ વાનગીની ડીશ તમારા તરફ લાવે તો એમાંથી તમે ખપ પૂરતું ગ્રહણ કરો. સંભવ છે કે કોઈ વાનગીની ડીશ તમારા તરફ ન આવે તો તમારી પ્લેટમાં જેટલું છે એનાથી ચલાવી લો. ઝૂંટાઝૂંટ ન કરો. કોઈ સારી વાનગી તમારા સુધી હજી સુધી પહોંચી નથી, તો એની ધીરજ પૂર્વક પ્રતીક્ષા કરો. નમ્રતા, સંયમ અને કૃતજ્ઞતાના આ દ્રષ્ટિકોણથી તમે બાળકો, પતિ અથવા પત્ની તમારી કેરિયર અને આર્થિક સ્થિતિ સાથે જીવનની દાવતમાં પધારો. અધીરા થઈને કોઈનું ઝૂંટવી લેવાની જરૂર નથી, ઈર્ષા કરવાની જરૂર નથી, સમય આવશે ત્યારે તમારી ગમતી વસ્તુ તમારી પ્લેટમાં આવી જશે.” કવિ લખે છે કે મારી હોસ્ટેલ લાઈફ એક દાવત પાર્ટી જેવી હતી.

એક વાર તેઓ મહેંતાપુરાના બેઠો પુલ ઓળંગીને લાયબ્રેરીમાં જતા હતા ત્યારે રસ્તા વચ્ચે એક ચબુતરો આવતો હતો. ચબૂતરે થોડી વાર તેઓ ઉભા રહ્યા.. ચબુતરાનાની જીણી ધૂળ પર પંખીઓની સુંદર ભાત પડેલી હોય ત્યારે તેઓને ફીલ થયું કે, આ ધૂળને કોઈ શણગારી ગયું છે. શિશુ અવસ્થામાં તેઓએ ધૂળથી ઝાંખા પડી ગયેલા અરીસા ઉપર આંગળીથી પોતાનું નામ લખ્યું હતું તે હજીયે યાદ છે. ચબુતરો છોડીને તેઓ લાયબ્રેરી પહોંચ્યા. લાયબ્રેરી બહુ આધુનિક નહોતી. જુના પુસ્તકો ઉપર ધૂળ ચડી ગઈ હતી. એકાદું પુસ્તક લઈને ખુરશી પર બેસીને તેઓ વાંચવા લાગ્યા. થોડી વાર થઇ હશે ત્યાં એક સુંદર છોકરી લાયબ્રેરીમાં પ્રવેશે છે. લાયબ્રેરીમાં કવિ સિવાય બીજો કોઈ વાચક નહોતો. એ યુવતિ એમની સામેની જ ખુરશીમાં પોતાનું પર્સ મૂકીને જેવી બેઠી કે તરત જ કવિ તેમને ઓળખી ગયા. મળી દૃષ્ટોદ્રષ્ટ. “આ એ જ વિજ્ઞાનમાં ભણતી છોકરી હતી જેની સાથે મોરબીમાં હું પ્રેમમાં પડી ગયો હતો. મેં કહ્યું અરે તું ! એ છોકરી પણ બોલી તમે અહીં ?” લાયબ્રેરીમાં એક સન્નાટો ફરી વળ્યો. મારી સામે એક ફ્લેશબેકનું દ્રશ્ય છવાઈ ગયું. હું ફ્લેશબેકમાં ખોવાયેલો હતો. અહીં મને એવું ફીલ થયું કે હું શબ્દ દ્વારા વિચારવાનું છોડીને ચિત્ર દ્વારા વિચારું છું. હું બહુ આકર્ષક નહોતો કે, કોઈ સુંદર છોકરી મારા પ્રેમમાં પડી જાય. મારો મિજાજ પણ ઈશ્કી નહોતો. મારે એને ઘણું ઘણું કહેવું છે પણ શબ્દો હોઠે ચડતા પહેલા જ તૂટી જતા હતા.” અમે બંને લાયબ્રેરીમાં બેસી રહ્યા. એ છોકરી મારી સાથે હાથ મેળવતા એટલું જ બોલી, “વીંટી એની એ જ છે. મેં વીંટી બદલી નથી. મને અમદાવાદમાં મેડીકલમાં એડમિશન મળી ગયું છે, હું જાઉં છું તમારું ધ્યાન રાખજો.”   એ છોકરીએ હું જાઉં છું કહીને વિદાય લીધી ત્યારે હેમંત દેસાઈનું એક નાનકડું કાવ્ય એના ગયા પછી યાદ આવી ગયું. હું જાઉં છું એમ કહેવા કરતા મને આવજો કહ્યું હોત તો હું તારી પાછળ ના અવત પણ હૃદયને સારું લાગત. એ દિવસે બપોરે હું ઘેર આવીને માનસિંહ પાસેથી બે પેગ મહુડાનાં ચડાવીને સુઈ ગયો હતો.

મોડાસાની આવ જા દરમિયાન બસની બારીમાંથી સાબરકાંઠાની પ્રકૃતિને તેઓએ ખોબેખોબે પીધી છે, ઉડતા પોપટને જોવે તો એવું લાગે કે, કલરવની સુંદરી પોપટની પાલખીમાં બેસીને અભિસારે જઈ રહી છે. પસાર થતા વૃક્ષોના ફરકતા પાંદડા વચ્ચે ઝૂલતું આકાશ, બસ તો સડસડાટ ચાલતી હોય. કોઈ વાર સૂકા પાંદડા પવનની ઝપટે ચડીને રોડ ક્રોસ કરતા હોય ત્યારે બસના ડ્રાઇવર ઉપર ગુસ્સો આવે કે, આ સૂકા પાંદડા રોડ ક્રોસ કરે છે, પણ ડ્રાઈવર હોર્ન કેમ નથી મારતો ? કવિની અભ્યાસ જાત્રામાં બે મુકામ હતા. નિરંજન ભગત પાસે બોદલેર અને મકરંદ પાસે બહોત લ્હેર . પિતાજીની બદલી અમરેલી થઇ એનો કવિને છૂપો આનંદ હતો. કારણ કે ગોંડલ હવે વારંવાર જવાશે. ફરી પાછું ગોંડલ હૃદયમાં ભરાઈ ગયું. સરકારી બદલીઓ ઘાટઘાટના પાણી પીવડાવે છે, એમાંથી કોઈવાર રમૂજ પણ થતી. “જિલ્લાના શિક્ષકો પિતાજીને બદલી માટે અરજી મોકલતા ત્યારે અરજીમાં વિષય તરીકે એવું મુકતા, ‘જોડું ભેગું કરવા બાબત’ આનો અર્થ એવો થાય કે, પતિ પત્ની એક જ શાળામાં નોકરી કરતા હોય અને પત્નીની બદલી બીજા ગામડામાં થઇ જાય તો જોડું તૂટી જાય. એ જોડાને ભેગું કરવાની અરજીઓ પિતાજી પાસે બહુ આવતી. અમે હિંમતનગરથી ઉચાળા ભરીને અમરેલી જવા નીકળી ગયા. મારા માટે અમરેલી સાવ નવું હતું. માણેકપુરમાં વસંતકુંજ નામના વિશાળ ઘરમાં રહેવાનું થયું, પરિસર સાવ નવો હતો, ચહેરાઓ નવા હતા, વૃક્ષો નવા હતા. થોડા દિવસ અમરેલી રહીને તેઓ સીધા બસમાં બેસીને ગોંડલ પહોંચી ગયા ને મકરંદને ઘેર ગયા. તરત મકરંદે ટહુકો કર્યો: “એક બિસ્તર બાંધતા હૈ, એક બિસ્તર છોડતા હૈ.” ફરી આનંદ મંગલ છવાઈ ગયો. ભાઈને મળ્યો. ભાઈ કહે, મા જ્યાં મોકલે ત્યાં જવું. ભાઈ રાજી થયા. મકરંદે ખાટ ઉપર ઝૂલતા ઝૂલતા બહુ સરસ વાત કરી કે, ઝટાધારી સાધુ એના શિષ્ય સાથે પગે ચાલી ને બીજે ગામ જતા હતા. રસ્તામાં સખ્ત પવન હતો એટલે વારંવાર સાધુની જટા આંખ ઉપર આવી જતી હતી, એટલે સાધુએ તરત દિશા બદલી નાખી. અનુકૂળ પવન સાથે ફરી ચાલવા લાગ્યા. એ પછી સાધુએ શિષ્યને કહ્યું: અનુકૂળ પવનમાં માથાની જટા આંખ ઉપર નહીં આવે. ક્યાં જવું છે કોઈ દિવસ નક્કી ના કરવું.” આ સાંભળીને ફરી મારા લોહીમાં અભિજ્ઞાન શાકુંતલ ઉછળ્યું. કણ્વ ઋષિ શકુંતલાની વિદાય વખતે એવો આશીર્વાદ આપે છે : પ્રવાસમાં તને શાંત અને અનુકૂળ પવન મળે.

એક નિખાલસ કબૂલાત કવિ કરે છે કે, તેમણે બે વાર આપઘાત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. ઊંઘની ગોળીઓ વધુ પડતી લઈને તેઓ સુઈ ગયા હતા, પણ તેઓ જીવતા રહી ગયા. divine set back અસહ્ય હતો. તેઓ બીડી સિગારેટ પીતા અને તમાકુ પણ ખાવા લાગ્યા હતા. પિતાજીને અને તેમની બાને બહુ ચિંતા રહેતી. તેઓ તરત ભાઈ પાસે ગોંડલ ગયા. બધી વાત કરી તો ભાઈ કહે, મેં પણ આપઘાતનો પ્રયાસ કર્યો હતો ! કવિને હિંમત આવી અને તેઓ અમરેલી આવ્યા. એક દિવસ કવિના પિતાજીએ પાસે બોલાવીને કહ્યું અનિલ મારી ઓફિસમાં યુવાન છોકરો છે, ક્લાર્ક છે, એના અક્ષર બહુ સુંદર છે અને તે ચાંદનીમાં વાર્તા લખે છે. કાલે તું ઓફિસે આવ એટલે તને એની ઓળખાણ કરાવું. અમરેલીમાં તને કંપની રહેશે, બીજે દિવસે કવિ પિતાજીની જિલ્લાની ઓફિસે ગયા. પિતાજી જિલ્લાના શાસનાધિકારી હતા. પિતાજીએ પટાવાળાને બોલાવ્યા અને કહ્યું રમેશને અહીં મોકલો. ઉપર પંખો ફરતો હતો. એટલામાં સફેદ લેંઘો અને સફેદ ખમીસ પહેરેલો, સહેજ વાંકુ મોઢું, હાથમાં લાલ રૂમાલથી પરસેવો લૂછતો, પગમાં દેશી ચપ્પલ, માથે જથ્થાદાર વાળ અને માથે જાડી ફ્રેમના ચશ્મા તેમજ શ્યામ વર્ણ જેવા શરીરે પ્રવેશ કર્યો. પિતાજીએ કહ્યું : ‘આ રમેશ પારેખ. વાર્તાઓ ખુબ સરસ લખે છે.’ “રમેશની નજરે હું એક એના બોસનો દીકરો હતો. એટલે રમેશે વિનયપૂર્વક મને કહ્યું, હું ચાંદનીમાં વાર્તાઓ લખું છું, થોડી ઔપચારિક વાતો થઇ, પછી મેં કહ્યું ક્યારેક ઘેર આવો તો વાતો કરીએ. હું સાવ નવરો છું. શનિ રવિ MA ના પિરિયડ ભરવા રાજકોટ જાઉં છું.” આ અમારી પહેલી મુલાકાતનું દ્રશ્ય હતું.

મારી બા બહુ ધાર્મિક હતી પણ અમરેલીથી સાવ અજાણી હતી એવામાં ડોંગરે મહારાજની કથા બેઠી. બાને એ કથામાં જવાની બહુ ઈચ્છા હતી. મને બાએ કહ્યું : અનિલ, મને ડોંગરે મહારાજની કથામાં મૂકી જા ને. મેં કીધું: મને કથા બથામાં રસ નથી. હું અમરેલીમાં સાવ અજાણ્યો છું. એટલામાં ઓફિસે જવા તૈયાર થતા પિતાજીએ કહ્યું, ‘હમણાં હું રમેશને મોકલું છું એ તને કથામાં મૂકી જશે.’ બા તો ખુશ થઇ ગઈ. પિતાજી ઓફિસે જતા રહ્યા થોડી વાર થઇ જશે ત્યાં રમેશ સાયકલ ઉપર અમારા માણેકપરાના વસંતકુંજમાં આવ્યો. બા કથામાં જવા તૈયાર થઇ ગઈ. હું પણ તૈયાર થઇ ગયો અમે કથામાં ગયા. હું અને રમેશ પણ કથા સાંભળવા બેઠા. અકડે ઠઠ્ઠ મેદની હતી. ડોંગરે મહારાજની કથામાં ! અમને એક વાત બહુ સ્પર્શી ગઈ. મારી શોધ પ્રેમની હતી એટલે કદાચ વધુ સ્પર્શી હશે. ડોંગરે મહારાજ બહુ ભાવુક હતા. હૃદયથી કથા કહેતા કહેતા રડી પડતા હતા. શ્રોતાઓ પણ રડી પડતા. ડોંગરે મહારાજે જે વાત કરી એની અક્ષરશઃ સ્મૃતિ મને યાદ છે. “મનુષ્ય પોતાનું પ્રેમ પાત્ર હંમેશા બદલતો રહે છે, પણ એને શાંતિ મળતી નથી. બાળપણમાં તે માતાને પ્રેમ કરે છે, યુવાન થઈને મિત્રને પ્રેમ કરે છે, લગ્ન પછી પત્નીને પ્રેમ કરે છે એ પછી એના બાળકોને પ્રેમ કરે છે, પૈસાને પ્રેમ કરે છે, આબરૂને પ્રેમ કરે છે પણ જો ઈશ્વરને એક ને જ પ્રેમ કરશો તો વારંવાર પ્રેમ પાત્રો બદલાવા નહીં પડે. આજકાલ લોકો ભક્તિ તો બહુ કરે છે પણ ઈશ્વરને સાધન અને સાંસારિક સુખોને સાધ્ય માનીને ભક્તિ કરે છે. ઈશ્વર સાધન નથી. સાધ્ય છે.” ડોંગરે મહારાજના આ શબ્દો સાંભળ્યા ત્યારે મારી અને રમેશની આંખમાં આંસુ આવી ગયા હતા. ચિક્કાર મેદની પણ રડતી હતી. કથા પુરી થયા પછી મારી બા અને મને ઘેર મૂકીને જતા જતા મને રમેશ કહેતો ગયો: “અનિલભાઈ કાલે સાંજે હું આવું છું.” મેં કીધું જરૂર આવો, વાતો કરીશું. અમારા બંનેના દિમાગમાં ડોંગરે મહારાજના કથાના શબ્દો કોતરાઈ ગયા હતા. ડોંગરે મહારાજની કથા દિમાગી કથા નહોતી, સીધી હૃદય સુધી પહોંચતી એટલે કદાચ મારી અને રમેશની આંખોમાં આંસુ આવી ગયા હશે.!!

બીજે દિવસે સાંજે રમેશ કવિને ઘરે આવ્યા. એના હાથમાં એક પાક્કા પૂઠાંની નોટ હતી. થોડાક સંકોચ સાથે એણે નોટ કવિના હાથમાં મૂકીને કહ્યું, “મેં પણ કવિતા લખવાની ટ્રાય કરી છે, એ આ નોટમાં છે તમે જોઈ જજો.” કવિ કહે તમે નોટ મૂકી જાઓ હું જોઈ જઈશ. તેઓના ઘરની પાછળ જીમખાનાનું મોટું મેદાન હતું. તેઓ થોડી વાર અગાસીમાં બેઠા. કવિના બા એ ચા બનાવીને આપી. અમરેલીની થોડી ઘણી વાતો થઇ એ પછી રમેશને બીડીની તલબ લાગી. બહુ સંકોચ સાથે રમેશે કવિને પૂછ્યું, ‘બીડી પીઉં ?’ કવિએ કહ્યું, એક મને પણ આપ. સૌદર્યો પી ઉરઝરણ ગાશે આપ મેળે. ઉમાશંકરને યાદ કર્યા. થોડીક અલપ ઝલપ વાતો થયા પછી રમેશ જતા રહ્યા. તે રાતે રમેશે આપેલી નોટ કવિના હાથમાં હતી. આખી નોટ વાંચી ગયા. એ નોટમાં થોડું ડ્રોઈંગ પણ કર્યું હતું, ‘યાવર’ ઉપનામથી કવિતાઓ હતી. અક્ષરો તો ખુબ સુંદર હતા. બીજે દિવસે રમેશ ઘરે આવ્યો ત્યારે તેઓ રેલવે સ્ટેશનના બાકડા સુધી પગ મોકળો કરવા ગયા. સાંજનો સમય હતો. બીડીઓ સળગાવીને બેઠા. “રમેશે આપેલી નોટ વાંચ્યા પછી મારા મોઢામાંથી તુંકારો નીકળી ગયો. મેં કીધું, રમેશિયા તારી પાસે અફલાતૂન લય છે, તળપદી ભાષાનો વૈભવ છે, તારે તો કવિતાઓ જ લખવી જોઈએ. વાર્તાઓ લખવી બંધ કર. કવિતા જ તારી નિયતિ છે.” આ સાંભળીને રમેશની આંખમાં ચમક આવી ગઈ. “મારો તુંકારો સાંભળ્યા પછી રમેશે એના ગઝલ લખતા મિત્ર દિલહર સંઘવીનો એક શેર મને સંભળાવ્યો. “નક્કી હૃદયનું પીઠબળ એને મળ્યું હશે. નક્કી હૃદયનું પીઠબળ એને મળ્યું હશે હોઠે ચડીને શબ્દ તુંકારો બની ગયો.” એ વખતે મેં રમેશને કીધું, લય કોઈ દિવસ ખોટું નથી બોલતો. તારે કવિતાઓ જ લખવી જોઈએ. આ તારી કવિતા પરંપરાગત છે પણ એમાં લય અને ભાષાનો વૈભવ છે. આ સાંભળી રમેશે એક મજેદાર વાત કહી. મેં એકાદ બે કવિતાઓ જાણીતા મેગેઝિનોને છાપવા માટે મોકલી. પણ સંપાદક તરફથી કોઈ જવાબ મળ્યો નહીં. છેવટે મેં એક છોકરીને નામે કવિતા મોકલી તો થોડા દિવસમાં તંત્રીએ મને લાંબો પત્ર લખ્યો. આટલું કહીને રમેશ એની સ્ટાઈલથી ખી… ખી… હસતો રહ્યો.

અમરેલી સ્ટેશનના બાકડા ઉપર આ બે મિત્રો ખુબ બેઠા. એ પછી રમેશ વસંતકુંજમાં કવિને મુકવા આવ્યો ત્યારે કવિએ તેને ‘સમર્પણ’માં છપાયેલી કવિતાનો અંક તેમજ પોતાના ફોટા સાથે પ્રસિદ્ધ થયેલો ‘કૃતિ’નો અંક આપ્યો. એ પછી કવિ પાસે સુરેશ જોશી સંપાદિત ‘મનીષા’નો એક અંક હતો તે આપ્યો. રમેશને કોઈ સલાહ ન આપી. ફક્ત એટલું જ કીધું: ઉત્તમ કવિતાઓ વાંચવી, માસ્ટરમાઈન્ડની સંગતિ રાખવી. અમારો રોજેરોજ મળવાનો સિલસિલો શરૂ થઇ ગયો. એવામાં ખબર આવ્યા કે, દિલ્હીમાં સાહિત્ય પરિષદનું અધિવેશન છે. કવિએ રમેશને કહ્યું, દિલ્હી આવવું છે ? રમેશનું મોઢું પડી ગયું. કહે મને ઓફિસમાંથી રજા નહીં મળે. મેં બધી રજા વાપરી નાખી છે. હું પરિષદનો મેમ્બર પણ નથી, કેવી રીતે આવું ? કવિએ તરત જ કીધું એની ચિંતા ન કર બસ તારે દિલ્હી આવવાનું છે. પિતાજીની લાગવગથી રમેશને રજા મળી ગઈ. અમરેલીથી બંને ગુજરાતના અધ્યાપક ભાનુબેન દેસાઈ સાથે ટ્રેનમાં બેસી ગયા. સાથે રાજકોટ રેડિયોના મૃદુલા જોશી પણ જોડાયા. તેઓ દિલ્હી પહોંચ્યા ત્યારે રમેશને દિલ્હીની પોલીસ જોઈને તરત ઉપમા સુજી અને કહે દિલ્હીની પોલીસ લાલ, બ્લ્યુ પેન્સિલ જેવી લાગે છે. અમે સૌ ખડખડાટ હસી પડ્યા. એવામાં પરિષદના દિવસે ચુનીલાલ મડીયા સહિત અનેક સાહિત્યકારો સાથે કવિએ રમેશનો પરિચય કરાવ્યો. રાજેન્દ્ર શુક્લ સાથે પણ રમેશનો પરિચય કરાવ્યો. એ વખતે રાજેન્દ્રે રમેશને કહ્યું, ‘કાં બચ્ચું ?’ આ બચ્ચું શબ્દથી રમેશ ભડકી ગયો. એક સાથે બે ત્રણ બીડીઓ પી ગયો, પછી કવિને કહે, મને બચ્ચું કેમ કહ્યો ? એના મનમાં સમજે છે શું ? કવિએ રમેશને શાંત પાડીને સમજાવ્યો. રાજેન્દ્ર શુક્લ બહુ મોટા કવિ છે. એનું એવું ખોટું ન લગાડવાનું હોય. એને ખબર નથી કે એ પોતે કોને બચ્ચું કહી રહ્યા છે. એને એ પણ ખબર નથી કે, તું કવિતા લખે છે.. માંડ માંડ રમેશ શાંત પડ્યો. આ આખો પ્રસંગ રમેશે પોતે જ દિવાળી અંકમાં લખ્યો હતો. એનો આપણી પાસે આધાર છે. એ પછી પરિષદ છોડીને એક ગુરુદ્વારામાં બંને ઉપડ્યા. ત્યાં શબદ કીર્તન ચાલતા હતા, એમાં જઈને બેસી ગયા. આ કીર્તનમાં એવા શબ્દો આવતા હતા કે, તુમ બિન કૌન હમારા??. કીર્તનમાં રમેશ ખુબ રોયો. કવિને પણ આંસુ આવી ગયા. એ પછી લંગરમાં તેઓ જમ્યા. પરિષદમાં રાતે કવિ સંમેલન હતું. એમાં કવિએ કવિતા વાંચવાની હતી. રમેશને તો નિમંત્રણ નહોતું. કવિની તો કોશિશ એવી પણ હતી કે, રમેશ કવિતા વાંચે. કવિએ સુરેશ દલાલને વાત કરી. સુરેશે કીધું, ભલે વાંચે. એ પછી રમેશે ‘યાવર’ નામથી લખેલી એક બે કવિતાઓ વાંચી. પઠનમાં થોડી તકલીફ પડી. પણ આત્મવિશ્વાસ એનો વધી ગયો.

દિલ્હીથી અમરેલી પાછા આવી ગયા પછી દરરોજ સ્ટેશનને બાંકડે બેસવાનું, ચિક્કાર બીડીઓ પીવાની, અને શ્રેષ્ઠ કવિતાઓ વાંચવાની ટેવ પડી ગઈ. એક સાંજે કવિએ બંગાળી કવિ જીવનાનંદદાસ ની કવિતા વાંચી. એ કવિતામાં વનલતા સેનનું પાત્ર આવે છે. આ કવિતા પુરી કર્યા પછી રમેશે બહુ ઉત્સુકતાથી પૂછ્યું, આ વનલતા સેન કોણ છે ? મેં કીધું, એ કવિતાનું પાત્ર છે, માત્ર પાત્ર. રમેશ નવી બીડી સળગાવે છે. એકાદ બે ફૂંક લઈને મને પૂછે છે, આવું પાત્ર હું ઉભું કરી શકું ? કવિએ કહ્યું અવશ્ય. એ પછી પગે ચાલતા ટાવર ચોક સુધી પહોંચી ગયા. કાશ્મીરી સોડા પીધી. પાન ખાધું. એકાદ બીડી સાથે પીને તેઓ છુટા પડ્યા. બીજે દિવસે વહેલી સવારે રમેશ વસંતકુંજમાં આવ્યો. નવાઈ લાગી કે અત્યારમાં ? રમેશે આવતાવેંત નવી લખેલી કવિતા કવિના હાથમાં મૂકી દીધી. એ કવિતા કવિના હાથમાં મૂકતા જ રમેશ બોલ્યો, મેં પણ કવિતામાં એક પાત્ર ઉભું કર્યું છે. એ કવિતાની ધ્રુવ પંક્તિઓ આ પ્રમાણે હતી::

લાવો લાવો કાગળિયો ને દોત, સોનલદેને લખીએ રે

કાંઈ ટેરવામાં તલપે કપોત સોનલદેને લખીએ રે.

કવિ શ્રી અનિલ જોશી બહુ સ્પષ્ટ લખે છે કે, રમેશ પારેખ ને મારી બહુ ચિંતા થતી હતી. એક પત્રમાં મને લખ્યું હતું કે, અનિલ તારું સન્માન કરીને પૈસાની થેલી અપાય એવું આયોજન કરવું છે. પરંતુ મેં સ્પષ્ટ ના પાડી હતી. જવાબને લખ્યો કે, માએ મને જે સ્થિતિમાં રાખ્યો છે એમાં હું ખુશ છું. એ પછી આગળ જતાં મારા વન પ્રવેશની ઉજવણી કરવાની દરખાસ્ત રમેશે એક પત્ર દ્વારા કરી. એ પત્રના જવાબમાં મેં એ જ વખતે સૂઝેલી બે કાવ્ય પંક્તિ રમેશને મોકલી આપી: “ઝાડવું તો પહેલેથી જંગલમાં હોય કંઈક ગુલમોરનો વન પ્રવેશ હોય નહીં !”

ભરચક્ક જીવન જીવીને, પોતાને ગમતું કહેવા અને કરવાની જીદ્દ સાથે જીવીને આપણા કવિ અનિલ જોશીએ વિદાય લીધી છે, ત્યારે મૃત્યુ વિશેના તેઓના વિચારો “ગાંસડી ઉપાડી શેઠની” નામધારી જીવાઈ ગયેલ જીવનની વીતક કથા ના અંતે જાણીએ અને આપણી શબદાંજલિ ને વિરામ આપીએ.

“મને ખબર નથી કે હું કેવી રીતે મૃત્યુ પામવાનો છું. એ સત્ય છે કે મનુષ્ય જન્મ લેતી વખતે માત્ર એક જ માર્ગથી સૃષ્ટિ પ્રવેશ કરે છે પણ મૃત્યુના અનેક માર્ગ હોય છે. અમર થઈ જવાની ભ્રાંતિમાં હું જીવ્યો નથી. ભાઈ અને મકરંદ સાથેની સંગતીએ મને હતો એના કરતાં વધુ બાળક બનાવ્યો છે. કોઈ મને બહુ સરળતાથી છેતરી શકે અને ઉપયોગ પણ કરી શકે. આજે ત્યાંસી વર્ષની ઉંમરે પણ હું પરિપક્વ નથી થયો. પાકેલું ફળ સડી પણ જાય, જીવાત પણ પડે એટલે જ હું કાચી કેરીની જેમ જીવી ગયો છું. મારા આત્મકથાનક ના કેન્દ્રમાં હું નથી રહ્યો, પણ જેણે મને ખૂબ પ્રેમપૂર્વક ખભે તેડીને રમાડ્યો છે એ સર્વ વડીલો કેન્દ્રમાં છે. મારી જિંદગી અનેક હાથથી ઘડાય છે, એનો જ મહિમા છે. મારા કેન્દ્રમાં મા મારી સાથે રહી છે, એની મને સતત અનુભૂતિ થઈ છે. મારા કેટલાક સમકાલીન મિત્રો પાસે હું મા વિશે વાતો કરવા જાઉં ત્યારે તેઓ મને બાળક માનીને હસી કાઢતા હશે. ગુજરાતી સાહિત્યમાં પરિપક્વ થવું એટલે વ્યવહાર ડાહ્યા થવું, આંખ આડા કાન કરવા, ખરે ટાણે મોઢું બંધ રાખવું, ચાવવાના અને દેખાડવાના દાંત અલગ રાખવા, સત્તાના વ્હાલા થવું અને જ્ઞાનપીઠ એવોર્ડની રાહ જોવી..

હું કેવી રીતે મરી જઈશ એની મને ખબર નથી. સૌ પોત પોતાની ભીડમાં જીવે છે. કોઈ નાણાંભીડમાં છે, કોઈ વિચારધારાની ભીડમાં છે, કોઈ હિન્દુની ભીડમાં છે, કોઈ મુસ્લિમની ભીડમાં છે, કોઈ સરઘસની ભીડમાં છે, કોઈ અનામતની તો કોઈ સંઘની ભીડમાં છે.. અહીં ભીડની સાથે સાથે ચાલતી મારી એકલતાનું સંવેદન છે. મારી એકલતા હવે સાર્વજનિક થઈ ગઈ છે. અહીં મેં થોડા તડકાના ટુકડાઓ ખિસ્સામાં ભર્યા છે, પણ અંધકારની ખામોશી મને બોલાવે છે. કોઈને થપ્પડ માર્યા પહેલાની ખામોશી, મારા ખમીસના તૂટેલા બટનની ખામોશી, સોય દોરાની ખામોશી, ગોળી છુટ્યા પહેલાંની બંદૂકની ખામોશી, કંઈક લખતા પહેલા કોરા કાગળની ખામોશી, મારા બોલ્યા પહેલાંની ખામોશી, અરીસો ફૂટતા પહેલાની ચુપકીદી, ઉમાશંકરની ખામોશી, સુરેશ જોશીની ખામોશી હજી મારી આંગળીઓમાં ટાચકાની જેમ સંતાઈને બેઠી છે. કાલિદાસની શકુંતલા તો નસીબદાર હતી કે એની આંગળીમાં પહેરેલી ઓળખની વીંટી નદીની માછલીના પેટમાં સંતાઈ ગઈ હતી એટલે શકુંતલાને આશા હતી કે વીંટી જરૂર પાછી મળશે, પણ મારી ઓળખની વીંટી તો એક્વેરિયમ ની માછલી ગળી ગઈ છે, એકવેરિયમમાં કોઈ માછીમાર નથી. ડ્રેમ ગ્રિમ નામની એક કવિયત્રી પોતાની એક કવિતામાં લખે છે કે, જે પ્રેમ હતો જ નહીં એ પ્રેમને માટે હું ખૂબ આભારી છું. જે સ્મૃતિઓ આપણે ક્યારેય સાથે બેસીને શેર નથી કરી એ સ્મૃતિઓ માટે હું ખૂબ આભારી છું. જે સત્ય આપણે એકબીજાને કહ્યું જ નથી, એ સત્ય માટેનું ખૂબ જ આભારી છું. કેટલા જુઠાણા અને કેટલી બધી ઇજાઓએ મને સંપૂર્ણ બનાવી છે !! ઉમાશંકરે ‘છિન્ન ભિન્ન છું’ લખ્યું. સુરેશ જોશી એ ‘છિન્નપત્ર’ લખ્યું. સુરેશ જોશીના શબ્દો હજીયે મારા કાનમાં સંભળાય છે એ શબ્દો સાથે અહીં હું અપૂર્ણ વિરામ મુકું છું.

ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમીનું મુખપત્ર – શબ્દસૃષ્ટિ

  1. “નનામીને પણ ગાંસડી બાંધતા હોઈએ એમ બાંધવી પડે છે ..” 
કવિશ્રી અનિલ જોશીની વિદાયે શ્રદ્ધાંજલિ લેખ : 01
‘ગાંસડી ઉપાડી શેઠની..’ અંગે કવિ અનિલ જોશી કહે છે કે, “આ કોઈ આત્મકથા નથી. જીવાઈ ચૂકેલા જીવનની વીતકકથા છે” 

ગુલામ મોહમ્મ્દ શેખ સાહેબ કહે છે : કવિશ્રી અનિલ જોશી એટલે  અંતરખોજી અને  શેડકઢા પ્રેમનો માનવી.!!

“મારી કોઈ ડાળખીમાં પાંદડા નથી, મને પાનખરની બીક ના બતાવો….”

આવી સૌનાં હૈયે વસેલી  ગીત રચના આપનાર આપણા વિરલ કવિ શ્રી અનિલ જોશીએ

વિદાય લીધી છે.  આપણને વિશ્વ કવિતા સાથે જોડી આપનાર સર્જકની વિદાય નાળ સંબંધ છેદી  નાખ્યા જેવું દર્દ આપે છે. અતિ સ્પષ્ટ વક્તા કે જેના જીવનમાં  શિક્ષણ અને સર્જન હારોહાર ચાલ્યાં. પોતાની  ફેસબુક વોલ પરથી ફોલોઅર્સ સાથે મુખોમુખ સંવાદ સતત સાધી રાખનાર અનિલ જોશી થોડા સમય પહેલાં દવાખાનાના બિછાના પરથી કવિવર્ય રૂમીની પંક્તિઓ ટાંકે કે છે અને આપણે  સમજવું હોય તો ‘અલવિદા’ કહી દે છે, પણ આપણે તો એને કવિની મસ્તી ગણીને વિચારતા નથી કે અનિલ જોશી રૂમીને વચ્ચે રાખીને આપણને પોતાના જતા રહેવાના અણસારા આપી રહ્યા છે….

“ રૂમી નામનાં ઇરાનનાં કવિએ બહુ સરસ કહ્યું છે કે,  આપણે બધા ગેસ્ટહાઉસ જેવા છીએ. we are just like guest house. એમાં રોજ નવું એરાઇવલ હોય છે. જેમ જિંદગીમાં જીવતા હોઈએ તો રોજ નવું એરાઇવલ હોય. કોઈવાર બીમારી હોય, કોઈવાર સંતાપ હોય, કોઈવાર દુઃખ હોય, કોઈવાર યાતના હોય, કોઈવાર શરીર પીડા હોય, કોઈવાર ઓપરેશન હોય બધું જ હોય પણ તમે યાદ રાખજો કે ગેસ્ટહાઉસમાં જેનું એરાઇવલ છે ને એનું ડિપાર્ચર હોવાનું જ છે, એ પર્મેનૅન્ટલી રહેવાનું જ નથી. આ સત્ય કવિ રૂમીએ રજુ કર્યું હતું. એટલે દુઃખ આવે તો આવે ભઈ, એરાઇવલ છે એનો ટાઈમ છે આવીને જતું રહેશે.”

એક ઉત્તમ કામ એ થયું કે કવિશ્રી અનિલ જોશીએ પોતાની આત્મકથા સમયસર લખી, તે પ્રકાશિત થઇ અને તેનાં એકથી વધુ નગરોમાં લોકાર્પણ પણ થયાં. પોતાના નિરાળા અંદાઝમાં અનિલ જોશીએ પોતાની જીવની લખી અને ક્યાંય શબ્દો ચોર્યા વગર જીવનયાત્રા વર્ણવી છે. એનું શીર્ષક છે, ગાંસડી ઉપાડી શેઠની. જરા વિશિષ્ટ કહી શકાય તેવા શીર્ષક સાથે આપણી સમક્ષ એક કવિના જીવનની યાત્રા સુંદર રીતે આપણને મળી.રાજકોટ ખાતે પ્રસિદ્ધ સર્જક શ્રી મધુ રાયની ઉપસ્થિતિમાં આ આત્મકથાનું ગરિમાભર્યું વાચકાર્પણ થયું અને તે સમારંભમાં અનિલ જોશીએ ખુદે મને કહ્યું કે, મારી યાત્રા વિષે તું માંડીને  વાત કરજે.  માતબર કવિ અને ઉમદા માનવનું આ સૂચન મારા માટે સોનેરી અવસર બની રહ્યો. બહુ ઊંડાણથી લખાયેલ આ યાત્રાનો  ઝીણી નજરે મેં અભ્યાસ કર્યો અને સમારંભમાં દિલથી પેશકશ કરી. બંને સર્જકો શ્રી મધુ રાય અને શ્રી અનિલ જોશીએ પોતાના વક્તવ્યમાં મારી પ્રસ્તુતિને નવાજી. એ મારા માટે સંતોષ અને ગૌરવની ઘડી હતી.

‘અનિલ રમાનાથ જોશી’ નામ છે, એનું જો કે તેઓ આ પુસ્તકના પાંચમા પાનાથી એવું કહે છે કે,  તમે મને જે નામથી બોલાવો છો તે ખરેખર મારું નામ નથી. અનિલ કોઈ ઈશ્વર નથી માનવી છે. હઝરત ઈનાયત ખાનના શબ્દોને આગળ ધરીને અનિલ જોશી કહે છે કે, “તમે મને જે નામથી બોલાવો છો તે નામથી હું સતત છેતરાતો રહ્યો છું. શું કંસારા પાસે ઘરના થાળી, વાટકા અને ચમચા ચમચીઓ પર મારું નામ કોતરાવા માટે મેં જન્મ લીધો છે ?” કવિ અનિલ જોશીનો આ પ્રશ્ન આપણને વિચારમાં નાખી દે છે. આપણને સૌને આપણા નામ માટે આવો પ્રશ્ન હવે થઈ શકે. “ભાષા હોય કે જીવન હોય એ સતત વહેતો પ્રવાહ છે. તમારે એ નક્કી કરવાનું છે કે તમારે જીવનના પ્રવાહના પ્રુફ રીડર  બનવું છે કે પછી વહેતા જીવનની કથા લખવી છે ??”  આવી અતિ વિશિષ્ટ વાત કરીને આપણી સમક્ષ ગાંસડી ઉપાડી શેઠની એવી કથા લઈને કવિ અનિલ જોશી આવ્યા છે.

આ પુસ્તક અશોક ઉર્ફે અનિલ ઉર્ફે માનવના વહેતા જીવનની ખળખળ વહેતી કથા છે. કવિ અનેક ગાંસડીઓ ગણાવે છે કે જે આપણે જીવનભર માથે ઉપાડીને ફર્યા કરીએ છીએ. અને છેવટે આત્યંતિક વિધાન કરે છે કે, “નનામીને પણ ગાંસડી બાંધતા હોઈએ એમ બાંધવી પડે છે.” અને પછી પોતે ઉપાડેલી શેઠની ગાંસડી મા ના ચરણમાં ઉતારીને કવિ ગાંસડીમુક્ત થાય છે. આપણને પણ ગાંસડીપ્રિય અનિલ જોશી માર્ગ ચીંધે છે કે,  “ગાંસડીમુક્તિ જોઈતી હોય તો બધું મા જગદંબાને સોંપી દેવું જોઈએ.”  કવિ અહીં ભક્ત તરીકે પ્રસ્તુત થાય છે. પણ એક નિરાળો ભક્ત છે. શિવ અને શક્તિમાંથી શક્તિ પાસે પોતાનું સર્વસ્વ અર્પણ કરવાની જેની અંતરંગ ભાવના છે એવા આ કવિ વિષે પુસ્તકની પ્રસ્તાવના લખતા વડોદરાના ખ્યાત સર્જક ગુલામ મોહમ્મ્દ શેખના મતે “આ સર્જન એ ગોંડલની ભગવતપરાની શેરી નંબર ૧૧ થી માંડી ભાયખલાની ખોલી લગીના અનુભવોનો ભરચક ભંડાર છે. એ બીડીના ઠુંઠા ફૂંકતા શીખે છે, સિગરેટ પણ ચડાવે છે, તમાકુનો નશો અને મૌલાનો મજો પણ તે લે છે.”

તોતડાતી જીભે અનિલ જોશીને વર્ષો સુધી મૂંગા રાખ્યા છે. જય ભિખ્ખુ ની શિખામણથી રાડો પાડવાનું શરૂ કરે છે ત્યારે તો  જીભ છૂટી થાય છે. ગુલામ મોહમ્મ્દ શેખ સાહેબ બે સુંદર વિશેષણોનો  ઉપયોગ કરે છે. ૧) અંતરખોજી. નાથાલાલ જોશીની સંગતમાં મા નો મેળાપ થાય છે અને આપણા કવિ અંતરખોજી બને છે. ૨) શેડકઢા પ્રેમનો માનવી જયારે અનિલ જોશીને મકરંદ દવે મળી જાય છે ત્યારે એની ઓળખ પલટો મારી જાય છે. અને ત્યારે આ વિશેષણ યથાર્થ જોવા મળે છે. આઠ દાયકાની સફરમાં જીવનમાં મેં જોયું, માણ્યું, જાણ્યું અને વેઠ્યું તેનો નિતાર આ અંતરંગી સંભારણામાં રોજબરોજની બાનીમાં તળ કાઠિયાવાડી બોલીની આંગળી ઝાલીને નિખર્યો છે. એમ કહેવામાં કોઈ જ અતિશયોક્તિ નથી. “આ કોઈ આત્મકથા નથી. જીવાઈ ચૂકેલા જીવનની વીતકકથા છે,” એવું આરંભે જ આપણને અનિલ જોશી કહે છે. આશ્ચર્ય થાય છે જયારે તેઓ અમુક વાતો આપણી સમક્ષ ભૂતકાળની કરે છે, અતિ નાના બાળપણની કરે છે. આપણને એ વાત જાણીને ઘણી બધી જિજ્ઞાસા જન્મે કે,  પોતાના જન્મ સમયની આ બધી વાતો કવિ ક્યાંથી લઇ લાવ્યા ??  “પૃથ્વી પર મેં ક્યારે પહેલી હવા શ્વાસમાં લીધી તે તો મને યાદ નથી. એ હવાને આંગળીથી ચીંધી શકતો નથી,  કારણકે હું તો કવચકુંડળ કે વીંટી સાથે ન્હતો જન્મ્યો. હું બિલકુલ શેડકઢા દૂધ જેટલો ફ્રેશ હતો. એ પછી જેમ જેમ મોટો થતો ગયો તેમ તેમ મારામાં  ભેળસેળ વધતી ગઈ. મને ઓળી ઝૉળી પીપળ પાનનો હીંચકો નાખીને ‘અશોક’ નામ આપવામાં આવ્યું એટલે હું નામધારી થયો. મને પૃથ્વી પર લાવવાનો બધો યશ બબુ સોયાણીને જાય છે. બબુ સોયાણી  એક મુસ્લિમ ઔરત હતી. મધ્યમ બાંધો, ચમકદાર આંખો, પહેરવેશ બહુ સાદો પણ એના હાથમાં જાદુ.”

કવિનો જન્મ થયો ત્યારે કહેવાય છે કે એમનું માથું પહેલું બહાર આવવાને બદલે પગ બહાર આવ્યા. એમના માતાને બહુ તકલીફ પડી. માથું બહુ મોટું હતું એટલે એને સૌ ડાલામથ્થો કહેવા લાગ્યા. પણ બબુ સોયાણીનો એક નિયમ કવિ જે નોંધે છે તે આપણા દિલને સ્પર્શી જાય છે. “જે કોઈ પ્રસુતાને વેણ ઉપડે અને બુલાવો આવે ત્યારે બબુ સોયાણી  બધા કામ છોડીને નમાજ પઢવા બેસી જાય એ પછી હાથ ધોઈને પ્રસુતિ કરાવવા જતી રહે.આ આખા વિસ્તારમાં બબુના હાથે જન્મેલું એક પણ છોકરું મર્યું નહોતું. મા ના ગર્ભમાંથી છોકરું ઉઆ…ઉઆ.. કરતું બહાર નીકળે કે તરત બબુ સોયાણી  નમાજ પઢવા બેસી જતી અને કહેતી, ‘અલ્લાહ આ તારું છે, એ તને જ આપું છું, મારું કંઈ  નથી.’ બબુ સોયાણીની આ વાત રજૂ કરે ત્યારે આપણને સર્વ ધર્મ સમભાવની અત્યારે ચાલતી ગુલબાંગો સાવ નિરાકાર લાગે અને કવિએ વર્ણવેલ બબુ સોયાણીની નમાજ  પઢવાની વાત આપણા દિલને સ્પર્શી જાય. દ્રશ્યો તો ઘણા બધા છે પણ દર્શન નથી. કવિ કહે છે કે,  મારી આંખ ઉઘડી નહોતી એ ભૂલકણી આંખનો ડોળો હજી પણ ફર્યા કરે. પૃથ્વી ફર્યા કરે છે, દિવસો ફર્યા કરે છે, ગ્રહ ફર્યા કરે છે અને બબુ સોયાણી પણ ક્યાંક ફર્યા કરે છે.  આત્મા એ રખડેલ ભટકતી ભવાની જેવો  છે, એટલે રખડેલ માણસની આત્મકથા ન હોય એટલે જ હું એને જીવનની વીતક કથા કહું છું.

આપણા ચહિતા કવિ અનિલ જોશીની બાળપણની વાતો આપણી આંખના ખૂણા ભીના કરે છે. એમની બા ભણેલી નહોતી પણ ઘરરખ્ખુ ગૃહિણી હતી. એકદમ વૈષ્ણવ ધર્મ પાળતા. મરજાદી કુટુંબમાં તે પરણી હતી, ઘરમાં દુજણી બે ગાયો હતી એનું ધ્યાન રાખતી, ખીલે નીરણ નાખતી, પોદળા ઉપાડીને છાણાં થાપતી. પંદર વાસણો લઈને ભગવતપરાના સાસરે આવી ત્યારે આપણા કવિ સાવ ધાવણાં હતા. બા તો ઘરકામની ચક્કીમાં ગોઠવાઈ જતી પણ આ ભવિષ્યના કવિને ઘોડિયામાં નાખીને એ કામે વળગી જતી. હાલરડું ગાઈને સુવડાવવા જેટલો બા પાસે સમય નહોતો. કવિ જયારે ભૂખ્યા થતા ત્યારે ઘોડિયાની ઝૉળીમાંથી રડતા. અને એને રડતા સાંભળી બા સત્તર કામ પડતા મૂકી અને અનિલ જોશીને  ધવડાવવા ખોળામાં લઇ લેતા. પણ એ સમયે આ સંવેદનાથી સભર એ વ્યક્તિને બા ના ખોળામાંથી ખાંડેલા મસાલાની વાસ આવતી. “બા ને મારા માટે બિલકુલ સમય મળતો નથી,”  એવું સાબિત કરવા માટે એમણે ટાંક્યું છે કે,  બા એ મને ધાવણ છોડાવવા માટે એના સ્તન ઉપર કડવાણી ઘસીને મને ધવડાવ્યો એટલે હું રડવા લાગ્યો અને એ રીતે બા ના ધાવણથી હું અલગ થઇ ગયો. ધાવણ છૂટ્યું એટલે બા એક તરફથી મુક્ત થઇ ગઈ. પણ બાના ઘરકામમાં પોતે ક્યાંય આડા ન આવે એટલે બાએ એક નવો નુસખો અમલમાં મુક્યો. અફીણનો ચમચો એ અનિલના મોઢામાં મૂકી દેતા અને અફીણના ઘેનથી તેઓ આખો દિવસ સૂતા રહેતા. પોતાની બા ને પોતે ઘરકામમાં  ડિસ્ટર્બ ન કરે એટલા માટે અફીણ આપીને સુવડાવી રાખવા સિવાય બા પાસે બીજો કોઈ વિકલ્પ નહોતો એવું પણ તેઓ મોટા દિલથી કબૂલે છે. તેઓ કહે છે કે, એક તો પેટમાં હતો ત્યારે હું નવ મહિના ઘેનમાં રહ્યો અને જન્મ્યા પછી અફીણના ઘેનમાં ઊંઘતો રહ્યો. જાગૃતિ અને ઊંઘના ઉમરા  ઉપર હું ધીમે ધીમે ઉછરતો ગયો. આમ પોતાના બાળપણને બહુ જ સટીક રીતે,  આપણને ગળે ડૂમો ભરાય એવી વાત લખીને અનિલ જોશી વાચકને અચંબામાં નાખે છે કે, જે સમયે સમજ હજુ ઘણી દૂર માર્ગમાં ચાલી આવતી હતી ત્યારે આ અણસમજભરી વાતો કવિ લાવ્યા ક્યાંથી ??

અનિલ જોશી શિશુ બીમારીનો ભોગ બનનાર બાળક હતા અને નાનપણથી એને ખુબ બીમારી રહેતી. એટલે કોઈએ કહ્યું કે જ્યોતિષની સલાહ લો તો જ્યોતિષના કહેવા મુજબ ઘરના વડીલોએ નામ બદલીને અશોકમાંથી અનિલ કર્યું. અને એ જ્યોતિષની સલાહ મુજબ આપણને કવિ અનિલ જોશી મળ્યા. પિતાજી ફર્ગ્યુસન કોલેજમાંથી ભણીને પાછા આવ્યા હતા. એમનો મિજાજ બહુ તેજ હતો. ગોંડલની સંગ્રામજી હાઈસ્કૂલમાં શિક્ષક બન્યા હતા. એટલે પિતાજી પાસે આ અનિલને રમાડવાનો કોઈ સમય ન હતો. એ આખો દિવસ નિશાળે ભણાવે અને સાંજે ભગવદ્ગોમંડલ શબ્દકોશની કચેરીએ જાય. અને શબ્દકોશના સંપાદક ચંદુલાલ બેચરદાસ પટેલ સાથે મોડી  રાત સુધી કામ કર્યા કરે. પિતાજી ઘરે આવે ત્યારે અનિલ ઊંઘી ગયો હોય. જો કે કવિ લખે છે કે, રાતે પિતાજી મારી સાથે સૂતા અને મને વાર્તા કહેતા એવું મને થોડું સ્મરણ છે. ગોળકેરી ભીતરડી ને શેરડી કેરા ફુવારા, ટોપરડે ઘર છાયા બચ્ચા બારણાં ઉઘાડો હું તમારી મા છું.  મારા ગાલે હાથ ફેરવીને મારા પિતા મને સુવડાવી દેતા. જો કે મારા પિતાજી બહુ સારું ગાતા નહોતા. પૂનાની ફર્ગ્યુસન કોલેજની વાતો કર્યા કરતા. કેટલાય પ્રોફેસરને યાદ કરતા. અને પોતાના જીવનની એવી વાતો કરતા કે,  જેથી તેમને લશ્કરી તાલીમ લેવા માટે નસીરાબાદ જવું પડ્યું હતું અને તેના આધારે પોતે કેવા ઘડાયા હતા એ મને કહેતા. કવિના ઘરમાં પહેલીવાર રાયફલનો પ્રવેશ થયો હતો. મોટી બંધૂક ભીંતે લટકતી. લશ્કરી ગણવેશ પણ ખીંટીએ  ઉપર ટીંગાતો તેઓએ જોયો છે. આ બધા દ્રશ્યો તેઓ ચુપચાપ જોયા કરતા. અનિલની એક બીજી ખામી એ હતી કે,  જેની જીભ તોતડાતી હતી એટલે એ બોલતા નહીં. બા તો એક પછી એક સુવાવડ અને ઘરકામમાંથી ઉંચી નહોતી આવતી. બા ને એક નવું રમકડું મળ્યું ત્યારે બહેન કુમુદનો જન્મ થયો.  પિતાજી શિસ્તના બહુ આગ્રહી હતા. એકવાર મેજર શેષાદ્રી અમારે ઘરે જમવા આવવાના હતા તે દ્રશ્ય હું ભુલ્યો નથી. ઘરમાં સફાઈ થવા લાગી. કાબરી ગાયને મચ્છો ભરવાડ ધણમાં લઇ ગયો. મેજર શેષાદ્રી આવવાના હતા એ પહેલા પિતાજીએ બા સાથે રસોઈમાં શું બનાવવું એ વિષે ચર્ચા કરી. બા ને કડક સૂચનાઓ આપી. બા બિચારી ચિઠ્ઠીની ચાકર,  વળી અમારું કુટુંબ ચુસ્ત વૈષ્ણવ મરજાદી એટલે નોનવેજ શબ્દ પણ બોલવાની મનાઈ. બા તો રસોઈમાં વળગી ગઈ. એ બધી રસોઈ પિતાને ચાખવા માટે પિતળની થાળીમાં અલગ કાઢી અને પિતાજીને ચખાડવામાં આવી. બા એ પિતાજીના હાથમાં થાળી આપી. પિતાજીએ જોયું એમાં એકાદ બટેટાનું ફોડવું થોડું કાચું હતું અને એકાદ રોટલી થોડી કાચી રહી ગઈ હતી. એટલે પિતાજીનો મિજાજ એવો કે,  એમણે પિતળની થાળીનો ઘા સીધો ફળિયામાં કર્યો અને બુટ પછાડતા પછાડતા ચાલ્યા ગયા. ઓસરીમાંથી ફળિયામાં ફેંકાયેલી થાળીનો રણકાર હજી મારા કાનમાં સચવાયો છે,  પરંતુ બા એ બધું સાંભળી લીધું હતું એ પણ ભાવ મનમાંથી જતો નથી,  આ બધી વાતોથી હું ડરી ગયો હતો. પિતાજીએ મારી ઓળખાણ શેષાદ્રી સાહેબ સાથે કરાવી ત્યારે હું થોડો ડર્યો,  શેષાદ્રીએ મને સીધો જ તેડી લીધો. મારું નામ પૂછ્યું નામ તો મને યાદ હતું પણ જીભ તોતડાતી હતી એટલે બોલી ન શક્યો. પિતાજીએ કહ્યું,  અનિલ..  બોલવાની બાબતમાં મારું એવું હતું કે પેઢા બોલતા અને જીભ સાંભળતી. એક પછી એક વર્ષ પસાર થવા લાગ્યા. હું રોડાબોડા  ની જેમ મોટો થતો ગયો અને મારું જીવન આગળ ચાલતું ગયું.

ગોંડલના મહારાજા ભગવતસિંહજીએ દરબારગઢમાં ૮૪ જ્ઞાતિનો જમણવાર ગોઠવેલો. બધી જ જ્ઞાતિઓ એક ભાણે જમે એવી રાજાની ઈચ્છા હતી, રાજાએ એવું પણ ફરમાન કર્યું હતું કે બ્રાહ્મણોને એક રૂપિયાની દક્ષિણા અપાશે. પણ શરત એટલી કે બ્રાહ્મણોએ પોતાની જનોઈ બતાવવી પડશે. આ ફરમાનથી અનિલ જોશીના ઘરમાં પ્રોબ્લેમ થઇ ગયો. ઘરમાં કાકા, મોટાબાપાના ભાઈઓની સાથે અનિલ ઉછરતા હતા. એમને કોઈને યજ્ઞોપવિત આપેલું ન હતું. પણ પરિવારમાં નક્કી કરવામાં આવ્યું કે બધા ભાઈઓને ભગવાનનું નામ લઈને જનોઈ પહેરાવી દેવી. એ રીતે અનિલને પણ ખોટી રીતે જનોઈ પહેરાવી દીધી. હજી તો તે નિશાળે ભણવા પણ નહોતો બેઠો. રાજાની ૮૪ જ્ઞાતિના જમણવારના ટોળામાં તે ભળી ગયો અને એક રૂપિયો દક્ષિણા લઈને પાછો આવ્યો. પણ હવે જનોઈનું શું કરવું ? એવો પ્રશ્ન અનિલના મનમાં ઉભો થયો. જનોઈધારી મોટેરાઓને તે સતત નીરખ્યા કરતો. અનિલ જોશીના શબ્દોમાં કહું તો,… બધા ખર્ચુ જતી વખતે કે પેશાબ કરવા જતા ત્યારે જનોઈ કાને ચડાવતા હતા. પણ મને એ ક્યારેય ફાવ્યું નહીં. થોડા દિવસ પછી મારી જનોઈ ખોવાઈ ગઈ. ઘરમાં કોઈએ પૂછ્યું નહીં કે તારી જનોઈ ક્યાં ? આ દ્રશ્ય પછી એકાદ બે વર્ષે અમને બધા ભાઈઓને મોટો પ્રસંગ કરીને યજ્ઞોપવિત ધારણ કરાવ્યું. અમારી જ્ઞાતિનો મોટો જમણવાર કરવામાં આવ્યો. જમણવારની આગલી સવારે ડેલી બંધ ફળિયામાં ચુલયું ખોદાઈ ગઈ. મગ બાફણાનો ઢગલો થયો. સાંજે મોહનથાળ બનાવવાનું રસોઈયા હરિભાઈએ શરૂ કર્યું. પાતર દુના આવી ગયા હતા. ઘરમાં વડીલોને માથે માથું નહોતું. આખી નાતનો જમણવાર બીજા દિવસે  હતો એના ઉચાટમાં વડીલો હતા. વાત વાતમાં સૌ ખિજાઈ જતા હતા. એવામાં હરિ રસોઈઓ આવીને ડુમભાણું એકસાથે મૂકી ગયો કે મોહનથાળ થઇ ગયો છે પણ જામતો નથી. ચોકીમાં ઠાલવ્યો છે. મોહનથાળ એકનો બે થતો નથી. ઘરના બધા  તરત દોડ્યા. બરફના કારખાનેથી બરફની પાટો મંગાવી. મોહનથાળની ચોકીને બરફની પાટો પર મુકવામાં આવી. કોઈ વળી હાથમાં પંખો રાખી મોહનથાળને હવા નાખવા લાગ્યું પણ મોહનથાળ એકનો બે ન  થયો. આખું ઘર મોહનથાળના ટેંશનમાં હતું  ત્યારે હું ઓસરીની થાંભલી પાસે બેસીને બરફના ટુકડા ચગળતો હતો. દાદાજીએ કહ્યું કે,  મોહનથાળ ભલે નથી જામ્યો પણ સ્વાદમાં બહુ સારો છે. કાલે કમંડળમાં ભરીને પિરસજો અને દુનામાં આપજો. એ દિવસે મેં મોહનથાળ ખાધો નહીં,  પણ દુનામાં લઈને મોહનથાળ પીધો.  કવિની વિશિષ્ટ શૈલી કે જેની અંદર લોકબોલીના કેટલાય શબ્દો જોવા મળે અને એના આજે અર્થ કરવા મુશ્કેલ બને. ‘મગ બાફણાનો ઢગલો’ અથવા તો ‘ડુમ ભાણું’ અથવા તો ‘ખર્ચુ’  ‘ચુલ્યુ’  આ બધા શબ્દપ્રયોગો આજના વાચકને તો અર્થ માંગે એવા બની રહ્યા છે પણ આપણને એક બહુ જ સાચી તળપદી અને ગામતળની બોલાતી ભાષાનો કવિ અહીં પરિચય કરાવે છે જાણે અજાણે,  કારણકે એ સમયે એ જ બોલાતું હતું અને એમની જરા પણ વિશેષ ભાષાવિત થવાને બદલે એમણે જે અનુભવ્યું તે જ એમણે મૂક્યું છે.

રતિકુમાર વ્યાસ એ અનિલના માસા, તેઓ મોટા ગાયક. માસીનું ઘર દેવજી સરૈયાની પોળ સાંકડી  શેરીમાં. અનિલના બા એને એકવાર માસીને ત્યાં લઇ ગયા. બે બહેનો ઘણા વખતે મળી અને ખાંટે ઝુલવા લાગી. અનિલ એક ખૂણામાં ઉભો રહીને નવું ઘર જોતો હતો. ઉપર મેડી  હતી. લાકડાનો દાદરો હતો એ પછી માસી અનિલને ઉપર લઇ ગયા તો જોયું કે,  ત્યાં એક હુક્કો પડ્યો હતો. માસી બોલ્યા કાગબાપુ આવ્યા છે. કાગબાપુ એટલે લોકકવિ દુલાભાયા કાગ. રતિકુમાર કાયમ એમના યજમાન હોય. કાગબાપુ અમદાવાદ આવે ત્યારે માસાને ત્યાં જ ઉતરે. માસી અનિલને પહેલી વાર કાગબાપુ પાસે લઇ ગયા અને ઓળખાણ કરાવી ત્યારે તેઓ હુક્કો પીતા ગાદી તકિયે બેઠા હતા. કાગબાપુએ અનિલ માથે હાથ ફેરવ્યો પણ અનિલની નજર તો પેલા ગુડગુડ કરતા હુક્કા ઉપર હતી. એ હુક્કાથી અનિલને ઘણું વિસ્મય જન્મ્યું. થોડીવાર તો પીવાનું પણ મન થયું. હુક્કાનો દેતવા ફૂંકે ફૂંકે ઝગમગતો હતો એ જોવાની એને બહુ મજા પડી. માસા રતિકુમાર વ્યાસને ઘરે બાલાભાઈ દેસાઈ અચૂક આવતા. બાલાભાઈ દેસાઈ એટલે જયભિખ્ખુ. એ વખતે જયભિખ્ખુના નામથી એમના લેખો છાપામાં છપાતા. માસીને ઘેર અનિલ તોતડાતી જીભ હોવાથી બહુ બોલતો નહીં. બધું બા સંભાળી લેતી. પણ બાલાભાઈ આવતા ત્યારે ત્યારે તેઓ અનિલ સાથે વાતો કરવા ખુબ પ્રયત્નો કરતા. પણ અનિલના મોઢામાં મગ ભર્યા હોય એમ એ ચૂપ બેસી રહેતો. અનિલને બરાબર યાદ છે કે, બાલાભાઈએ એ મારી બાને પાસે બોલાવીને કહ્યું કે,  આ છોકરાને બોલતો કરવા માટે અક્કલ કરો વાટીને ખવડાવજે અને બહાર મેદાનમાં જઈને એની પાસે જોરથી બૂમો પડાવજે. તે બોલતો થઇ જશે. બાલાભાઈ અનિલ પાસે ખુબ સારી સારી વાતો કરતા કેટલીક ચોપડીઓ પણ વાંચવા આપતા. જો કે,  અનિલને વાંચતા નહોતું આવડતું,  કારણકે એ હજુ નિશાળે ભણવા બેઠો નહોતો. પણ બાલભાઈનો નેચર અનિલને બહુ સારો લાગ્યો હતો. એ આવતા ત્યારે અનિલ મનોમન રાજી થઇ જતો. માસીને ઘેર બધા ખાવાના બહુ શોખીન એ વખતે ચંદ્રવિલાસની દાળ માસીને ઘેર અચૂક આવે. માસા રતિકુમાર વ્યાસની કાયા પડછંદ  લાંબા વાળ રાખતા અને બીડીઓ પીધા કરતા. માસીને ઘરે અનિલે પહેલી વાર હૂકો અને બીડી એકસાથે જોયા. એને એમાં બહુ રસ પડ્યો,  કારણ એક જ હતું કે,  બીડી તેના જેટલી જ મૂંગી હતી અને હુક્કો બોલતો હતો. માસાનો કંઠ બુલંદ હતો. કાગબાપુના ગીતો ગાય ત્યારે હીબકા ભરતા હોય એવું લાગે. એમાંય વળી કાગપબાપુનું “વગડો  કહે છે વનરાઈ સળગી,  મેલી દિયો ને જુના માળા,  ઉડી જાવ પંખી પાંખોવાળા..હે જી જી રે..”  એ ગાતા ત્યારે તો માસા ખોવાઈ જતા. માસાનો મિજાજ બિલકુલ કાઠિયાવાડી તળપદો. ભાષા પણ બાખડબોલી પણ રોટલે બહુ પહોળા. કોઈ ઘરે આવે તો તરત પૂછે:  “રોટલા હાર્યે  ખાશું.”  આવનાર જો ના પડે તો માસા દેશી ભાષામાં તરત ચોપડાવી દે,  હવે વાયડીનો થામાં જોહટવા બેહી જા…દકાળમાં પેદો થ્યો  છો ? (ક્રમશઃ)

“પરમાત્મામાં મનને જોડવું હોય તો શું કરવું?”

જામનગરમાં સેવા પ્રકલ્પોનું મોટું સ્થાનક એટલે શ્રી આણદાબાવા સંસ્થાન.

“એક  દિવસ એક ભાઈ મારી પાસે આવ્યા. તેણે મને એક પ્રશ્ન પૂછ્યો કે, બાપુ પરમાત્મામાં મનને જોડવું હોય તો શું કરવું? તેની શાસ્ત્રમાં કોઈ યુક્તિઓ છે? મને તેની વાત બહુ ગમી ગઈ. તેના પ્રશ્નથી હું રાજી થયો. સંસ્થાની સેવા પ્રવૃત્તિઓમાંથી કંઈક ખામી દેખાઈ હશે જે મને પૂછવા માંગતા હશે. કારણ, એટલા માટે આપણને દોષ અને ખામી જલ્દી દેખાય છે પરંતુ આ માણસે બહુ સરસ અને જુદો પ્રશ્ન કર્યો. મેં એમની પાસે થોડો સમય માંગ્યો. જેના અનુસંધાનમાં જ મેં એમની સાથે ચર્ચા અને ચિંતન કરેલ તે વિચાર આપના સુધી શા માટે ના પહોંચે? પરમાત્માને પ્રાપ્ત કરવા માટેના અનેક સાધનો શાસ્ત્ર એ બતાવ્યા છે.” મહંતશ્રી દેવપ્રસાદજી કહે છે.

જામનગરમાં સેવા પ્રકલ્પોનું એક આખું મોટું સ્થાનક છે. અને એ સ્થાનકને શ્રી આણદાબાવા સંસ્થાન તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ આણદાબાવા સંસ્થાનમાં હાલ મહંત શ્રી દેવપ્રસાદજી મહારાજ બિરાજે છે. દેવપ્રસાદજી મહારાજને આ ગાદી ઉપર બિરાજે 50 વર્ષ થયા છે. અને મહારાજ  જ ખુદ અમૃતકાળમાં પ્રવેશી ચૂક્યા છે. તેઓ હાલ 75મું વર્ષ જીવી રહ્યા છે. મહારાજના સેવા કાર્યોની વાત કરવા માટે તો બીજા દસેક મણકાઓ મારે તૈયાર કરવા પડે. પણ મહંત શ્રી કે જેને લોકો “બાપુ” કહે છે એમના આધ્યાત્મિક વિચારો સુધી પહોંચાડવાનું કામ હું સરળતાથી કરી શકું તેમ છું.  શરૂઆતમાં મહંત શ્રી દેવપ્રસાદજી મહારાજ એમ કહે છે કે, સાધનો શાસ્ત્રોએ બહુ બતાવ્યા છે. અનેક યુક્તિઓ પણ બતાવી છે. જેમાં મહાભારત, રામાયણ, શ્રીમદ્દ ભાગવત અને શ્રીમદ્દ ભગવત ગીતા એ મુખ્ય છે.

આપણે યાદ રાખીએ કે, પેલા ભાઈએ પ્રશ્ન એવો પૂછ્યો હતો કે, બાપુ પરમાત્મામાં મનને જોડવું હોય તો શું કરવું? તેની શાસ્ત્રમાં કોઈ યુક્તિઓ છે?  ગ્રંથોમાં મનને પરમાત્મા સાથે જોડવાની અનેક યુક્તિઓ છે. પરંતુ અનંત જન્મોના સંસ્કાર મનમાં ઉંડે ઉંડે ધરબાયેલા હોવાથી તે જ્યાં સુધી નિવૃત ન થાય ત્યાં સુધી મન પરમાત્મા સાથે જોડાતું નથી. કારણ એટલા માટે મન જયારે જે વસ્તુ, ઘટના કે પરિસ્થિતિમાં ચાલ્યું જાય, એટલે કે તેનું ચિંતન કરવા લાગે ત્યારે તેનું ચિંતન જરૂર કરવું. પરંતુ ધીમે-ધીમે મનને ત્યાંથી હટાવી પોતાનું  જે ધ્યેય પરમાત્માને મળવાનું  છે એના તરફ પાછું વાળવું. આમ વારંવાર કરવાથી પાછા વળવાની આદત પડશે. બાપુ કહે છે કે,  આ આદત પણ એક યુક્તિ છે.

બીજી યુક્તિ એ છે કે જ્યાં જ્યાં મન જાય તેને જવા દેવું. દાખલા તરીકે,  તમારું મન ગંગાનદીમાં ગયું તો ગંગાજીને પરમાત્માનાં સ્વરૂપે જોવાની શરૂઆત કરી દ્યો. જે વસ્તુ કે વ્યક્તિમાં તમારું મન જાય એ વસ્તુ કે વ્યક્તિને  પરમાત્મા સાથે એને જોડી દેવાનો  પ્રયાસ એ એક બીજી યુક્તિ છે. ગંગાજીમાં કે ગાયમાં સત્તા રૂપે પરમાત્મા છે. કેમકે એમના પહેલા પરમાત્મા હતા, એ નહીં હોય ત્યારે પણ પરમાત્મા હશે. એમના રહેવા છતાં પરમાત્મા છે. આ રીતે મનને જોડવાની બીજી યુક્તિ થઈ.

અને ત્રીજી યુક્તિ પણ શાસ્ત્ર બતાવે છે કે,  દરેક માણસની ફરિયાદ છે. આપણે જ્યારે ધ્યાન, ભજન, માળા કરવા બેસીએ ત્યારે મનને પરમાત્મા સાથે જોડવાનો પ્રયત્ન કરીએ ત્યારે મનમાં જાતજાતની વાતો વચ્ચે-વચ્ચે આવવા લાગે, પરંતુ તેનાથી ગભરાવાની જરૂર નથી. બાપુ કહે છે કે,  જ્યારે સાધકનો એટલે કે આપણો ઉદેશ્ય પરમાત્મા બની જાય ત્યારે ઈશ્વરનું ભજન જ હેતુ બની જાય ત્યારે ઈશ્વરને બેસવા માટે જગ્યા તો આપવી જ પડે. જ્યારે તમે ભજન કરવા બેસો ત્યારે તમારા મનમાં અનેક જન્મોના કુ સંસ્કારોરૂપી કચરો છે તે બહાર નીકળવા લાગે છે. આનો અર્થ એ થાય કે અંદરથી આપણે સાફ થઈ રહ્યા છીએ. તેને નીકળવા દેવાના. કારણ એટલા માટે કે આપણે જ્યારે સાંસારિક  જે કાર્ય કરતા હોઈએ ત્યારે અંદર જામેલા કુ સંસ્કારોનાં કચરાને બહાર નીકળવાની તક મળતી હોતી નથી. સાધક જ્યારે શાંત, એકાંત થઈ ઈશ્વર તરફ મનને લગાવે છે ત્યારે આ કચરાને બહાર નીકળવા માટેની તક મળે છે. તે બહાર નીકળે તો તેને નીકળવા દેવું. પાણીની ટાંકી સાફ કરીએ પછી તેનું તળિયું ચોખ્ખું દેખાય. એમ ધીમે ધીમે રાગ, દ્વેષ, ઈર્ષ્યા, દંભ, અહંકાર, મમતા, માયાનાં આ કચરાને કાઢ્યા  પછી કેવી શાંતિ મળે છે એ જોવું. માટે તેની ચિંતા કર્યા વગર ઈશ્વર તરફની ગતિને ક્યારેય રોકવી નહીં. આ એક ત્રીજી યુક્તિ થઈ.

 

પરવરદિગારના દીદાર થાય તેવા સત+જન શ્રી ગફુરભાઈ બિલખિયા

સેવા, સમજ, સમાનતા, પડે. સંવેદનશીલતા, સંવાદિતા, સાલસતા, સરળતા… આમથી શરૂ થતા બધા જ હકરાત્મક શબ્દો જેના રુધિરમાં વહે છે તે પરવરદિગારના દીદાર થાય તેવા સત+જન એટલે શ્રી ગફુરભાઈ બિલખિયા. એમને પોતાના વિશે વાત કરવાનો બહુ સંકોચ પણ મારી સાથે પ્રેમનો નાતો એટલે મને નકારી ન શક્યા. અમે તો પહોંચ્યા તેમની વાપીસ્થિત હવેલી પર અને માંડ્યો સંવાદ.

“મારાં મા છે, એ દામનગરનાં હતાં. દામનગર એટલે ગાયકવાડ સરકારનું ગામ, અમરેલી જિલ્લાનું ને ત્યાં ગાયકવાડને કારણે છોકરીઓની સ્કૂલ હતી. હરિજનની પણ સ્કૂલ હતી અને કેળવણી માટે ગાયકવાડ સ૨કારે ઘણી બધી મહેનત કરેલી. મારાં માતા છ ધોરણ સુધી ત્યાં ભણેલાં. મારા ગામનો ગરાસદાર પણ ભણેલો નહોતો. એટલે કોઈ કાગળ આવે તો મારી બા પાસે એ વંચાવવા આવતા. ને મારી બા એને વાંચી દેતી હતી. ત્યાં એવો નિયમ હતો ગામના ગરાસદારનો કે વહુએ ગરાસદારનું એક માણું દળણું (અનાજ) દળી દેવું પડે. એને વેઠ કહેવાય. એક માણું એટલે પાંચ કિલો દર મહિને દળી દેવું પડે. એનો હાય તો મૂકી જાય અને પાછો લઈ જાય. હવે મારી મા ભણેલી હતી અને કાગળ વાંચી દેતી હતી એટલે મારી માની વેઠ બંધ. મારા ઘરમાં ને મારાં સગાંવહાલાં બધાને એવું થયું કે ભણે એને વેઠ નહીં કરવાની. ભણેલા ન હોય, અભણ હોય એણે વેઠ કરવી પડે.

હું પંદર વર્ષનો ને મારું વેવિશાળ કરેલું. લગનમાં અમે દસ જ જણા ગયા હતા. મારા સસરા લોકોનું કુટુંબ બહુ મોટું. અને એ લોકો પૈસાદાર પણ ખરા. મારા ઘરડા સસરા કાસમદાદા બહુ સારા લોકો. મેં કીધું, હું શેરો નહીં બાંધું, હું ઘોડે નહીં બેસું, હું ખાદીની ટોપી અને ફાળકી સૂતરની અને ચપ્પલ પહેરીને હું આવીશ અને હું ચાલતો ચાલતો આવીશ. તો પેલો ડોસો કહે કે, એ કહે તે કરવા દે ને, જે કરવું હોય એમાં શું વાંધો છે આપણને. પછી મારા નિકાહ થયા. પછી વળાવે બીજે દિવસે કન્યાને અને છેડાછેડી બાંધવાનો રિવાજ હિન્દુ જેવો જ હતો. હું કન્યાની પાછળ છેડાછેડીને કારણે એટલે બધી બાઈ ઓરડે, તો હું પણ રડવા લાગ્યો. મારી કાકીજી બહુ હોશિયાર હતી. એ કહે, તું શું કામ રડે છે ? મેં કીધું, તમે રડો એટલે હું રહું છું. હું પહેલેથી કોઈક કન્યાને વળાવી ન શકતો. એ રડે એ મને ગમે નહીં. મારી દીકરીને હું કહું કે જો તમે હસતા હસતા જાઓ તો હું આવું. તમારે રડવાનું નહીં, જો હીબકો ભર્યો તો પછી મારાથી છૂટી જશે એટલે મને બહુ રડવું આવી જતું.

અમે ઘરે આવી ગયા પછી ત્યાં બાઈઓ બેસવા બોલાવે કે અમારે ઘરે ચાલો. બીજે દિવસે બે ત્રણ બાઈઓ પાણી ભરીને આવતી હતી, એ કહે, આ ક્યાંથી લઈ આવ્યા છો તમે ? કંઈ ખાય નહીં, કંઈ પીવે નહીં, કંઈ એને પગ દાબતાં આવડે નહીં. કંઈ નથી તારી વધુમાં. હા, છે રૂપાળી. પણ ખાય-પીવે નહીં. મેં ઘરે આવીને પૂછ્યું કે, અહીંયાં આપણે ત્યાં તો રિવાજ છે, તો કહે, ‘હું તો હિંદુના ઘરનું ખાતી નથી.’ તો કહે, મેં કહ્યું કે, જો એમને ઘરેથી છાશ લઈ આવીએ અને એની કઢી બનાવીએ તે બાજરાના રોટલા સાથે ખાઈ શકીએ છીએ, બોલો તો એનું મારે શું કરવું ? મને કહે, આપણે દૂધ ખાઈશું. મેં કીધું દૂધ લેવાના પૈસા તો હોવા જોઈએ ને આપણી પાસે, એટલે મુશ્કેલી બહુ પડશે. તો કહે, ના હું બધું વેઠીશ. લૂખો રોટલો ખાઈશ, તમે મૂંઝાશો નહીં. વાત સાંભળીને મને પહેલાં તો બહુ મોટો આંચકો લાગેલો પણ એણે એમ કીધું ને કે, હું લૂખો રોટલો ખાઈને પણ જીવીશ, તમે મૂંઝાતા નહીં, એમને બહુ ગમ્યું. જોકે ભદ્રાયુભાઈ, આજે તો અમારા ઘરમાં હિન્દુની બે દીકરીઓ વહુઓ થઈને આવી છે ને સૌ એકમેકનાં થઈને રહે છે.”

પોતે હજ પઢવા જાય તો હજ પઢીને બહાર આવે ને મને ફોન કરે. કહે, “ભાઈ, આજે અલ્લાહ્વાલા પાસે આજે હજ પઢતી વખતે આપના માટે દુઆ માંગી છે, તે થયું કે આપને અહીંથી જ સલામ પાઠવી દઉં.”

**

પ્રેમમંદિર, નર્મદા-૪, અમીન માર્ગ, ટીસીબી બેકરી પછીની શેરી, રાજકોટ