‘मंगपु ते रवीन्द्रनाथ’ નો ગુજરાતી અનુવાદ “ગુરુદેવ અમારે આંગણે” (01)

 

 

 

 

 

 

 

વિશ્વ સ્તરે વ્યાપક પ્રતિષ્ઠિત ચિંતક આટલી હલાવી વાત પોતાના સેવક સાથે કરી શકે તે સુખદ આશ્ચર્યની વાત છે.

બંને નામ સાહિત્યના શિરમોર વ્યક્તિ વિશેષના.

નોબલ વિજેતા કવિવર રવીન્દ્રનાથ ટાગોર અને સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કૃત લેખિકા મૈત્રેયીદેવી.

ગુરુદેવ રવીન્દ્રનાથ ટાગોર (૧૮૬૧–૧૯૪૧) ભારતના મહાન કવિ, લેખક, સંગીતકાર અને શિક્ષણચિંતક હતા. તેમની કાવ્યકૃતિ ‘ગીતાંજલિ’ માટે ૧૯૧૩માં તેમને સાહિત્યનો નોબેલ પુરસ્કાર મળ્યો હતો. આ સન્માન મેળવનાર તેઓ પ્રથમ એશિયાઈ હતા.

ભારતનું રાષ્ટ્રગાન ‘જન ગણ મન’ અને બાંગ્લાદેશનું રાષ્ટ્રગાન ‘આમાર સોનાર બાંગલા’ તેમની રચનાઓ છે. તેમણે શાંતિનિકેતનમાં વિશ્વભારતીની સ્થાપના કરી હતી. તેમના સર્જનમાં પ્રકૃતિપ્રેમ, માનવતા અને વિશ્વબંધુત્વનો સંદેશ જોવા મળે છે.

મૈત્રેયીદેવી (૧૯૧૪–૧૯૮૯) બંગાળી ભાષાનાં પ્રસિદ્ધ લેખિકા અને કવયિત્રી હતાં. તેઓ રવીન્દ્રનાથ ટાગોરથી પ્રભાવિત હતાં. તેમની જાણીતી આત્મકથાત્મક નવલકથા ‘ન હન્યતે’ માટે તેમને ૧૯૭૬માં સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કાર મળ્યો હતો. તેમના સાહિત્યમાં પ્રેમ, માનવીય સંવેદનાઓ અને જીવનચિંતનનું સુંદર નિરૂપણ જોવા મળે છે.

મૈત્રેયીદેવી અને ગુરુદેવ રવીન્દ્રનાથ ટાગોર વચ્ચે ગુરુ–શિષ્યનો સ્નેહભર્યો સંબંધ હતો. ટાગોર તેમના પિતા, તત્ત્વચિંતક સુરેન્દ્રનાથ દાસગુપ્તના મિત્ર હતા. મૈત્રેયીદેવીને નાની ઉંમરથી જ તેમનું માર્ગદર્શન અને સાહિત્યિક પ્રોત્સાહન મળ્યું હતું.

ટાગોર મૈત્રેયીદેવીના મોંગપુ સ્થિત ઘરે અનેક વાર રોકાયા હતા. તેમની સાથેની વાતચીત અને સંસ્મરણોને મૈત્રેયીદેવીએ ‘મોંગપુતે રવીન્દ્રનાથ’ પુસ્તકમાં આલેખ્યાં છે. આપણે એ ગ્રંથને ઉથલાવીને માણવો છે, કારણ એ રસપ્રદ શૈલીમાં કંડારાયેલ છે. પણ હા, આપણે ટિપિકલ પુસ્તક પરિચય નથી મેળવવો.. આપણે તો ગુરુદેવના જીવનના વિશિષ્ટ પાસાંઓને લઈને ગ્રંથ શું કહે છે તે જાણી, મૈત્રેયીદેવીની દ્રષ્ટિએ ગુરૂદેબને નિહાળવા છે.  

બંગાળીમાં એ ગ્રંથનું શીર્ષક છે ‘મંગપુતે રવીન્દ્રનાથ.’ મંગપુ હિમાલયની ગોદમાં આવેલું એક નાનકડું ગામ. ૧૯૩૮થી ૧૯૪૦નાં વર્ષો વચ્ચે ચાર વાર ગુરુદેવ રવીન્દ્રનાથ મૈત્રેયીદેવીના મહેમાન બન્યા. પહેલી વખત ૧૯૩૮ના મે-જૂનમાં અઢાર દિવસ. બીજી વખત ૧૯૩૯ના મે-જૂનમાં તેત્રીસ દિવસ, ત્રીજી વખત એ જ વર્ષે સપ્ટેમ્બરથી નવેમ્બર સુધી લગભગ બે માસ અને ચોથી વખત એમના અવસાનના થોડા સમય પહેલાં ૧૯૪૦માં. મૈત્રેયીદેવીને મન ગુરુદેવ સાથેના સહવાસના આ ચાર પ્રસંગો પર્વ રૂપ બની ગયા છે, ને આ ગ્રંથને એ પ્રસંગોને અનુલક્ષી એણે ચાર પર્વોમાં ફાળવ્યો છે. વાંચનાર પર સૌથી પહેલી છાપ જો કોઈ પડતી હોય તો તે મૈત્રેયીદેવીના ઉદાત્ત આભિજાત્યની ને હૃદયંગમ વિનમ્રતાની.

મૂળ ગ્રંથના લેખિકા શ્રી મૈત્રેયીદેવી અને તેના અનુવાદક આપણા શ્રી રમણીક મેઘાણી. એટલે કે મૂળ બંગાળી કૃતિ ‘मंगपु ते रवीन्द्रनाथ’ નો ગુજરાતીમાં અનુવાદ થયો  “ગુરુદેવ અમારે આંગણે”  શીર્ષકથી.  અનુવાદ અને લેખનના ક્ષેત્રે નક્કર પ્રદાન કરનાર શ્રી રમણીક મેઘાણીએ..તેઓએ આપણને  નવલકથાઓ, વાર્તા સંગ્રહો, સ્મૃતિ ચિત્રો વગેરે આપેલ છે.   અહીં આપણે ગુરુદેવ ટાગોરના જીવનના અનેક અનાવૃત પાસાઓને માણવા  છે. 

 આ ગ્રંથનો પરિચય કરાવતાં મૈત્રેયીદેવીનાં બહેન ચિત્રિતા ગુરુદેવ પાસેથી “સંચયિતા”માંથી કાવ્યો સાંભળવા વાતચીત કરી રહ્યાં હતાં તે વખતે ગુરુદેવે કરેલું એક વિધાન જે મૈત્રેયીદેવીએ શરૂઆતમાં જ નોંધ્યું છે તે આ આખા પુસ્તકને અનુલક્ષીને કરવું હોય તો કરી શકાય એવું છે. એ મુજબ ‘પ્રેમના વિવિધ સ્તર, વિવિધ ઊંડાણની આ કથા છે. જો માત્ર ઉપરથી થોડુંક લઈ લેવું હોય તો તે પણ છે અને જો પૂરો ઘડો ભરી લેવો હોય તો તે પણ છે ને માત્ર જરા જેટલો સ્પર્શ જ જોઈતો હોય યા ઘડો વહાવી પાણીમાં બેસી રહેવા ઈચ્છતા હો તો તે પણ ચાલશે. પ્રેમચાહનાનાં વિવિધ રૂપોની આ વાત છે.’ આ સ્મરણ આપણા સિદ્ધહસ્ત કવિ શ્રી સ્નેહરશ્મિ જી એ કરાવ્યું છે. 

 સ્નેહરશ્મિ ના મતે , આખા પુસ્તકમાં મેત્રેયીદેવી પોતાની અને ગુરુદેવ વચ્ચેની ઉમરના તફાવતની આપણને કશી ખબર પડવા દેતાં નથી. પરંતુ હકીકતે ૧૯૧૪માં જન્મેલાં મૈત્રેયીદેવી ૧૯૩૮માં ગુરદેવનાં પહેલી વાર યજમાન બન્યાં ત્યારે પૂરાં ચોવીસ વર્ષનાં પણ ન હતાં. લગભગ ઈઠ્ઠોતેર વર્ષ ના વૃદ્ધ અને પૌત્રી જેવી ચોવીસ વર્ષ ની તરુણી વચ્ચેના વાત્સલ્ય, વિનોદ ને સૂક્ષ્મ સંવેદનશીલ સંબંધનું આ આલેખન, કોઈ પણ જાતની વ્યવસ્થિત રોજનીશીની મદદ વિના કેવળ સ્મૃતિને આધારે થયું છે, ને ગુરુદેવ એ જોઈ શક્યા નહીં, પણ એમના પુત્ર રથીન્દ્રનાથ ટાગોરે મૈત્રેયીદેવીને આમાંના એક લખાણને ‘પ્રવાસી’માં વાંચી લખેલું, ‘એ વાંચતાં મને લાગ્યું કે જાણે પિતાજી જ વાત કરતા ન હોય !’ ગુરુદેવનાં પુત્રવધૂએ પણ આવા જ ભાવ વ્યક્ત કરતાં લખ્યું કે, આવી રીતે બાબા મોશાય (ગુરુદેવ)ના વિનોદને કોઈએ અભિવ્યક્તિ નથી આપી.”

 અનનુકરણીય હાસ્ય અને ગુરુદેવ:

‘ગુરુદેવ અમારે આંગણે’ માટે મૈત્રેયીદેવીને મળેલાં આવાં અભિનંદનો એ ગ્રંથ વાંચતાં માત્ર યથાર્થ જ નહીં, પણ જાણે એમાં પૂરું કહેવાતું નહીં હોય એવાં આપણને લાગે છે. દાખલા તરીકે એમાં ઠેરઠેર વેરાયેલા પડેલા અનનુકરણીય હાસ્યનું ગમે તેટલું વર્ણન થાય તો પણ એને પૂરો ખ્યાલ ભાગ્યે જ આવે. પ્રથમ મિલન વખતે જ મૈત્રેયીદેવીની સાથે એમની નાની બહેન ચિત્રિતાને જોતાં ગુરુદેવ બોલી ઊઠ્યા, ‘અરે! આ અહીં ક્યાંથી? દાક્તર (મૈત્રેયીદેવીના પતિ), તમે નસીબદાર છો હો, એક હકની ને એક ઉપર લટકાની ! અમારું તો ભાઈ, આવું સદ્ભાગ્ય નહોતું!” અહીં આપણને રસિકતા ભર્યા વ્યંગથી મનની વાત પેશ કરી વિચારતા કરી મુકવામાં ગુરુદેવ સફળ થાય છે, 

 એમના જન્મદિને ઢગલાબંધ ફૂલો આવ્યાં. ચિત્રિતા ને નંદિનીએ ફૂલોથી એમની પાટને શણગારી, ને ગુરુદેવને કહ્યું, ‘દાદા મોશાય, ચાલો જુઓ તો તમારા ઓરડામાં અમે શું કર્યું છે તે! ત્યાં જતાં ભાવથી ગુરુદેવ બોલી ઊઠ્યા, “અરે, આ શો ગજબ કર્યો! આ બધું જોતા મન ઉદાસ થઈ જાય છે. સંગીનીવિહોણી ફૂલશય્યા ?”

 ગુરુદેવને નાના મોટા કે કર્મભેદ જેવું કશું ન હતું.  નાનાંમોટાં સૌ સાથે પૂરી આત્મીયતા, મુક્ત વિનોદ ને નિર્દોષ મજાક. નોકર વનમાળી સાથે પણ આ આત્મીયતા. ચિત્રિતાનું ચશ્માંનું ઘરું ખોવાતાં વનમાળીએ સૂચવ્યું. ‘બાબા મોશાયના ગજવામાં જોયું ?’ એ સાંભળતાં ગુરુદેવ બોલી ઊઠ્યા, ‘લો, સાંભળો વાત ! જો કંઈ ઉઠાવવું જ હોય તો સારી ચીજ ન ઉપાડું ?… મારી પસંદગી ઓછી તારા જેવી છે ?’ પણ વનમાળીની વાત ખરી હતી. બીજે દિવસે ગુરુદેવની ચિઠ્ઠી સાથે એ ચશ્માં આવી પહોંચ્યાં. એ એમના ગજવામાં જ હતાં ! એ પછી કોઈનું કાંઈ ખોવાતું તો પ્રથમ યાદ આવતું, ‘બાબા મોશાયના ગજવામાં જોયું ?’

 ચાકર વનમાળી સાથેની એમની આત્મીયતામાં વસુધૈવ કુટુમ્બકમની  એમનાં લખાણોમાંથી સતત વહેતી સરગમનાં આપણને દર્શન થાય છે. મંગ઼પુના મકાનમાં પ્રવેશતાં વનમાળીને એમણે પૂછ્યું, ‘કેમ વનમાળી, કેવી લાગે છે આ જગ્યા ?’ ‘જી, પેલા મકાન કરતાં તો ઘણી વધુ સારી છે… પેલા મકાનમાં તો જળોના ત્રાસે ચાલવાનીયે તકલીફ હતી…’ ગુરુદેવ બોલ્યા, ‘એટલે જ તો અહીં આવ્યા. તને જ્યાં ગમે ત્યાં મને પણ ગમે જ.’ વનમાળી હસતો હતો.

 જમવા બેસે એટલે પૂછે, ‘વનમાળી, ખાવા—પીવાનું કેમ ચાલે છે ?’

“જી, એ તો સારું જ ચાલે છે, મોટીબહેન અમને દૂધ પણ પીવડાવે છે.’ 

‘દૂધ પીવડાવે છે, શા માટે? એ કરતાં તો શરીરે એનું માલિશ જ ઠીક થાત. દૂધ પીધેય તારો વાન કંઈ ઊઘડ્યો જણાતો નથી.”….વિશ્વ સ્તરે વ્યાપક પ્રતિષ્ઠિત ચિંતક આટલી હલાવી વાત પોતાના સેવક સાથે કરી શકે તે સુખદ આશ્ચર્યની વાત છે.

 મૃત્યુ અને ગુરુદેવ:

ભારતીય સાહિત્યમાં જ નહીં પણ વિશ્વસાહિત્યમાં પણ મૃત્યુ અંગેનાં રવીન્દ્ર-કાવ્યો એક શાશ્વત સારસ્વત અર્ધ્ય છે. એ કાવ્યો કેવી વેદનામાંથી નીતરી જીવનનાં સનાતન સત્યોની જગતને ભેટ ધરે છે. એની આ ગ્રંથમાં આપણને કંઈક ઝાંખી થાય છે. પોતાના કુટુંબજીવન અંગે એક વખત ઉલ્લેખ કરતાં “વિધુરો મોટી સંખ્યામાં મરે છે”, એવું વિધાન કરી તેના કારણ તરીકે પત્નીનું આલંબન જ પતિના પ્રાણરૂપ હોય છે, એવું જણાવી પોતે એ હાલતમાં મુકાયા છતાં પોતે આ પરિસ્થિતિનો કેવી રીતે સામનો કર્યો. એનું મર્મભેદી ચિત્ર એમણે દોર્યું છે. પત્ની જતાં ઘરની બધી જ વ્યવસ્થા ‘બાળકોને મોટાં કરવાં, ભણાવવાં, પરણાવવાં-એટલે સુધી કે ત્રણ બાળકોનું મૃત્યુ—દુઃખ પણ મારે એકલા એકલા જ સહન કરવું પડયું હતું.’  એમ જણાવી આ બધી વેદના જીરવી જઈ શાંતિનિકેતન માટે એમણે જે તપ કર્યું, બાળકને મૃત્યુપથારીમાં મૂકી શાંતિનિકેતન માટે એમણે જે જે જહેમતો ઉઠાવી એ બધું અત્યંત હૃદયદ્રાવક છે. છતાં એ વેદનાને કમળપત્ર પરના જળબિંદુની જેમ પોતાને સ્પર્શવા દેતાં ન હોય એવી રીતે તે રહ્યા હતા. મૃત્યુઅંગે મૈત્રેયીદેવી સાથેની વાતમાં એમણે કરેલું વિધાન એમના જીવનદર્શનના એક પ્રાણવાન અંકુર જેવું છે. એમાં ચિંતનની અખૂટસામગ્રી પડેલી છે. વિસ્તારભયને અવગણીને એમાંનો એક ફકરો ઉતારવાનું પ્રલોભન હું રોકી શકતો નથી.

 આ રહ્યો એ ફકરો :

મારા જીવનમાં જ્યારે જ્યારે કોઈનું પણ મૃત્યુ નિકટ છે એમ મને જણાયું છે, જ્યારે જ્યારે એના ઊગરવાની હવે કંઈ જ આશા નથી એમ મેં જોયું છે, ત્યારે ત્યારે મારી સમગ્ર શક્તિને એકત્ર કરી મનોમન પ્રાર્થના કરતાં મેં કહ્યું છે કે, ‘જા, તને મુક્તિ આપું છું. જ સુખેથી તારે નિર્દિષ્ટ પંથે પળ. મારાં પોતાનાં સંતાનોને પણ વળગી રહેવા મેં ઈચ્છા રાખી નથી. જવાનું જો નક્કી જ છે તો આપણી આસક્તિ, આપણી વેદના એને આ મર્ત્યલોક સાથે બાંધી ન રાખો, એ બંધનોમાંથી છૂટવા એણે કષ્ટાવું ન પડો, એનો પંથ સુગમ અને સરળ બનો. ત્યાગ જ જ્યારે મૃત્યુ છે ત્યારે નિરાસક્ત થઈ ત્યાગ કરવો એ જ યોગ્ય છે. ભાવિ ઘટનાપ્રવાહ ભલે આપણા કાબૂમાં ન હોય પરંતુ આપણે પોતે તો આપણા કાબૂમાં રહી શકીએ . અવશ્ય ભાવિ સાથે કદી દલીલો કરી નથી. જે જે અવશ્યંભાવિ છે તે ચાહે તેટલું અપ્રિય હોય કે ગમે તેટલું વેદનાદાયિ હોય – તેની સામે ઝઝૂમીને જખ્મી થવામાં કંઈ લાભ નથી. ત્યાં તો નમ્રતાપૂર્વક એનો વિજય જ સ્વીકારવો ઘટે. એમાં જ કલ્યાણ છે. મારા મૃત્યુ સમયે જો તું પાસે હો તો આકુળવ્યાકુળ બની રુદન કરીને મને પોકાર ન પાડતી, પણ અંતરથી મને વિદાય આપજે. મૃત્યુને પંથે પળનાર પ્રત્યેનું આપણું સૌથી મોટું કર્તવ્ય એ જ છે.” (ક્રમશ:)

ભર્તૃહરિનું જીવન એટલે પ્રેમનું એક આખું ચક્ર ! (08)

 

 

 

 

નીતિ જીવનને ઘડે છે, પ્રીતિ જીવનને રંગે છે, વૈરાગ્ય જીવનને મુક્ત કરે છે.

આપણે શ્લોકના  ભાષાંતરથી વાતની માંડણી કરી હતી. જરા એ યાદ કરીએ…—

જે પિંગળાનું હું સતત ચિંતન કરું છું, તેને મારા ઉપર પ્રેમ નથી. તે તો વળી બીજા પુરુષને—અશ્વપાલને—ઈચ્છે છે. આ અશ્વપાલ વળી એક નર્તકીમાં આસક્ત છે અને નર્તકી અશ્વપાલને નથી ચાહતી, પરંતુ અમને પ્રેમ કરે છે.

તેથી ધિક્કાર છે તે પિંગળાને, જેણે અમરફળ ખાધું નહીં અને અશ્વપાલને આપ્યું. અશ્વપાલને ધિક્કાર છે કે જેણે નર્તકીને ફળ આપ્યું. નર્તકીને ધિક્કાર છે, જેણે એ ફળ મને આપ્યું અને મને પણ ધિક્કાર છે કે પ્રેમમાં અંધ બની મેં બેવફા પિંગળાને આપ્યું.

આ શ્લોકના ભાવાર્થ પરથી આપણને ખ્યાલ આવ્યો  કે ભર્તૃહરિ કામદેવ સામે બહુ મોટો વિદ્રોહ કરે છે, કારણ કે એમને આવા અનુભવો થયા છે.

આપણે ‘નીતિશતક’, ‘શૃંગારશતક’ અને ‘વૈરાગ્યશતક’ એવા ત્રણ શતકોના રચયિતા રાજા ભર્તૃહરિના જીવન અને તેમના પ્રદાન વિશે વિગતે વાત છે કરી છે.

બહુ ખ્યાલ છે એ પ્રમાણે, રાજા ભર્તૃહરિનાં પત્ની અને રાણીનું નામ પિંગળા. રાજાને એવો વહેમ કે રાણી મને પ્રેમ કરે છે, પણ પિંગળાને રાજાના અશ્વપાલ સાથે પ્રેમ. રાણીને એમ કે અશ્વપાલ મને પ્રેમ કરે છે, પણ અશ્વપાલને તો વળી નર્તકી સાથે પ્રેમ અને નર્તકીને એમ લાગે કે આ મારી સાથે પ્રેમ કરે છે, પણ નર્તકી ખુદને રાજા ભર્તૃહરિ સાથે પ્રેમ.

આ પ્રેમનું એક આખું ચક્ર પૂરું થતું આપણે જોયું છે.

રાજતેજની સામે નર્તકી, અશ્વપાલ અને પિંગળાનું અસત્ય ટકી શક્યું નહીં. સત્યનો એકરાર કરવો પડ્યો.

ભર્તૃહરિએ રચેલી ત્રણ કૃતિઓ—‘નીતિશતક’, ‘શૃંગારશતક’ અને ‘વૈરાગ્યશતક’—ખૂબ પ્રસિદ્ધ છે. અનેક સંતો-મહંતો પોતાના આધ્યાત્મિક પ્રવચનોમાં બહુ સુંદર રીતે આ ત્રણ શતકનો ઉલ્લેખ કરે છે.

ગુજરાતી ભાષામાં એવું લોકગીત પણ પ્રચલિત છે કે, જે રાજા ભર્તૃહરિને બચાવવા માટે નીકળેલી રાણીની લોકવાયકા આપણી સામે રજૂ કરે છે.

કેટલાક વિદ્વાનો એવું માને છે કે ‘નીતિશતક’ પહેલાં રચાયું હશે, પછી ‘શૃંગારશતક’ અને અંતે ‘વૈરાગ્યશતક’ની રચના થઈ હશે. આપણે ત્રણેય શતકોનો સુદીર્ઘ અભ્યાસ કરેલ છે. આવો સમાપનમાં આપણે આ ત્રણેય શતકોનો ઉપસંહાર કરીએ.

શ્રી ભર્તૃહરિના ત્રણેય શતકોનો અભ્યાસ કરતાં  એવું લાગે છે કે, શ્રી ભર્તૃહરિ  જાણે માનવજીવનની ત્રણ અવસ્થાઓ આપણી સામે મૂકે છે:

નીતિશતક:
“જીવન કેવી રીતે જીવવું?”

શૃંગારશતક:
“જીવતાં જીવતાં મન ક્યાં ક્યાં બંધાય છે?”

વૈરાગ્યશતક:
“અને અંતે એ બંધનમાંથી મુક્ત કેવી રીતે થવું?”

એટલે એક સુંદર સૂત્ર બનાવીએ તો….:

નીતિ જીવનને ઘડે છે, પ્રીતિ જીવનને રંગે છે, વૈરાગ્ય જીવનને મુક્ત કરે છે.

ત્રણ શતકોનો સુંદર સાર એટલો જ કે,

નીતિશતક કહે છે — “જીવન સારું કેવી રીતે જીવવું?”
શૃંગારશતક કહે છે — “મનુષ્યનું મન શેમાં આકર્ષાય છે?”
વૈરાગ્યશતક કહે છે — “આકર્ષણ અને તૃષ્ણાથી ઉપર કેવી રીતે ઊઠવું?”

એટલે ભર્તૃહરિના શતકત્રયને  “નીતિ → પ્રીતિ → વિરક્તિ”  અથવા

“વ્યવહાર → અનુભવ → આત્મબોધ”ની યાત્રા તરીકે પણ સમજાવી શકાય છે.

આપણે ત્રણેય ષટકોણ  સાર રૂપે પંદર જીવન સૂત્રો તારવી શકીએ અને તેને જીવન જીવવાના આપણા પ્રયાસથી સ્મરણીય બનાવી શકીએ.

  • “માણસ પાસેનું ધન છીનવાઈ શકે, પદ જઈ શકે; પરંતુ તેણે પ્રાપ્ત કરેલું જ્ઞાન તેની અંદરની એવી સંપત્તિ છે જે તેની સાથે રહે છે.”
  • “સંગ માત્ર સમય પસાર કરાવતો નથી; સંગ ધીમે ધીમે આપણું વ્યક્તિત્વ ઘડે છે.”
  • “અજ્ઞાન કરતાં ક્યારેક અર્ધજ્ઞાન વધારે જોખમી બને છે—કારણ કે અજ્ઞાનીને ખબર હોય છે કે હું નથી જાણતો; અર્ધજ્ઞાનીને એ પણ ખબર નથી હોતી.”
  • “ફળ આવે ત્યારે વૃક્ષ નમે; ગુણ આવે ત્યારે માણસ નમે.”
  • “સાચું છે તે કરવું—લોકોને ગમે કે ન ગમે.”
  • “માનવીય સંબંધો માત્ર શબ્દોથી નથી બનતા; ભાવ, નજર અને મૌન પણ ભાષા છે.”
  • “મનુષ્યનું મન બહારના સૌંદર્યથી બહુ સહેલાઈથી  ખેંચાય છે”
  • “ભર્તૃહરિ સૌંદર્યનો વિરોધ કરતા નથી; તેઓ સૌંદર્યની અનિત્યતા સમજાવે છે.”
  • “સુખ અને દુઃખ ઘણી વખત વસ્તુમાં નથી—મનની સ્થિતિમાં છે.”
  • “જે મન સૌંદર્યથી મોહિત થાય છે, એ જ મન એક દિવસ પૂછે છે—આ બધું કેટલા સમય માટે?”
  • “ઘડિયાળ ચાલતી નથી; જીવન ચાલ્યું જાય છે.”
  • “ઉંમર વધવાથી આપમેળે વૈરાગ્ય આવતું નથી; સમજણ વધે ત્યારે આવે છે.”
  • “વૈરાગ્યનો અર્થ બધું છોડવું એટલો જ નથી; કશાનું ગુલામ ન બનવું એ તેનો ઊંડો અર્થ છે.”
  • “જેની પાસે ઓછું છે તે ગરીબ નથી; જેને ઓછું પડે છે તે ગરીબ છે.”
  • “જીવન લાંબું છે એવી ભ્રાંતિમાં નહીં, પરંતુ જે ક્ષણ મળી છે તેને જાગૃતિથી જીવવી જોઈએ.”

ઉજાસના અણસારા:: “બાળપણ”

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

“Every child comes  with the message that

God is not yet discouraged by man.”

“પ્રત્યેક બાળક એવો સંદેશો લઈને આવે છે કે

ભગવાને હજી માણસને વિશે આશા ગુમાવી નથી.”

“એક દિવસ મેં જોયું, તો મારા મોટા ભાઈ સોમેન્દ્રનાથ અને મારાથી ઉંમરમાં મોટો મારી ભાણેજ સત્ય નિશાળે જાય છે, પરંતુ મને નિશાળે જવાને યોગ્ય ગણવામાં આવ્યો નથી. મોટેથી રડવા સિવાય મારી યોગ્યતા જાહેર કરવાનો બીજો કોઈ ઉપાય મારા હાથમાં નહોતો. આ પહેલાં હું કદી ગાડીમાં યે બેઠો નહોતો, કે ઘરમાંથી બહાર પણ નીકળ્યો નહોતો; તેથી સત્ય જ્યારે નિશાળેથી આવીને નિશાળે જવાના રસ્તાનો પોતાનો ભ્રમણવૃત્તાંત લાંબોચોડો કરીને ભભકાદાર સ્વરૂપમાં રોજ મારી આગળ રજૂ કરવા લાગ્યો, ત્યારે મારું મન કેમે કરી ઘરમાં ટકવાની ના જ પાડવા લાગ્યું. મારા શિક્ષકે મારા મોહનો વિનાશ કરવા માટે પ્રબળ ચપેટાઘાત સાથે આ સારગર્ભવાણી ઉચ્ચારી હતી: ‘આજે તું નિશાળે જવા માટે રડે છે, પણ એક દિવસ નહીં જવા માટે તું આના કરતાં યે વધારે રડવાનો છે.”

સાતમી મે, ૨૦૧૧ વિશ્વના મહાન સાહિત્યકાર અને કેળવણીકાર તથા સમાજસુધારક શ્રી રવીન્દ્રનાથ ઠાકુરની ૧૫૦મી જન્મજયંતી હતી.જવાહરલાલ નહેરુએ કહેલું:’રવીન્દ્રનાથ એ ભારતના ઋષિઓની પરંપરાના મહાપુરૂષ છે, એ માત્ર ભારતના નહીં પણ સમસ્ત માનવજાતના કવિવર છે.’ ગુરૂદેવ ટાગોરનાં વ્હાલાં નામથી ઓળખાતા શ્રી રવીન્દ્રનાથ ઠાકુરની બે ઉત્તમોત્તમ લિખિત અભિવ્યક્તિ અહીં દર્શાવેલ છે.

એક બાળકના અવતરણ સાથે ઈશ્વરની અપાર શ્રદ્ધા અને તે પણ માનવજાતમાં વ્યક્ત કરીને માણસની જવાબદારી અમૂલ્ય બનાવી છે. પ્રકૃતિનું કૌમળતમ સર્જન તે પુષ્પ અને પુષ્પ સરીખું બાળક ! એ બાળકનું પૃથ્વી પરનું આગમન કેટલી દિવ્ય ઘટના છે!. અને એ દિવ્યતાને સંગોપવાનું કર્તવ્ય નિભાવવા મળે તે આપણા માટે લ્હાવો છે, પૂણ્યનું ભાથું છે અને ઉજાસનો સધિયારો છે. શ્રી ટાગોરે આ પંદર શબ્દોનાં એક જ વાક્ય માં સુંદરમ્ ની ઓળખ કરાવી દીધી છે. શ્રી ટાગોરનું આ જ તો લાઘવ છે ! પ્રત્યેક બાળક ઇશ્વરનો જ અંશ છે, એવું કહેવાને બદલે એક નવી જ વિભાવના આપણી સમક્ષ મુકનાર શ્રી રવીન્દ્રનાથ પછીનાં અવતરણોમાં પોતાનાં બાળપણની વાત માંડે છે, ત્યારે ટાગોરને મન બાળક, બાળપણ, શાળાના પાયાના ખ્યાલોની તસ્વીર મળે છે. પોતાનું બાળપણ અને તે સમયે બહાર જવા મળે, ગાડીમાં બેસવા મળે તે બ્હાને પણ શાળાએ જવાની પોતાની ઉત્કંઠા સાદી સીધી વાણીમાં અહીં વર્ણવેલી છે.. આગળ જતાં શાંતિનિકેતન માં દિવાલો વગરના ક્લાસરૂમ અને વૃક્ષનાં થડ નીચેના વર્ગખંડોની શિક્ષણ શૈલી સર્જનાર શ્રી રવીન્દ્રનાથના શિક્ષકની સારગર્ભ વાણીને ખોટી પાડવાની ઈચ્છા ફળીભૂત થાય છે. ‘આજે જે પામવા રડે છે તે પામીને પસ્તાશે, તેવો ઈશારો કરી ટાગોર આપણને જીવનની ક્ષણભંગૂરતાની યાદી અપાવે છે.

 પહેલાં અવતરણમાં નાની છતાં નક્કર વાતને કાવ્યાત્મક રીતે રજુ કરનાર શ્રી રવીન્દ્રનાથ પોતાનાં બાળપણની વાત નિરાળાં ગદ્યથી કેટલી સરળતાથી કરે છે! શ્રી ટાગોરની આ સિદ્ધ થયેલ હથોટી છે, તેથી તેઓએ હજારથી વધુ કાવ્યો અને બે હજારથી વધારે ગીતો ઉપરાંત સંખ્યાબંધ ટૂંકી વાર્તાઓ, નવલકથા, નાટકો તથા નિબંધો તેઓએ આપ્યાં. બંગાળી ભાષાના આ સર્વકાલીન સૌથી  મહાન લેખકનાં અંગ્રેજી કાવ્યસંગ્રહ ‘ગીતાંજલિ’ને ૧૯૧૩ માં નોબેલ પારિતોષિક અર્પણ થયું. આધુનિક ભારતની બધી ભાષાઓના સાહિત્ય ઉપર એમનો પ્રભાવ પડેલ છે. આજે પણ જગતના બધા ભાગોમાં સૌથી વધુ જાણીતા કોઈ ભારતીય લેખક હોય તો તે રવીન્દ્રનાથ. ગુજરાત તેનાં ત્રણ સમર્થ સાહિત્યકારોનાં જન્મ શતાબ્દિ વર્ષ ઉજવી ચૂક્યું છે, તે શ્રી ઉમાશંકર જોશી, શ્રી કૃષ્ણરાય શ્રીધરાણી અને શ્રી પ્રહલાદ પારેખનાં શબ્દસાધનાનાં મૂળીયાં શ્રી ટાગોરની ચૈતના ભેગાં ધરબાયેલાં છે.. આ એક દિવ્ય અનુસંધાન છે. શ્રીધરાણી અને શ્રી પ્રહલાદ પારેખનું શિક્ષણ ટાગૌર સાનિધ્યે, તો શ્રી ઉમાશંકર તો શાંતિનિકેતનના કુલગુરૂ પણ!..

શાશ્વતીના કવિ શ્રી રવીન્દ્રનાથ ટાગોર વૈરાગ્યયુક્ત રાગને શોધનારા મનીષી હતા.. તેઓ લખે છે: “આમિ ચગ્ચલ હૈં, આમિ સુદૂરેર પિયાસી.. મારા જીવનનું એક ઉંડું સત્ય છે કે હું સદેવ સુદૂરનો પિયાસી રહ્યો છું.”.

 

મનની શુદ્ધતા + મનની એકાગ્રતા + મનની સૂક્ષ્મતા.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

કોઈની સાથે વાત કરતા તમે કામ સ્વીકારો છો તો કામમાં ખરેખર શું કરવાનું છે તે ઊંડે સુધી જઈને જાણી લો.

અમેરિકાના પ્રમુખ અબ્રાહમ લિંકન એક વખત વ્હાઈટ હૉઉસ તરફ જતા હતા. એ દરમિયાન એમણે એક ભૂંડ ને કીચડમાં પડેલું જોયું અને એ પોતે મરી જાય એવું તરફડતું હતું. પ્રમુખ ત્યારે અમેરીકાનાં પ્રમુખ ન રહ્યા. પણ એ સ્વ જેનો આત્મન છે તે  અબ્રાહમ  લિંકન, એ બની ગયા અને પરિણામે એણે પોતાના કપડાંની પરવાહ કર્યા વગર કાદવમાં ઝંપલાવ્યું અને ગમે તેમ કરીને ભૂંડને બહાર કાઢી બચાવી લીધું. ત્યાં ઉભેલા લોકોએ આશ્ચર્ય વ્યક્ત કર્યું કે, તમે પ્રેસિડેન્ટ છો, તમે તમારા કપડાંને પણ ગંદા કરવાનું વિચારી શકો છો, તમે ખરા છો. તમે હમણાં વ્હાઈટ હૉઉસમાં જશો આ સ્થિતમાં? બહુ શાંતિથી અબ્રાહમ લિંકને કહ્યું, આમાં કાંઈ નવું નથી. મેં ભૂંડને નથી બચાવ્યું, હકીકતની અંદર ભૂંડને બચાવીને મેં ઉપકાર નથી કર્યો, મેં તો મારી જાતને બચાવી છે. એ ભૂંડમાં મેં મારી જાતને જોઈ કે જે કીચડમાં ફસાયેલી હતી એટલે મેં કશી પરવાહ કર્યા વગર એને મેં બચાવી લીધું છે. મેં કોઈ કામ કર્યું નથી. મેં કોઈનું દુઃખ દૂર કર્યું નથી, હકીકતમાં મને એને જોઈને જે દુઃખ થયું એ દુઃખને દૂર કરવા માટે અંદર ઝંપલાવ્યું છે.

આ વાત મનને એકદમ rational રીતે વાળવાની વાત છે. આવી રીતે બધા પોતાની લાગણી વાળી શકે? હા, વાળી શકે. પણ એમાં practice makes a man perfect… તમારે પ્રયાસ કરવો પડે, to be positive, to see the right side, never think about the other side, આ બધા નાના-નાના સૂત્રો છે પણ તેની તમારે practise કરવી પડે.

કોઈ ફિલ્મી ગીત તમને ન ગમતું હોય પણ દસ દિવસ રોજ સાંભળો તો તમને ગમવા લાગે. આ સાદી થિયરી આમાં કામ લાગે છે બીજું કશું જ નથી. આજે કશુંક એવું બન્યું કે, જે તમારા મને positively સ્વીકાર્યું, તમે રાજી થયા, તમારો સમય સરસ મજાનો પસાર થયો, now wait for the other time to get such message from your mind એવું કરીએ તો મન ઝાંઝર છે, ઝંઝીર નથી.

મન આપણું ગુલામ બને તે જોવું પડે. મનના આપણે ગુલામ બનીએ તે નહિ ચાલે. વાત થોડી ઊંડાણથી કરું, આપણે જે મનની વાત કરીએ છીએ એ મનના હકીકતમાં ત્રણ લક્ષણો છે. પહેલું છે મનની શુદ્ધતા, બીજું છે મનની એકાગ્રતા, અને ત્રીજું છે મનની સૂક્ષ્મતા. આ ત્રણ શબ્દો સમજવા થોડા અઘરા છે. પણ આપણે તેને સરળતાથી સમજવાનો પ્રયાસ કરીએ.

મનની શુદ્ધતા એટલે “Ability to be clear”. સ્પષ્ટ થવા માટેની તમારી ક્ષમતા. શુદ્ધતા એટલે મને સ્વચ્છ જ જોઈએ, મને ગંદકી ન જોઈએ, મને જ્યાં બેસું ત્યાં સ્વચ્છતા પહેલી ગમે, હું મારા કપડાં પહેરું તો મને સુઘડ કપડા ગમશે, મને મારો ચહેરો સુંદર લઈને નીકળવાનો આદત છે, આ બધી શુદ્ધતા છે બહારની. એ બહારની શુદ્ધતા અંદરના મનને પણ શુદ્ધ બનાવશે, કઈ રીતે? તમારા મનમાં આવું ઠાની લીધું અને બીજી વખત જો તમે ગંદી જગ્યામાં બેસવાનો પ્રયાસ કર્યો તો મન તાત્કાલિક પાછું વળશે. એટલે બહુ સીધી વાત એ કે “Ability to be clear” એ મનની શુદ્ધતા છે.

મનની એકાગ્રતા એટલે “Ability to focus”. આ એકાગ્રતા શબ્દ બહુ જ સુંદર છે. એક અગ્ર. આગળ એક જ વસ્તુ રાખો. તમે જે મનમાં વિચારી રહ્યા છો તે તમારે કરવું છે, તો એક જ લક્ષ્ય રાખો. one-way ટ્રાફિક કરો. don’t allow other vehicles to their street. આ એકાગ્રતા એટલે “Ability to focus”.  તમે નિશ્ચિત છો કે તમારે શું કરવું છે, ક્યારે કરવું છે, કેમ કરવું છે, તમારા માઇન્ડમાં એનો કોઈ નકશો છે? નથી તો પહેલા ઘડો. ઘડીને પછી એમાં આગળ વધો તો તમારા માટે મન ઝાંઝર બની જશે.

મનની સૂક્ષ્મતા એટલે બહુ સીધી ને સટ વાત, “Ability to go deep”. ઊંડા ઉતરવાની ક્ષમતા. હું જે વિચાર પામીશ એમાં ઊંડો ઉતરીશ, હું જે કાર્ય કરવાનું નક્કી કરીશ એમાં પહેલાં ઉંડો ઉતરીશ, એના બધા જ પાસાઓ વિશે વિચારીશ અને પછી જ એ કામ હું શરૂ કરીશ. આ જ તો   Ability to go deep. જે કરો છો એના ઊંડાણમાં જાઓ. કોઈની સાથે વાત કરતા તમે કામ સ્વીકારો છો તો કામમાં ખરેખર શું કરવાનું છે તે ઊંડે સુધી જઈને જાણી લો.

મનના આ ત્રણ લક્ષણો જો આપણને મનમાં બેસી જાય તો હું માનું છું કે મન ઝંઝીર ન બને પરંતુ ઝાંઝર બને. મનની શુદ્ધતા, મનની એકાગ્રતા, અને મનની સૂક્ષ્મતા. જીવન જીવવાનું કામ એ બહુ ક્ષમતાનું કામ છે આનંદનું કામ છે. ઈશ્વર સુધી જવાનો એક સરળ રસ્તો છે કે તમે આજની ક્ષણને આનંદમાં જીવો એટલે તમે ઈશ્વરની સાથે છો. તો પછી આ કામની અંદર શુદ્ધતા હોય, એકાગ્રતા હોય, સૂક્ષ્મતા હોય તો જ મન છે એ તમારી સાથે ઝાંઝરની જેમ જમકતું ચાલ્યા કરવાનું છે.

મનનાં આ ત્રણ લક્ષણો પછી થોડી સૈદ્ધાંતિક વાત આપણે સમજીએ. વેદાંતિક સાહિત્યમાં ‘અંતઃકરણ’ એવો શબ્દ છે. અને આ અંતઃકરણ મનનાં ચાર કાર્યો છે. આ ચાર કાર્યો એ હકીકતમાં મન ઝંઝીર બને કે ઝાંઝર બને તેના લિટમસ પેપર ટેસ્ટ જેવા છે. અંતઃકરણ એટલે શું? મન, બુદ્ધિ, ચિત્ત, અહંકાર. આ આપણે સાધુ ભગવંતો પાસેથી સાંભળેલા ચાર સરસ મજાના આધ્યાત્મિક શબ્દો છે. પણ જુઓ તેની શરૂઆત પહેલાં મનથી થાય છે. અને એ મન કયું? પહેલું સરફેસ ઉપરનું સૌથી નીચેનું મન. પછી બુદ્ધિ આવે છે. એ બુદ્ધિ એટલે ઉચ્ચ મન. પછી ચિત્ત આવે છે. ચિત્ત એટલે આપણું સ્મરણ, આપણી સ્મૃતિ જેમાં પડી છે તે ઉપરથી એક શબ્દ આવ્યો “ચૈતન્ય”, તમારામાં શું પડ્યું છે તે. અને છેલ્લું આવે છે અહંકાર. હું પણું … આ મારું, આ મારું મકાન, આ મારી સ્થાવર મિલકત, આ મારી FD એવું વારંવાર જેને બોલવાની ટેવ હોય છે એ આ ચારમાંથી ચોથા સ્ટેજમાં જીવે છે. મન, બુદ્ધિ, ચિત્ત, અને અહંકાર. (ક્રમશ:)

જે નથી છતાં છે.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

એકનાથ મહારાજને એક પ્રશ્ન પુછાયો: શું તમે ખરેખર બહારથી જેટલા પવિત્ર છો એટલા અંદરથી પણ છો?

બે સ્પષ્ટતા  કરવા જેવી છે.  આપણે બે શબ્દો એવા બોલીએ છીએ કે જેનું કોઈ ફિઝિકલ એક્ઝિસ્ટન્સ નથી. ભૌતિક અસ્તિત્વ નથી. જે વારંવાર આપણે બોલીએ છીએ. મારું મન દુઃખી થઈ ગયું, મને મનમાં લાગી આવ્યું, અથવા મને તો દિલ ઉપર ઘા પડ્યો. હવે જરા વિચારો. આ મન અને દિલ નામના જે બે શબ્દો આપણે બોલ્યા કરીએ છીએ. શું કોઈ મેડિકલ સર્જન એની સર્જરી કરીને આપણને એ બહાર કાઢીને આપી શકે? જવાબ મળશે ના… યાદ રાખીએ અહીંયા મન મગજ સાથે જોડાયેલ છે અને તેની સર્જરી કરવાની વાત છે.  એવી રીતે દિલ એ હૃદય સાથે જોડાયેલ છે તો મગજ અને હૃદયની સર્જરી થાય, બાયપાસ થાય, transplant થાય, પણ મન કે દિલ તમને ક્યાંય જોવા ન મળે it’s not a physical substance…  પણ એ physical substance ન હોવા છતાં આ મન અને દિલ એ આપણા જીવનને જકડીને બેઠેલા છે. આપણને મનમાં લાગી આવે, આપણું દિલ દુભાય જાય, એવું આપણે વારંવાર બોલીએ છીએ. તો યાદ રાખવું પડે કે ખરેખર મન એ એવા પ્રકારની સંકલ્પના છે કે જે નથી છતાં છે. દિલ એ એવા પ્રકારની સંકલ્પના  છે એક જે નથી છતાં છે. આપણે અક્ષાંશ-રેખાંશ માટે કહીએ છીએ કે, રેખાઓ છે પણ શોધવા જાઓ તો ક્યાંય રેખાઓ દોરેલી મળતી નથી. મન અને દિલનું આવું જ છે. એવા મનને જાળવવા અથવા સાચવવાની વાત આવે ત્યારે આપણે ખાસ્સો વિચાર કરવો પડે. જે નથી છતાં છે.

આપણે આંખો બંધ કરીએ, આપણે ચાલતા હોઈએ, આપણે ખાતા હોઈએ કે આપણે સુઈ ગયા હોઈએ તો પણ જે કાર્યરત છે એ આપણું મન છે. આપણે લોકો ધીમે-ધીમે કરતાં ડર અનુભવીએ છીએ એનું કારણ પણ આ મન છે જેને આપણે સમજ્યા નથી. પછી આમ થશે તો…, અકસ્માત થશે તો…, માનો કે પ્લેન તૂટી પડશે તો…, આ ત્રણ મણ ના ‘તો’ જેટલા છે એ હકીકતમાં ભય છે. ભય સૂચક છે કે જે ભય આપણને વારંવાર ડિસ્ટર્બ કરે છે. અને એ પહેલા મનમાંથી આવે છે. એટલે એમ કહેવાય કે એવે સમયે મન ઝંઝીર છે.

મન કેવી રીતે અસર કરે છે? એનો એક સુંદર મજાનું ઉદાહરણ હું તમારી સાથે શેર કરું… એકનાથ મહારાજ મહારાષ્ટ્રનું બહુ મોટું નામ, મોટા સાધુ. ભક્તિ, ધ્યાન અને ઉપાસનામાં ને સાધનામાં જીવન ગુજારે, નામના પણ મોટી. એક વખત એક વ્યક્તિ રોજ આવે, ત્યાં બેસે અને રોજ જતો રહે. એક દિવસ એણે એકનાથજીને આવીને કહ્યું કે મારે તમને એક પ્રશ્ન પૂછવો છે. હું રોજ આવું છું, તમને રોજ જોઉં છું, મારે એક પ્રશ્ન પૂછવો છે તમે એક સિદ્ધહસ્ત વ્યક્તિ ને સાધુ છો. પણ શું તમે ખરેખર બહારથી જેટલા પવિત્ર છો એટલા અંદરથી પણ છો? આ મને સહજ જિજ્ઞાસા થઈ છે એટલે મારે પૂછવું છે. એકનાથ મહારાજે કહ્યું કે, તારા પ્રશ્નનો તો જવાબ આપું, પણ તું મારી સાથે વાત કરતી વખતે જે હાથના હાવભાવ કરતો હતો ને દોસ્ત એમાં મેં તારી રેખા જોઈ છે. એટલે હું જવાબ આપું એ પહેલા તારું ધ્યાન દોરું.  તારી મૃત્યુની રેખા કહે છે કે, તારું મૃત્યુ નજદીક છે.  સાત દિવસની અંદર તારું મૃત્યુ થઈ જશે. એટલે તારું ધ્યાન દોરું. હવે હું તને જવાબ આપું. પેલો યુવક કહે હવે મારે જવાબ નથી જોઈતો. મારે હવે અહિયાં હાજર જ નથી રહેવું. અને હજી એને એકનાથ મહારાજ કંઈક કહે ત્યાં તો એ ભાગ્યો. એકનાથ મહારાજ સમજતા હતા કે મેં આવું કેમ કીધું છે. પેલો માણસ ઝડપથી ગયો, પોતાના જેટલા લેણા-દેણા જેટલું હતું એ બધું પૂરું કરી નાખ્યું. જેને ક્ષમાયાચના કરવાની હતી એને ક્ષમા યાચના કરી. સાત દિવસની મુદ્દતમાં ભવિષ્યનું થાય એટલું આયોજન કર્યું, પોતાની પત્ની, મા-બાપ સૌની ક્ષમા માંગી, મારાથી કંઈ ભૂલ થઈ હોય તો…. અને સાતમા દિવસે મૃત્યુની બરાબર અપેક્ષા રાખીને બેઠો હતો ત્યાં સાંજે એકનાથ મહારાજ એને ઘરે આવ્યા. એને જોઈને ઘરના બધા રડવા લાગ્યા કે આ મહારાજે કહ્યું એમાં અમારો દીકરો સાતમે દિવસે જવાનો છે. પણ એકનાથજીએ કીધું કે તમે રડો નહિ, મને એમની પાસે લઈ જાઓ, એ ક્યાં છે? તો એ અંદર ખાટલા ઉપર સૂતો છે. એ બીમાર છે? ના પણ એ એકદમ માનસિક બીમારીમાં આવી ગયો છે. એકનાથ મહારાજ એની નજીકમાં જાય છે. પેલો સુતા-સુતા પ્રણામ કરે છે, અને કહે છે કે,  પ્રશ્ન પૂછવામાં મારી કોઈ ભૂલ થઈ હોય, મારાથી કંઈ એવું થઈ ગયું હોય તો માફ કરજો, હું કાલે વિદાય લેવાનો છું. એકનાથ મહારાજે કહ્યું, બેટા તું ઉભો થા, તારી વિદાય કાલે નથી. શું વાત કરો છો? હા, તારી વિદાય કાલે નથી, સાત દિવસ બાકી છે એવું કહ્યું ત્યારે આ સાત દિવસમાં તેં કોઈ પાપ કર્યું છે? તેં કોઈને દુઃખ પહોંચાડ્યું છે? તેં કોઈની હત્યા કરી છે? કોઈને મારવાનો પ્રયાસ કર્યો છે? કોઈને લૂંટી લેવાનો પ્રયાસ કર્યો છે? બોલ શું કર્યું છે? છોકરાએ કહ્યું કે, કેવી વાત કરો છો? સાતમે દિવસે મરી જવાનું નક્કી હોય તો કોઈ આવું કરે?  એકનાથ મહારાજે કહ્યું કે, તેં તે દિવસે મને પૂછેલ પ્રશ્નનો જવાબ તારા આ છેલ્લા પ્રશ્નમાં આવી ગયો??  હું તો તારા પ્રશ્નનો જવાબ આપવા જ આવ્યો છું. તેં કહ્યું એ જ તારો જવાબ છે. જો સાત દિવસ હોય અને તમે કાંઈ ખોટું ન કરો, તમારું મન એવું પ્રબળ બની જાય કે સત્ય સિવાય કાંઈ નહીં, અહિંસા સિવાય કાંઈ નહિ, કરુણા સિવાય કાંઈ નહિ તો જે કાલે મરી જવાનો છે એવી તૈયારી કરીને બેઠો છે એ ભીતરથી ન સુધર્યો હોય એવું તું માને છે? મને તો એમ જ છે કે હું કાલે જતો રહેવાનો છું. એટલે હું જેવો બહાર દેખાઉ છું એવો અંદર છું. સૌ સ્વજનો, મારે ને તમારે જીવવાની આ પ્રક્રિયા સમજી લેવાની જરૂરત છે.