by Bhadrayu Vachhrajani | Oct 26, 2026 | સ્વૈર વિહાર - મધુવન |

નીતિ શતકમાં ધર્મનું નિરૂપણ છે, શૃંગાર શતકમાં અર્થ અને કામનું આલેખન છે, તો વૈરાગ્ય શતકમાં મોક્ષનું મહત્વ છે.
કાર્તિકી પૂર્ણિમા સંવત 2045 ની એક નોંધ છે, જોશીપુરા મહિલા આર્ટસ એન્ડ કોમર્સ કોલેજ જૂનાગઢના પ્રિન્સિપાલ મનસુખલાલ સાવલિયા, જેમણે આ ત્રણેય શતકો ના અનુવાદ ના પુસ્તકો બહાર પાડ્યા છે. તેમના નિવેદનમાં આપેલી વાત બહુ જ સહજતાથી આ ત્રણેય શતકો વિશે વિચારણા કરતા કરી મૂકે છે:
“આપણી સંસ્કૃતિ એ ચાર પુરુષાર્થોનું જીવનમાં મહત્વ સ્વીકાર્યું છે અને તેનું ગૌરવ કર્યું છે. આ ચાર પુરુષાર્થો માંથી અર્થ અને કામને એક ગણી લઈએ તો ત્રણ પુરુષાર્થ થાય, ધર્મ, અર્થ+કામ અને મોક્ષ. સંસ્કૃત સાહિત્યમાં રાજર્ષિ યોગેન્દ્ર ભર્તૃહરિના ત્રણ શતકો નીતિશતક, શૃંગારશતક અને વૈરાગ્યશતક આ ત્રણ પુરુષાર્થોનું પ્રતિબિંબ પાડે છે. નીતિશતકમાં ધર્મનું નિરૂપણ છે, શૃંગાર શતકમાં અર્થ અને કામ નો આલેખન છે, તો વૈરાગ્ય શતકમાં મોક્ષનું મહત્વ છે. અર્થ અને કામથી આ સરસ સંસારનું સર્જન અને સંચાલન થાય છે તો કામ આ સૃષ્ટિનું મૂળ છે, એ ન હોય તો આ સૃષ્ટિ જ ન હોય અને જો સૃષ્ટિ જ ન હોય તો ધર્મનું પાલન અને મોક્ષની પ્રાપ્તિ કોણ કરે? માટે કામ અને તેની સર્વ લીલાઓ ઉપર શૃંગાર આવશ્યક છે, આ કારણે જ જેમણે ઇન્દ્રિયોને જીતી હતી તેવા મહાયોગી ભર્તૃહરિએ શૃંગાર શતકનું નિર્માણ કર્યું છે.
ભાવનગરના ચિંતક અને ન.ચ. ગાંધી વિદ્યા સંકુલના પ્રચાર્ય શ્રી જયેન્દ્રભાઈ ત્રિવેદી સુંદર વાત લખે છે. તેઓએ પુસ્તકમાં પોતાના નિવેદન માં જણાવ્યું છે કે, ભર્તૃહરિના ત્રણેય શતકો સમયનદમાં વહેતા વહેતા સેંકડો વર્ષોથી પેઢી દર પેઢીનો આદર જીલતા રહ્યા છે અને મનુષ્ય જીવતો હશે ત્યાં સુધી આદર મેળવતા રહેશે, પણ એનું રહસ્ય શું હશે ? મનુષ્ય જીવનને ઘડવામાં જે અનુભવો ભાગ ભજવે છે તે અનુભવોને ભર્તૃહરિ એ પ્રસાદિક, સુગઠિત અને સંસ્કારી ભાષામાં રજૂ કર્યા છે. તેના કારણે કદાચ આજે પણ આ શબ્દકો લોકપ્રિય છે. આ બધા મુક્તકો આજે ભલે પ્રસ્તુત ન લાગે, સૌને પૂર્ણ ન લાગે, જીવનને સમજવામાં અને વિકસિત કરવામાં મહત્વનો ફાળો આપે છે માટે તો તેને સુભાષિત સંગ્રહમાં મળે જ સ્થાન મળે છે.
હાલ અમરેલીમાં જીવનના શતકની નજદીક પહોંચેલા પ્રકાંડ ચિંતક અને સંસ્કૃત સાહિત્યના નખશિખ પ્રાધ્યાપક ડો. વસંતભાઈ પરીખ શૃંગાર શતકને એક વિશિષ્ટ રૂપમાં મૂલવે છે. તેઓ કહે છે કે, “શૃંગાર શતક એ જાતીય શિક્ષણનું નરવું પાઠ્યપુસ્તક છે. તેઓના શબ્દોમાં માણીએ કે, મનુષ્યમાં કામલતા રૂપે વિકસે છે, જ્યારે એમાં યૌવનના પુષ્પ ખીલે છે ત્યારે અનાવિલ સૌંદર્યની અનુભૂતિ થાય છે. એ પુષ્પમાં રહેલ રસને શૃંગાર કહે છે. શૃંગારની પરિણતિ ‘પ્રેમ’ રૂપી ફળ માં આવે છે. આ શૃંગાર નર-નારી ના તન-મનમાં આશ્લેષમાં જીવંત રહે છે. આ સ્વાભાવિક જીવનધારા ને ‘સેક્સ’ જાતીય વૃત્તિ એવું નામ આપ્યા પછી સંસ્કાર-રક્ષાનો ગુરુ ધ્વજ સ્વ પ્રેરણાથી ઊંચકીને ફરનાર ઉન્નતભ્રુ પંડિતો તેને વર્જિત-જુગુપ્સિત ગણી, સમાજને- ખાસ કરીને યુવાનોને તેનાથી દૂર રાખવાનો અસ્વાભાવિક પ્રયત્ન કરે છે. તેનાથી વિપરીત પરિણામ આવે છે. અને યુવાનો સેક્સને કોઈ રહસ્ય સમજી તેને ગમે તે રીતે પાળવા પ્રયત્ન કરે છે, તેમાં વિજ્ઞાન ખોવાઈ જાય છે, કલા કરમાઈ જાય છે અને એક વિકૃત-રોગી મનોદશા ઉપજે છે. એટલે જ હવે જાતીય શિક્ષણની મહત્તા સ્વીકારાવા લાગી છે . અને જો એવું શિક્ષણ આપવું હોય તો ભર્તૃહરિ નું શૃંગાર શતક તે માટેના પ્રાથમિક જ્ઞાનનું એક આદર્શ પાઠ્યપુસ્તક બની શકે તેમ છે.”
શ્રી વસંતભાઈ પરીખ આગળ ઉમેરે છે કે, ભર્તૃહરિ એ સેક્સનો સહજ સ્વીકાર કર્યો છે. તે કહે છે કે પાંદડાં ખાનારા, પરાશર, વિશ્વામિત્ર જેવા વનવાસી ઋષિઓ પણ કામમુક્ત નથી રહ્યા તો ઘી દૂધના ભરપૂર પૌષ્ટિક ખોરાક ખાનારા નાગરિકો પાસેથી કઈ આશા રાખો છો ?? અને પંડિતો પણ કમલ નયના રમણીને ન જુએ ત્યાં સુધી શાસ્ત્ર ચર્ચા કરે છે. તેથી આ સંસારમાં સુંદરીથી વિશેષ રમણીય બીજું કાંઈ નથી એમ સમજી જ લેવું, સાથે સાથે અમર્યાદ ભોગ કે પ્રેમભાવ વિનાના કામથી ચેતવાનું પણ સૂચવવામાં આવ્યું છે એટલે જ વેશ્યાગમનને તેણે વર્જ્ય ગણ્યું અને વળી,તન ની સાથે મનનો મેળ અનિવાર્ય માણ્યો. विरहोपि संगम: खलु, परस्परं संगतं मनयेषाम એમ કહીને કામ કરતાં પ્રેમના મહત્વને તેણે સ્પષ્ટ કર્યું છે.”
આ ત્રણેય શતકોનું ખૂબ શુદ્ધ ગુજરાતીમાં ભાષાંતર અનુવાદનું વાદ મૂળ શ્લોક સાથે રાખીને સમશ્લોકી મધુર પદ્યાનુવાદ તરીકે શ્રી મનસુખભાઈ સાવલિયાએ તૈયાર કરેલ છે અને તેને પ્રવીણ પ્રકાશન, રાજકોટ દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું છે. જેમાં સરળ અને કલાત્મક ગદ્ય અનુવાદ પણ આપેલો છે. આ પુસ્તકોમાં આરંભમાં ભર્તૃહરિનું જીવન કવનનો વિસ્તૃત પરિચય આપીને આ સંપાદનને વધુ સંતર્પક બનાવવાનો પ્રયાસ થયો છે. (ક્રમશ:)
by Bhadrayu Vachhrajani | Oct 24, 2026 | સ્વૈર વિહાર - મધુવન |

જીવનની અનિત્યતા અને આત્મજાગૃતિના વૈરાગ્યશતકના ઉત્તમ શ્લોકો તેના ભાવાર્થ સહીત…
શ્રી ભર્તૃહરિ રચિત નીતિશતક, શૃંગારશતક અને વૈરાગ્યશતકનું રસપાન આપણે કરી રહ્યા છીએ. રાજા ભરથરી એટલે ભર્તૃહરીના જીવનની કરુણતાથી આપણે વ્યથિત થયા છીએ. તો એમના દ્વારા રચાયેલ ત્રણેય શતકોમાંથી ઉત્તમ દાસ દાસ શ્લોકોને આપણે સમજી રહ્યા છીએ. આવો, આજે વૈરાગ્યશતકનું હાર્દ શ્લોકોથી જાણીએ:
વૈરાગ્યશતક — જીવનની અનિત્યતા અને આત્મજાગૃતિ
૧. અત્યંત પ્રસિદ્ધ શ્લોક
भोगा न भुक्ता वयमेव भुक्ताः, तपो न तप्तं वयमेव तप्ताः।
कालो न यातो वयमेव याताः, तृष्णा न जीर्णा वयमेव जीर्णाः॥
ભાવાર્થ: આપણે માનીએ છીએ કે આપણે ભોગ ભોગવીએ છીએ, પરંતુ ખરેખર ભોગો આપણને ખાઈ જાય છે. સમય જતો નથી—આપણે જતા રહીએ છીએ. તૃષ્ણા વૃદ્ધ થતી નથી; આપણે વૃદ્ધ થઈએ છીએ.
મર્મ : ભોગ પૂરા થઈ શકે, તૃષ્ણા નહીં, જ્યાં સુધી મન બદલાય નહીં.
૨. તૃષ્ણા છોડતી નથી
वलिभिर्मुखमाक्रान्तं पलितेनाङ्कितं शिरः।
गात्राणि शिथिलायन्ते तृष्णैका तरुणायते॥
ભાવાર્થ: ચહેરા પર કરચલીઓ પડી, વાળ સફેદ થયા, શરીર નબળું થયું—પણ તૃષ્ણા તો હજુ યુવાન જ છે.
મર્મ: વૃદ્ધ થવું સ્વાભાવિક છે, પરિપક થવું સાધના છે.
૩. ભોગમાં ભય
भोगे रोगभयं कुले च्युतिभयं वित्ते नृपालाद्भयं, माने दैन्यभयं बले रिपुभयं रूपे जराया भयम्।
शास्त्रे वादिभयं गुणे खलभयं काये कृतान्ताद्भयं, सर्वं वस्तु भयान्वितं भुवि नृणां वैराग्यमेवाभयम्॥
ભાવાર્થ: ભોગમાં રોગનો ભય, ધનમાં ગુમાવવાનો ભય, રૂપમાં વૃદ્ધાવસ્થાનો ભય, શરીરમાં મૃત્યુનો ભય—સંસારમાં લગભગ દરેક વસ્તુ સાથે ભય જોડાયેલો છે. વૈરાગ્ય મનુષ્યને આ બંધનોથી મુક્તિનો અનુભવ કરાવે છે.
મર્મ: જ્યાં આસક્તિ છે ત્યાં ભય છે, જ્યાં અનાસક્તિ છે ત્યાં અભય છે.
૪. તૃષ્ણાનો અંત ક્યાં?
तृष्णे देवि मतिं कुरुष्व विषयेष्वद्यापि किं मज्जसि
स्वान्तः स्वस्थ्यमुपैहि सन्त्यज निजां कल्लोललोलां गतिम्॥
ભાવાર્થ: કવિ પોતાની તૃષ્ણાને સંબોધીને કહે છે—હવે વિષયોની પાછળ દોડવાનું બંધ કર; મનમાં પાછા ફરો અને શાંતિ પ્રાપ્ત કરો.
મર્મ: કૃષ્ણની તૃપ્તિ માં શાંતિ નથી, તૃષ્ણા ની નિવૃત્તિમાં શાંતિ છે
૫. જીવન પાણીના તરંગ જેવું
आयुर्वर्षशतं नृणां परिमितं रात्रौ तदर्धं गतं, तस्यार्धस्य परस्य चार्धमपरं बालत्ववृद्धत्वयोः।
शेषं व्याधिवियोगदुःखसहितं सेवादिभिर्नीयते, जीवे वारितरङ्गचञ्चलतरे सौख्यं कुतः प्राणिनाम्॥
ભાવાર્થ: સો વર્ષનું જીવન માનીએ તો અડધું ઊંઘમાં જાય છે; ઘણો સમય બાળપણ અને વૃદ્ધાવસ્થામાં જાય છે; બાકીનો સમય રોગ, વિયોગ અને જીવનની જવાબદારીઓમાં પસાર થાય છે. પાણીના તરંગ જેવા અસ્થિર જીવનમાં કાયમી સુખ ક્યાંથી મળે?
મર્મ: જીવન કેટલા વર્ષનું છે એ કરતાં, કેટલું જાગૃતિ પૂર્વક જીવાયુ છે, એ મહત્વનું છે
૬. સંપત્તિની મર્યાદા
अर्थानामीशिषे त्वं वयमपि च गिरामीश्महे यावदर्थं
शूरस्त्वं वादिदर्पव्युपशमनविधावक्षयं पाटवं नः॥
ભાવાર્થ: ભૌતિક સંપત્તિ અને જ્ઞાનની સંપત્તિ જુદી છે. રાજા ધનનો સ્વામી હોઈ શકે, પરંતુ જ્ઞાની પોતાના જ્ઞાન અને વાણીના સામર્થ્યનો સ્વામી છે.
મર્મ: સત્તા માણસને અધિકાર આપે છે, જ્ઞાન માણસને આંતરિક ગૌરવ આપે છે.
૭. સંતોષનું સુખ
वयमिह परितुष्टा वल्कलैस्त्वं दुकूलैः, सम इह परितोषो निर्विशेषो विशेषः।
स तु भवति दरिद्रो यस्य तृष्णा विशाला, मनसि च परितुष्टे कोऽर्थवान् को दरिद्रः॥
ભાવાર્થ: અમે વૃક્ષની છાલનાં વસ્ત્રોમાં ખુશ છીએ અને તમે રેશમી વસ્ત્રોમાં. જો બંનેને સંતોષ છે તો તફાવત શું? જેની તૃષ્ણા મોટી છે તે જ સાચો ગરીબ છે. મન સંતોષી હોય તો કોણ ધનિક અને કોણ ગરીબ?
મર્મ: જેની પાસે ઓછું છે તે ગરીબ નથી, જેને હંમેશા ઓછું પડે છે તે ગરીબ છે.
૮. જીવનની અસ્થિરતા
क्षणं बालो भूत्वा क्षणमपि युवा कामरसिकः, क्षणं वित्तैर्हीनः क्षणमपि च सम्पूर्णविभवः।
जराजीर्णैरङ्गैर्नट इव वलीमण्डिततनुः, नरः संसारान्ते विशति यमधानीयवनिकाम्॥
ભાવાર્થ: માણસ ક્યારેક બાળક, પછી યુવાન, ક્યારેક ગરીબ તો ક્યારેક સમૃદ્ધ બને છે. અંતે વૃદ્ધ થઈને જાણે રંગમંચનો અભિનેતા પડદા પાછળ ચાલ્યો જાય તેમ જીવનમાંથી વિદાય લે છે.
મર્મ: જીવનમાં પાત્રો બદલાતા રહે છે, આપણે કોઈ એક પાત્ર નથી.
૯. શિવભક્તિ અને વૈરાગ્ય
कदा वाराणस्याममरतटिनीरोधसि वसन्, वसानः कौपीनं शिरसि निदधानोऽञ्जलिपुटम्।
अये गौरीनाथ त्रिपुरहर शम्भो त्रिनयन, प्रसीदेति क्रोशन्निमिषमिव नेष्यामि दिवसान्॥
ભાવાર્થ: કવિની અભિલાષા છે—ક્યારે હું વારાણસીમાં ગંગાના કિનારે, માત્ર કૌપીન ધારણ કરીને, હાથ જોડી “હે ગૌરીનાથ! હે ત્રિપુરહર! હે શંભુ! હે ત્રિનેત્ર! મારા પર પ્રસન્ન થાઓ” એમ પોકારતો રહીશ અને મારા દિવસો જાણે પળવારમાં પસાર થઈ જશે?
મર્મ: વૈરાગ્ય અહીં નિરાશા નથી; ઈશ્વરમાં પૂર્ણ સમર્પણ અને આંતરિક શાંતિની તીવ્ર ઝંખના છે.
૧૦. “વૈરાગ્યનો અંતિમ સંદેશ” —
તૃષ્ણાની ગુલામીમાંથી મુક્ત થવું અને શાશ્વત તત્ત્વ તરફ મન વાળવું.
આ ભાવને અનુરૂપ વૈરાગ્યશતકનો અત્યંત સુંદર શ્લોક છે:
महेश्वरे वा जगतामधीश्वरे, जनार्दने वा जगदन्तरात्मनि।
न वस्तुभेदप्रतिपत्तिरस्ति मे, तथापि भक्तिस्तरुणेन्दुशेखरे॥
ભાવાર્થ: જગતના સ્વામી મહેશ્વર હોય કે જગતના અંતરાત્મા જનાર્દન—મને બંનેમાં તત્ત્વતઃ કોઈ ભેદ દેખાતો નથી; છતાં ચંદ્રકલાધારી ભગવાન શિવ પ્રત્યે મારા હૃદયમાં વિશેષ ભક્તિ છે.
મર્મ: વૈરાગ્યનો અંત માત્ર સંસારના ત્યાગમાં નથી; તે ભેદબુદ્ધિથી ઉપર ઊઠીને પરમ તત્ત્વમાં મન સ્થિર કરવામાં છે.(ક્રમશ:)
by Bhadrayu Vachhrajani | Oct 24, 2026 | Uncategorized |







પદ્મશ્રી શ્રી સુરેશ સોની આજે નથી, પણ “સહયોગ કુષ્ટયજ્ઞ ટ્રસ્ટ”માં સેવાની જ્યોત આજે પણ પ્રજ્વળે છે.
શ્રી સુરેશ સોનીએ સંકલ્પ કર્યો હતો કે તેઓને પંચોતેર વર્ષ થયા ત્યારથી તેઓ પોતાનું સેવા-કેમ્પસ છોડીને ક્યાંય બહાર જશે નહીં… વાત માન્ય રાખ્યા સિવાય છૂટકો ન હતો, પણ અમારે તો “અસ્મિતા વિશેષ સંવાદ”માં તેમની સેવા-જીવન-યાત્રા અંગે સંવાદ કરવો જ હતો અને એટલે અમે તો કેમેરા-લાઇટ્સ લઈને ઉપડ્યા તેમનાં નિવાસ કમ સેવાક્ષેત્રે… રક્તપિત્ત વાળા લોકોનું એક આખું નગર !! અદભુત કાર્યના દર્શન થવાના હતા તેની તો ખાતરી જ હતી પણ અમે શ્રી સુરેશભાઈ સાથેના સંવાદથી તો જાણે અવાચક જ થઈ ગયા !! આવો એ દિવ્ય સંવાદના સાક્ષી બનીએ. ::
‘મારો જન્મ ૧૯૪૪ માં નર્મદા કિનારે સિનોર ગામમાં થયો. એ ગામથી એક બે કિમી આગળ માલસર ગામ પ્રસિદ્ધ છે, પૂજ્ય ડોંગરેજી મહારાજને કારણે. મારા પપ્પાને અમે મોટાભાઈ કહીને જિંદગીના છેલ્લા શ્વાસ સુધી બોલાવતા અને મારા માતુશ્રીને અમે બધા સાનીબા કહેતા. મારા દાદા વહેલા ગુજરી ગયેલા એટલે મારા પિતા શ્રી હરિલાલભાઈને ચૌદ પંદર વર્ષની ઉંમરે ભણવાનું છોડી અને એમના બાપાની સોના ચાંદીની દુકાનમાં બેસવાનું થયું. એ દુકાનમાં બેઠા ધંધો ચાલવા મંડયો. બે એક વર્ષ પછી એક દિવસ એમને ઓચિંતો વિચાર આવ્યો, એ જમાનામાં એવું હતું કે, તમે પાંચ ગ્રામ સોનુ આપો છો અને અમે તમે દાગીના પાછા આપીએ ત્યારે પાંચ ગ્રામ વજન કરીને આપવાનું. તમારે મજૂરીના પૈસા આપવાના. પણ એકલા સોનાના દાગીના કોઈ દિવસ થાય નહીં એમાં તાંબુ તો ઉમેરવું જ પડે. એટલે પાંચ ગ્રામની સામે પાંચ ગ્રામ આપીએ એટલે જેટલું તાંબુ ઉમેરાયું એટલું સોનુ અમને મળ્યું !! એમના મનમાં વિચાર આવ્યો કે ભલે આખી દુનિયામાં આ બધું ચાલે અને તે કાયદેસર પણ ગણાય છે પણ આ નૈતિક રીતે બરાબર નથી. એટલે એમણે સંકલ્પ કર્યો કે હું આવું નહીં ચલાવી લઉં. અને એના કરતાં એમની મહાનતા એ છે કે જે થોડો ઘણો વારસો મારામાં આવ્યો એમણે જે નિર્ણય કર્યો તે અગાઉની તારીખથી અમલમાં મુક્યો, તે દિવસથી નહીં. તેમણે ગણતરી કરી કે હું દુકાનમાં બેઠો ત્યારથી આજ સુધી આવું હું કેટલું કમાયો એનો હિસાબ કર્યો. અને પછી ધીમે ધીમે એટલા પૈસા બચાવ્યા અને અમારા ઘરની નજીક રામજી મંદિર હતું ત્યાં આગળ દાગીના કરીને ભેટમાં આપી આવ્યા અને ત્યાર પછી એ બિલકુલ પ્રામાણિકતાથી જીવ્યા.
અમે સાત ભાઈ બહેનો, એમાં હું સૌથી નાનો અને આજે મને ૭૮મું વર્ષ (2025 ની સાલ, આ સંવાદ સમયે..) ચાલે છે એટલે તમે કલ્પના કરી શકો કે ક્યાં જમાનાની આ બધી વાતો છે. એમણે એ જમાનામાં નર્મદાની પગે ચાલીને પરિક્રમા કરેલી. તે વખતે હું સિનોરમાં પ્રાથમિક શાળામાં, પણ પિતાશ્રી માંદા પડ્યા એટલે એમને થોડી મદદ થાય એ હિસાબે હું બે ત્રણ મહિના વડોદરા આવીને રહ્યો. ભાઈને ઘરે હું રહેવા આવ્યો અને તે વખતે એમને થોડી મદદ કરું, પણ એમણે તે વખતે મને ગણિત પાકું કરાવડાવ્યું એને કારણે છેવટે હું M.Sc. વિથ મેથેમેટિક્સ થયો અને વડોદરા યુનિવર્સીટીમાં મેથેમેટિક્સનો અધ્યાપક થયો. અમારા ગણિત-શિક્ષકે ભણાવતા ભણાવતા ક્યારેક ઈનડાયરેકટલી વાત કરી હશે કે, આપણે માણસ છીએ તો આપણે માણસો માટે કશુંક તો કરવું જોઈએ.. અને ભગવાનની કૃપાથી આ વાત મારા મગજમાં ઉતરી ગઈ. કશું કરવું છે એ વિચાર કરવા મંડયો, શું કરવું છે એ કશું સૂઝતું નહીં. એ જમાનાનું ઓલ્ડ એસ એસ સી થયો અને મેં નોકરી સ્વીકારી લીધી. પણ મારા મનમાં બહુ સ્પષ્ટ હતું કે, જયારે મારું મનગમતું ક્ષેત્ર મળે ત્યારે નોકરી છોડી દેવી. શોધ ચાલુ હતી. આ ૧૯૬૬ ની વાત. ૧૯૬૬ થી ૧૯૭૦ નાના નાના કામો હું કરતો. દા.ત. વડોદરા એચસીજી હોસ્પિટલમાં અઠવાડિયામાં એક દિવસ જવાનું ને કોઈને કાગળ લખવો હોય તો લખી આપવાનો, કોઈને ખાવું હોય તો લાવી આપવાનું, કોઈ બે ચાર મહિના હોસ્પિટલમાં જ રહેવાનું હોય તો એને મનગમતી ચોપડીઓ લાવીને વાંચવા આપવાની અને રજા પડે ત્યારે ચોપડી પાછી લઈ આવવાની. ૧૯૭૦ માં વડોદરામાં સરકારી લેપ્રેસી હોસ્પિટલ હતી. એનું નામ અનસૂયા લેપ્રેસી હોસ્પિટલ. એક જમાનામાં એવું કહેવાતું હતું કે, અત્રી ઋષિને રક્તપિત્ત થયેલો ત્યારે અનસૂયા માએ માટી લગાડીને એ રોગ મટાડેલો અને એ જે જગ્યાએ ત્યાં રહેલા એ નર્મદા કિનારે ગામનું નામ પણ અનસૂયા. અને માટીથી તો રોગ મટાડેલો એટલે એ જમાનામાં વડોદરાની ગાયકવાડ સરકારે ત્યાં લેપ્રેસી હોસ્પિટલ ઉભી કરેલી અને એનું નામ પાડેલું અનસૂયા લેપ્રેસી હોસ્પિટલ. ત્યાં મારા મિત્રનો બનેવી કમ્પાઉન્ડર . અમે લોકો પંદર દિવસે ભેગા થઈએ ને પિક્ચર જોવા જઈએ અને કોઈકને ઘરે જઈને ટોળા ટપ્પા મારીએ. ૧૯૭૦ માં મને વિચાર આવ્યો કે, આપણે એને ઘરે જઈએ છીએ જ્યાં હોસ્પિટલમાં એનું ક્વાર્ટર છે પણ હોસ્પિટલ આપણે તો જોઈ જ નથી. એટલે થયું કે ચાલો હોસ્પિટલ જોઈએ. ૧૯૭૦ ની વાત ત્યારે મારી દીકરી પણ ત્રણ ચાર મહિનાની હતી. અમે હોસ્પિટલ જોઈ ખાટલે ખાટલે ફર્યા ત્યારે થયું કે આ કામ તો કરવા જેવું છે. હું કશું કામ શોધું છું તે આવું હોવું જોઈએ. એકાદ મહિના પછી રક્ષાબંધનનો તહેવાર આવતો હતો. અમદાવાદમાં સદવિચાર પરિવાર નામની સંસ્થા અને એનો હું મેમ્બર હતો. એટલે એના હિસાબે વડોદરા સેન્ટ્રલ જેલમાં અમે રાખડી બાંધવા જતા એટલે એના પછી મને વિચાર આવ્યો કે આ લેપ્રેસી હોસ્પિટલમાં આવવાવાળા એક વખત ઘર છોડે પછી પાછા ક્યાંય જતા નથી. મહિના પછી રક્ષાબંધન આવે છે તો આપણે ત્યાં જઈને રક્ષાબંધન કરીએ. એટલે અમે ગયા, રાખડી બાંધી પછી મેં પૂછ્યું, હું તમને કેવી રીતે મદદરૂપ થાઉં ??. ત્યાં એક ભાઈ હતા એમણે કહ્યું કે સુરેશભાઈ તમારી મદદની જરૂર અહીં હોસ્પિટલમાં નથી અહીંથી આ લોકો પાછા ઘરે જઈ શકવાના નથી. બહાર નીકળીને એમણે ભીખ માંગવી ન પડે તેવું કશુંક કરો. શરીર પરના જખ્મ કરતાં દિલ પરના જખ્મ એમના વધારે હતાં. ત્યાં અમે કામ શરૂ કર્યું. થોડા વખતમાં મારી પત્ની ઇન્દિરા પણ ત્યાં આવતી થઈ. લોકોનું માથું ઓળી આપે. કોઈ એમ કહે, મારે આજે શિરો ખાવો છે તો ઘરેથી લાવીને શિરો ખવડાવે.’
‘અને આમ, અમારો સેવા યજ્ઞ શરુ થયો અને મેં મેથ્સના પ્રોફેસરની નોકરી છોડી દીધી. આજે તો રક્તપિત્ત અને મંદ બુદ્ધિના લોકોનું એક આખું નગર અહીં અમે વસાવ્યું છે. અહીં સૌ સ્વતંત્ર છે અને છતાં સૌ સાથે છીએ…’
“અગાઉની એક વાત કહું. અહીં આવ્યા પહેલા અમે સિંધરોટ ગામ પાસે શ્રમ મંદિર સર્જેલું. એક ઉદ્યોગપતિ અમારું કામ જોઈને મળવા આવ્યા અને એમણે ટ્રસ્ટ બનાવ્યું કે હવે આપણે જમીન શોધીએ અને પછી આ લોકોને ત્યાં આગળ લઈ જઈએ. એમણે કહ્યું, સુરેશભાઈ, તમને ટ્રસ્ટી તરીકે લીધા છે અને તમે સેક્રેટરી અને એ પ્રેસિડેન્ટ. એટલે પછી જમીન શોધવાની. અને સરકારે છેવટે 1978માં વડોદરાથી 15 કિલોમીટર દૂર મહીસાગરના કિનારે કોતરોવાળી જમીન આપી. ઊંડા ઊંડા ઊંડા કોતરો.
કોતરો સરખા કરાવતા કરાવતા નાકે દમ આવી જાય. હવે ત્યાં આગળ મકાનો અમે બાંધવાનું ચાલુ કર્યું. ઉદ્યોગપતિ ઇન્દુભાઈ પટેલ, સયાજીવાળા. એમની જવાબદારી પૈસા ભેગા કરવાની, મારી જવાબદારી પૈસા વાપરવાની. ત્યાં બધાનો વહીવટ, કોને ક્યાં ઘર આપવાનું, શું કામ કરવાનું, માંદા પડે તો શું કરવાનું. એટલે એ વહીવટની જવાબદારી મળી ત્યાં આગળ. એટલે 1978માં મેં નોકરી છોડી દીધી. ધીમે ધીમે અમે લોકો પણ સિંધરોટ રહેવા ગયા આ લોકોની જોડે.
અમારે ત્યાં લેપ્રોસીવાળા બધા લોકો રહેતા હતા શ્રમ મંદિરમાં. ત્યાં ઘણું સારું કામ થયું. નામ પણ ઘણું પહોંચ્યું. પ્રમુખ સાહેબ બહુ સારા, મજાના હતા. કુટુંબ જેવો સંબંધ હતો. પછી ભગવાનના મનમાં એમ થયું કે સુરેશ, અહીંયા બહુ કામ કર્યું, હવે તું બીજે. મને એક ગીત બહુ ગમે છે, “ઘાટે બંધાણી મારી હોડી, વછોડી જા, સાગરની સ્હેરે ઉતારી તું જા, મનના માલિક તારી મોજમાં આવે છે, આવે તેને હંકારી તું જા.” ભગવાનના મનમાં અહીંયા બહુ કર્યું, હવે બીજે. ત્યાં ટ્રસ્ટીઓ જોડે થોડા મુદ્દા ઊભા થયા એટલે છોડવાનું સ્વીકારી લીધું.
ફરી પ્રશ્ન આવ્યો કે, જવું ક્યાં? પૈસા તો હતા નહીં. હવે જમીન શોધવાનું ચાલુ કર્યું. પણ શ્રમ મંદિરમાં અથવા વડોદરા ઝૂંપડપટ્ટીમાં જેમના દ્વારા મેં ચરખાનું કામ ચાલુ કરેલું, એ મહેસાણા જિલ્લામાં વિજાપુરમાં ખાદીની સંસ્થા, સર્વોદય આશ્રમ. એમને જેવી ખબર પડી કે હું જમીન શોધું છું, એટલે એમનો મારા પર સામેથી ફોન આવ્યો કે સુરેશભાઈ, હું તમને 31 એકર જમીન ભેટમાં આપવા તૈયાર છું. મારી કોઈ શરત નથી. ભગવાનની મોટામાં મોટી કૃપા. 31 એકર જમીન સામે ચાલીને. તેમણે 10 વર્ષ પહેલાં પૈસા આપીને આ જમીન ખરીદેલી હતી. એટલે આમ જુઓ તો, 10 વર્ષથી જમીન અમારી રાહ જોઈને બેઠી હોય એવું. થોડાક મકાનો તૈયાર હતા. એ અહીંયા ખેતી કરતા હતા એટલે ખેતી માટે પાણીની સગવડ હતી. એટલે 1988માં 14મી સપ્ટેમ્બરે મારી જોડે ત્યાંથી જ રક્તપિત્તવાળા 20 અને એમનાં છ બાળકો, અમે અહીંયા બધા જોડે 1988માં 14મી સપ્ટેમ્બરે આવ્યા. આમ તિથિ પ્રમાણે સંવત 2045, ગણપતિ ચોથ.
હા. એટલે અત્યારે 33 વર્ષ અહીં પૂરાં થયાં, આ 34મું વર્ષ ચાલે છે. 20 રક્તપિત્તવાળા અને છ બાળકો એમ સંખ્યા 26થી શરૂ કરેલ. આજે અહીંયા 991 લોકો અહીંયા છે.
આ એક નવું ઊભું કરેલું ગામ છે. અહીંયા ઇલેક્શન બૂથ છે, સ્મશાન પણ અહીંયા છે. હોસ્પિટલ પણ અહીંયા, સરકારી એકથી આઠ ધોરણ સુધીની પ્રાથમિક શાળા અહીંયા છે, આંગણવાડી પણ અહીંયા છે. 35 ઘરડી, વસૂકી ગયેલી ગાયો. અમે પાંજરાપોળ પણ ચલાવીએ છીએ. દૂધ આપે એવી ગાયો રાખતા જ નથી, લેતા પણ નથી.
એટલે નજીકનાં ગામોમાં જે કોઈની ગાય વસૂકી જાય, એની દશા ખરાબ ના થાય માટે અમે એને રાખીએ છીએ. તો એ 35 ગાયો છે. રક્તપિત્તવાળાથી કામ શરૂ કરેલું. આજે ભારતભરમાંથી અહીંયા આવેલા લોકો છે. આ એક મિની ઇન્ડિયા છે.
પછી બે-એક વર્ષ પછી ખબર પડી કે આખા ગુજરાતમાં મંદબુદ્ધિવાળા મોટી ઉંમરના ભાઈઓને રાખે એવી સંસ્થા એકેય નથી. ક્યાં તો ડે-કેર સેન્ટર છે. મોટાને રાખે એવી કોઈ સંસ્થા નહોતી. અને મારા પર એક ભાઈનો કાગળ આવ્યો કે એમનો ભાઈ મંદબુદ્ધિનો છે અને ક્યાં મુકવો એ શોધે છે. એમને ખબર કે, આ લેપ્રોસીનું કામ કરે છે તો ક્યાંકથી શોધી લાવશે. એમ રક્તપિત્તવાળા આવ્યા, બાળકો ભણવા આવ્યા. પછી મેં કહ્યું તે પ્રમાણે 1992માં મંદબુદ્ધિ ભાઈઓનું ચાલુ કર્યું. ત્યાર પછી મંદબુદ્ધિ દીકરીઓ માટે પણ સંસ્થા શરૂ કરી. એ જમાનામાં કોઈ કોર્ટમાં ગયું ત્યારે લોકોને ખબર નહોતી કે મંદબુદ્ધિ અને માનસિક બીમાર બે જુદી વસ્તુ છે. એટલે અમદાવાદમાં શાહીબાગમાં હોસ્પિટલ છે સરકારની. ત્યાં આગળ બન્નેને રાખતા હતા. કોઈ સુપ્રીમ કોર્ટમાં ગયું કે આવું ના ચાલે. અને તરત ને તરત એમને કહેવામાં આવ્યું કે તમારા જે મંદબુદ્ધિવાળા હોય એને બીજે ક્યાંક વ્યવસ્થા કરો. એટલે એ લોકો પણ અહીંયા આવતા થયા. અને એને કારણે આજે પણ અમારો એમની જોડે સંબંધ સારો છે.
આજે મંદબુદ્ધિવાળા લગભગ 250 ભાઈઓ છે, 180ની આસપાસ બહેનો છે, રક્તપિત્તવાળા 200ની આસપાસ છે. પણ છેલ્લા બે-ત્રણ વર્ષથી અમે નક્કી કર્યું, “જેનું નથી કોઈ, એનું છે સહયોગ. જેનું નથી કોઈ, એનું છે સહયોગ.” એટલે શારીરિક રીતે દિવ્યાંગ હોય, એચ.આઈ.વી.વાળા હોય, ઘરમાંથી કોઈ એકલા મૂકી ગયેલા હોય, પ્રજ્ઞાચક્ષુ હોય, કોઈ પણ હોય, માનસિક બીમાર ના હોય, તો એ બધાને અમે અહીંયા રાખવાનું શરૂ કર્યું. અને એને કારણે આજે 911 છે. કોરોનાને કારણે થોડાક નોર્મલ બાળકો ઘટ્યા છે, નહીં તો 1000 ઉપરાંત સંખ્યા થઈ ગયેલી હતી. એટલે આ એક આખું નવું ગામ છે. આ લોકોને તો પ્રેમ કરીએ છીએ અને કરીએ છીએ, સેવા નથી કરતા, પ્રેમ કરીએ છીએ.
નેશનલ હાઈવે પર અમારી સંસ્થા આવેલી છે. એટલે એવો વિચાર કર્યો કે અહીંયા આપણે યાત્રી નિવાસ બનાવીએ. નેશનલ હાઈવે પર છીએ એટલે ઘણા લોકો લક્ઝરી બસમાં, પોતાની બસમાં ભાડે કરીને નીકળતા હોય છે. એમની પાસે ગેસનો બાટલો, રાંધવાનો સામાન, કાચું સીધું બધું જ હોય છે. એમને જોઈએ છે પાણી અને બે-ચાર કલાક રોકાવાની જગ્યા. એટલે અમે અહીંયા યાત્રી નિવાસ બનાવ્યા છે. લોકો અવારનવાર આવતા હોય છે. અમે એમને પાણીની સગવડ આપીએ છીએ. સંડાસ-બાથરૂમ જવું હોય તો ભાઈઓ માટેના સંડાસ-બાથરૂમ જુદા છે, બહેનો માટેના સંડાસ-બાથરૂમ જુદા છે. એટલે એ રીતે એનો પણ ઉપયોગ થાય છે. ભાદરવી પૂનમે અંબાજી ચાલતા લોકો જતા હોય છે, ત્યારે તમે અહીંયા આવીને જુઓ. કોરોનાના કારણે ઘટ્યું, નહીં તો અહીંયા તમે રાત્રે કોઈ દિવસ આવો તો અહીંયા ચાર-પાંચ હજાર લોકો સૂતેલા હોય.
ત્યાર પછી અમે કહ્યું કે આ તો દૂરના લોકો માટે કામ થયું, નજીકના લોકો માટે શું? એટલે ત્યારે અમે જોયું કે નજીકના ગામના લોકો બે-પાંચ કિલોમીટર દૂરથી મોટરસાયકલ પર, મોપેડ પર અહીંયા આવે. અને એમની જે નોકરીનો ટાઈમ હોય એ પ્રમાણે કોઈની રાતની હોય, કોઈની દિવસની હોય, 40-50 કિલોમીટર દૂર જવાનું હોય. ત્યારે મોપેડ, મોટરસાયકલ પર જાય નહીં અને અહીંયાથી બસ પકડીને જાય. પાછા નોકરી પૂરી થાય એટલે બસ અહીંયા, ત્યાંથી વાહનમાં જતા રહે. એ લોકોએ મને કહ્યું નથી, પણ મને વિચાર આવ્યો કે આ લોકો માટે પણ કશું કરવું જોઈએ. એટલે એમના માટે મેં પાર્કિંગ સ્ટેન્ડ બનાવ્યાં હતાં.
એમણે નહોતું કહ્યું, મને વિચાર આવ્યો માટે અમે અહીંયા કર્યું. અમે કોઈ પૈસો લેતા નથી. ત્યાં વાહન મૂકી જાય છે, એમની રીતે મૂકી જાય છે. સ્ટેન્ડ બનાવી આપ્યું છે, એમની રીતે જતા રહે છે. અહીંયા અમારા જૂના સાંસદ ડોક્ટર મહેન્દ્રસિંહ ચૌહાણ, બહુ મજાના માણસ, અહીંયા એક હોલ બનાવવા માટે અમને એ જમાનામાં ગ્રાન્ટ ફાળવે. મુંબઈના એક દાતા આવ્યા એટલે અમને એમ લાગ્યું કે આ હોલ થોડોક મોટો બનાવીએ આપણે. એટલે પછી પેલા દાતાએ પૈસા આપ્યા અને અમે 200 માણસ બેસી શકે એવો એ.સી. હોલ અહીંયા બનાવ્યો છે. એટલે એમાં જે કોઈ માણસ સારું કામ કરતા હોય, એને અહીંયા બધાને ભેગા કરવા હોય તો મીટિંગ માટે અમે હોલ વગર ભાડે આપીએ છીએ. કોઈ પણ સારું કામ કરતું હોય તો ભાડા લીધા વગર અમે આવી મીટિંગ અહીંયા રાખતા હોય છે. એ હોલને અમે ટ્રેનિંગ હોલ નામ પાડ્યું છે.
નજીકના ઉત્તર ગુજરાતના જિલ્લાઓમાંથી આયુર્વેદના વિદ્યાર્થીઓ, નર્સિંગના સ્ટુડન્ટ્સ, હોમિયોપેથીના વિદ્યાર્થીઓ, ઇવન એમ.બી.બી.એસ.ના ઇન્ટર્ન્સ વિદ્યાર્થીઓ, એ બધા અહીંયા લેપ્રોસી શું છે, મંદબુદ્ધિ શું છે એ શીખવા માટે અહીં આવે છે, કે જેથી પ્રેક્ટિકલ પણ જોઈ શકે. એમાં બે પ્રકારના લોકો. એક રસ્તે રખડતા નિરાધાર ગાંડા લોકો, જેનું કોઈ છે જ નહીં, એવા લોકોને પણ રાખીશું. અને બીજું સ્કિઝોફ્રેનિયા નામની બીમારી છે. એમાં પણ લાંબો સમય સારવાર રાખવી પડે. એટલે જેના સગા છે અને સારવાર માટે અટકી ગયેલા છે, એવા લોકોને પણ અમે રાખીશું. તો આ અમારી નવી પ્રવૃત્તિ ટૂંક સમયમાં શરૂ થશે. અમારી બીજી મજાની વાત એ છે કે ભગવાનની અનહદ કૃપા છે. વર્ષે ત્રણ કરોડ ચોર્યાસી લાખ રૂપિયાનો ખર્ચો છે.
એટલે રોજના લાખ રૂપિયા, લાખ પાંચ હજાર. અમે સરકારી ગ્રાન્ટ લેતા નથી. ડોનેશન ભગવાનની કૃપાથી આવ્યા કરે છે. અમારે કંઈ લેવા જવું પડતું નથી. મારી દીકરી ધનસુરા કોલેજમાં પ્રોફેસર છે, પણ બાકીના ટાઈમમાં અહીંયા મદદ કરે છે. જમાઈ ફુલટાઈમ અહીંયા ઓનરરી છે. મારો દીકરો પહેલાં વડોદરા હતો. એ વડોદરાની એની પ્રાઇવેટ પ્રેક્ટિસ છોડી અને એ પણ અહીંયા આવી ગયો છે. નવા મકાનનું બાંધકામ, અત્યારે ટેકનોલોજી વગર ચાલે નહીં. આખું અમારું કુટુંબ આમાં જોડાઈ ગયેલું છે.
અહીં મંદિર પણ તદ્દન નોખા પ્રકારનું છે. આખું સહયોગ નોખું છે. આ મંદિરમાં આખી દુનિયાના ધર્મોના સિમ્બોલ્સ, માત્ર ભારતના નહીં, આખી દુનિયાના ધર્મોના સિમ્બોલ્સ એવા લગાડેલા છે. અને મને 32 મહાપુરુષો ગમે છે, જેમના જીવનમાંથી મને કશુંક મળ્યું છે. દાખલા તરીકે હેલન કેલર,ચુનીલાલ મહારાજ, રક્તપિત્તવાળાની સેવા કરતા ગાંધીબાપુ, પરચુરે શાસ્ત્રી.
અહીંયા ઘરે ઘરે તુલસીક્યારા છે. અને રોજ સાંજે સાત પચ્ચીસે ઘંટ વાગે એટલે તુલસીક્યારે ભેગા થઈને ગ્રુપમાં પ્રાર્થના કરે. અને પ્રાર્થનામાં, “સહયોગ કો સહયોગ દેને, દિલાને, દેને દિલાને વાલે કો ભગવાન સુખી કરે. હમ જિન સબકો છોડ કે આયે હૈં…” કારણ કે લેપ્રોસી થયો, ઘર બધું છોડી દીધું. કેટલાક મંદબુદ્ધિવાળાના સગા ક્યારેય મળવા પણ આવતા નથી. “હમ જિન સબકો છોડ કે આયે, ભગવાન ઇનકો સુખી કરો ઔર ભગવાન હમકો સદબુદ્ધિ દો.” એટલે આવું નવું નવું ક્યાંકથી ને ક્યાંકથી સૂઝે છે.
અને રોજ સાંજે 5:30એ પ્રાર્થના થાય મંદિરમાં. 911 લોકો છે, એમાંથી 400 લોકો આવી શકે એવા છે. એ લોકો બધા અહીંયા આવે પ્રાર્થનામાં. બધી પ્રાર્થના તો થાય, રોજ કોઈને કોઈ ભજન ગાય. મજાની વાત એ છે કે એક ચિઠ્ઠી ઉપાડીએ છીએ. અમે જે ચિઠ્ઠી નીકળે એને 10 રૂપિયા ઇનામ આપીએ છીએ. એટલે લોકોના મનમાં થાય કે ચાલો, મંદિરમાં તો જઈએ, આજે કોનું નામ નીકળશે?. પણ પછી પ્રાર્થના વખતે એમાં બે જણા આવી અને જોક (પ્રેઝન્ટેબલ) રજૂ કરે. એટલે માણસે હસવું બહુ જ જરૂરી છે, ગંભીર ડાચું કરીને બેસી રહેવાની જરૂર નથી. અને પછી આપણે પ્રાર્થનામાં છેલ્લે કરીએ છીએ, “શક્તિ સે કમ કામ કરના પાપ હૈ.” ભગવાને આપણને જેટલી શક્તિ આપી છે એટલે પૂરેપૂરું કામ આપણે કરવું જ જોઈએ. ત્યાં આગળ, “હમ રોજ કિસી અચ્છે કો, દૂસરે કામ મેં મદદ કરેંગે.” કોઈ પણ સારું કામ આપણે ના કરીએ, થોડીક મદદ કરીએ. “ભગવાન આપકા શુક્રિયા, સબકા શુક્રિયા.” એવી રોજ પ્રાર્થના.
અહીંયા જે રહે છે એ 911 લોકો, એમ આપે કહ્યું, એમનું એક કોમન રસોડું હોય નથી. એ લોકો પોતપોતાના કુટુંબ તરીકે રહે. એમાં ઓપ્શન એમની પાસે છે. એ લોકોએ રસોડે ખાવું હોય તો રસોડે ખાય, પોતાની જાતે રાંધવું હોય તો પોતાની જાતે રાંધે. અહીંયા એક ગવર્મેન્ટ ઓફિસર આવેલા અને એમણે કહ્યું, સુરેશભાઈ, તમને ખબર નથી, પણ લેપ્રોસી જેને થયો હોય અને એચ.આઈ.વી.વાળા જે હોય, એની આવક જોવાની નહીં. એને બબીલો પોવર્ટી લાઇન પ્રમાણે રેશન મળે. સરકારે, સુપ્રીમ કોર્ટે ઓર્ડર કરેલો છે. અને ઓર્ડરની કોપી એમણે મને મોકલી. ત્યારે ગુજરાત સરકારને પણ ખબર નહોતી. એટલે ગુજરાત સરકારમાં મેં કાગળ મોકલ્યો અને ઘણા બધા લેપ્રોસીવાળાને એનો લાભ લેવામાં આવ્યો. એટલે અત્યારે ઓપ્શન એમની પાસે છે કે તમારે જાતે રાંધવું હોય તો રાંધો.
જે રક્તપિત્તવાળા જે લોકો છે અહીંયા, મોટા ભાગનાને રક્તપિત્ત મટી ગયો છે, પણ એમના ગામમાં કામ મળતું નથી, માટે આવ્યા છે. હવે સ્ટિગ્મા ઓછો છે. અત્યારે તો એવું છે કે કેટલાક લોકોના ગામમાં એમની મા કે બાપ એકલા છે, ત્યાં કોઈ રાખે એવું નથી. એમને લેપ્રોસી નથી, તો એમના ગામમાંથી એવા લોકોને પણ અહીંયા લાવે છે. જે સ્ટાફ છે, એમાં લગભગ લેપ્રોસી મટી ગયેલા 150 જણા અહીંયા કામ કરે છે. મંદબુદ્ધિવાળાને રાત્રે સાચવવા. કેટલાક તો મલ્ટિપલ હેન્ડિકેપ છે અને એમાં ભાઈઓ, બહેનો બેય છે. 150 લગભગ ભાઈઓ, 180 લગભગ મંદબુદ્ધિ બહેનો.
આટલા બધા લોકોનું રાંધવાનું. ગેસ ને બધું છે જ, સગવડ હોય છે. રોટલીનો લોટ ગૂંથવાનું મશીન પણ છે. એટલે કેટલાક લોકો ચાર વાગ્યે સવારે જોડાય, એક વાગ્યે એમની નોકરી પૂરી થાય. એક વાગ્યે જોડાય, એ રાત્રે આઠ વાગ્યે પૂરું થાય. આ લેપ્રોસીવાળા જે સંસ્થાના રસોડેથી ખાય છે, એમને અમે જમવા માટે ત્યાં બોલાવતા નથી. લારી રાખી છે અને એમને ઘેર જઈને આપી દેવાનું. કારણ કે કોઈને આંગળાં ના હોય તો એને ખાતાં એક કલાક લાગે. અને આંગળાં હોય તો બોલો, ફટાફટ ખાઈ લે, તો સારું ના લાગે.
અહીંયા કેટલાક લોકો એવા છે જે કશું કામ કરી શકતા નથી. એ લોકોને અમે ખાવાનું, ચા-નાસ્તો, માંદા પડે તો અમદાવાદ પ્રાઇવેટ હોસ્પિટલ, ગમે ત્યારે ગમે ત્યારે લઈ જવાના, એ તો છે જ. પણ એ ઉપરાંત અમે દર મહિને એમને 220 રૂપિયા રોકડા આપીએ છીએ. અને કહીએ છોએ કે, તમને ત્રીજી વખત ચા પીવાનું મન થાય, તમારે જેમાં વાપરો એમાં વાપરવા. અમે તો બધું ફ્રી તો ખરું, અમે તો ઉપરથી પૈસા આપીએ છીએ કે તમારે તમારી રીતે વાપરો. એવું પણ કદાચ આ ગુજરાતમાં એક જ સેન્ટર.”
સુરેશ સોની ને હવે સૌ કોઈ ઓળખે છે કારણ કે ગત છવીશ, જાન્યુઆરીએ ભારત સરકાર તરફથી તેઓને “પદ્મશ્રી” સન્માન આપવાની ઘોષણા થઈ. આજે સુરેશભાઈ વિદ્યમાન નથી પરંતુ આ સુરેશ સોનીનો અડીખમ ટેકો તે શ્રીમતી ઇન્દિરા સુરેશ સોની. પત્ની માટે વપરાતો એક ઉત્તમ શબ્દ તે “સહ ધર્મચારિણી”, આ શબ્દના અર્થને ચરિતાર્થ કરે છે શ્રીમતી ઈન્દિરા સોની. આપણે આ દંપતીનો પરિચય પછીથી મેળવીશું પણ આજે ઈન્દિરાબેન પાસેથી એ જાણીએ કે, સેવાનો મારગ કેટલી કસોટીઓ કરે છે !!
“ઓગસ્ટ, ૧૯૯૫ થી અહીં વણાટનું કામ કરતા રક્તપિત્તગ્રસ્ત નટુ માંગલાએ સુરેશને કહ્યું કે ‘મહેનતાણું વધારો’, તેમણે કહ્યું કે, ‘ગણતરી કરીશું પછી સંસ્થા પ્રમુખશ્રી મુરબ્બી ઈન્દુભાઈ સાથે ચર્ચા કરીશું,’ પણ તેને ધીરજ ન રહી. એક દિવસ સવારે ઓફિસમાં, નીચે બેસી કામ કરતા સુરેશ પર, ચૂપચાપ આવી નટુએ એના પાકિટમાંથી પારિયું કાઢી કપાળ પર ઘા કર્યો, લોહીનો ફુવારો ઊડ્યો, ચશ્માં પડી ગયાં, કુદરતી રીતે સુરેશનો ડાબો હાથ ઊંચો થઈ ગયો. કોણી પર બીજો ફટકો મારી, પારિયું વીઝતો બહાર નીકળીને બોલ્યો: “સુરેશ સોની મરી ગયો.” આ સાંભળી બાજુની રૂમમાંથી સ્ટાફના મિત્રો દોડયા. નટુ તેઓને મારવા દોડયો. તેઓ ગભરાઈને ભાગ્યા. પટાવાળાએ ઘંટ વગાડવા માંડયો, લોકો પકડવા દોડયા, સ્ટાફના – મિત્રો ઓફિસમાં ગાદી પર પાથરેલી ચાદર કાઢી માથે હાથે લપેટવા માંડયા. ચાદર-કપડાં લોહીથી લથબથ હતાં.
એમ્બ્યુલન્સમાં સુરેશ જાતે બેઠા અને બધાને સ્પષ્ટ સૂચના આપી કે, કોઈ તેને મારશો નહિ. ખેતરમાંથી નટુને પકડી લાવી રૂમમાં પૂરી દીધો, વડોદરા હોસ્પિટલમાં ઓળખીતા ડોક્ટર મળી ગયા. સુરેશને જોતાં જ સ્ટ્રેચર મંગાવી ઈમરજન્સી વોર્ડમાં દાખલ કર્યા.
હું દીકરી પારૂલને મૂકવા વડોદરા સ્કૂલમાં ગઈ હતી. સુરેશે સ્ટાફનાં બહેનને કહ્યું, ઇન્દિરાને જણાવો. હું હોસ્પિટલમાં આવી. સ્ટ્રેચર પર સુરેશને સુવાડેલા – પાટા બાંધેલા જોયા, હું રડવા લાગી. “તમને કોણ માર્યા ?” તો હસીને કહે, “જો તને દાઢી નહોતી ગમતી ને ! માથાના – દાઢીના વાળ સફાચટ થઈ ગયા ને !”
સાંજના ૫ થી ૮ ઓપરેશન ચાલ્યું. લોહીના-ગ્લુકોઝના બોટલ ચાલુ હતા. કપાળમાં ૨૬ ટાંકા અને હાથમાં સળિયો નાખવો પડયો. ભાનમાં આવ્યા, એટલે સ્ટાફને શ્રમમંદિર મોકલી જાણ કરાવી કે, ઓપરેશન સારી રીતે થઈ ગયું છે. માટે સવારથી શરૂ કરેલી ધૂન બંધ કરાવી બધાને જમાડો, સવારથી કોઈએ કશું જ ખાધું નહોતું.
બીજા દિવસે સહયોગના દર્દીઓએ હઠ પકડી કે, અમારે તો સુરેશભાઈને જોવા છે, જેથી વારાફરતી ટ્રેક્ટરમાં સમાય તેટલાને લાવવાનું શરૂ કર્યું. દરેક જણ પગે લાગી, માથે હાથ ફેરવી આંખમાં આંસુ સાથે આશીર્વાદ આપી વિદાય થતા. છાપામાં આ બનાવના સમાસાર વાંચીને કોઈ ફળા હાર, તો કોઈ નાળિયેર, કોઈ પૈસા લઈને આવતા જ ગયા, આવતા જ ગયા…ગામે ગામથી શુભેચ્છક મિત્રો, અનેકવિધ સંસ્થાના હોદ્દેદારો, કાર્યકરો, ટેક્નોલોજી ફેકલ્ટીના ૧૨ વર્ષ દરમિયાન ભણાવેલ વિદ્યાર્થીઓ, સાથી અધ્યાપકો, આર્થિક મદદ માટે આગ્રહ કરતા હતા, હું બે હાથ જોડી સૌને કહેતી, “ટ્રસ્ટ બધો જ ખર્ચ કરે છે, જરૂર નથી.” જે પણ આવતા સૌની આંખમાંથી અમે અશ્રુરૂપે વહેતો પ્રેમ નિહાળ્યો છે. ખભે હાથ મૂકી આશ્વાસન, શુભેચ્છા પાઠવતા હતા.
અમારા ગુરુ પૂ. શ્રી સંતરામ મહારાજ, પૂ. શ્રી નારાયણદાસ મહારાજે પૈસા લઈને એમના ભક્તોને મોકલ્યા: વડોદરા સંતરામ મંદિરના પૂ. શ્રી ભરતદાસજી દરરોજ આવે. દૂધ, નાસ્તો, જમવાનું મોકલે. હું કહું કે “ટિફિન સુરેશભાઈના ભાઈને ત્યાંથી આવે છે.” તો કહે, જે કોઈ પણ આવે, તેમને પ્રસાદરૂપે જમાડજો. નર્સો અને વોર્ડના દર્દીઓ પૂછે કે આ ભાઈ છે કોણ ? જે આવે તે એના પગે પડે છે, રડે છે, પ્રાર્થના-ભજન-ધૂન ગાય છે. બધા અહોભાવથી જોતા રહે, નડિયાદ હરિ ૐ આશ્રમના પૂ. શ્રી નંદુભાઈએ પૈસા મોકલ્યા. સારા થયા પછી તેમને પગે લાગવા ગયા, પાછા આપ્યા, ત્યારે તેમની આંખમાંથી આંસુ આવ્યાં. “સુરેશભાઈ, તમે મારા પૈસા વાપર્યા નહિ ?” આ અમારા પ્રત્યેનો એમનો સ્નેહાદર. આ બનાવ ન બન્યો હોત તો આટલા બધા સંતો-સ્વજનો અમને લાગણીસભર હૃદયથી ચાહે છે તેની ખબર ન પડી હોત !
જીવનમાં જરાક છોડયું તો કેટલું બધું અમને મળ્યું ! સંતોના – ઈશ્વરના આશીવાઁદ સતત મળતા રહે છે. આજે પણ તે દિવસ યાદ કરું છું, ત્યારે ભગવાન પરની શ્રદ્ધા વધતી જાય છે. દર્દીઓનો અઢળક પ્રેમ, તેમણે કરેલી સાચા હૃદયની પ્રાર્થનાએ જ સુરેશને નવું જીવન બક્ષ્યું છે.”
ખરો સમાજસેવક સમાજ માટે કામ કરતો હોવાથી વ્યક્તિગત સંપત્તિ ભેગી કરવા તરફ ધ્યાન આપતો નથી. બારડોલીની સુરુચિ સંસ્થાના સ્વ. મોહનભાઈ પરીખ કહેતા હતા કે, “આપણે સમાજની એક વિશાળ બેંકમાં સેવા દ્વારા જે કંઈ ડિપોઝીટ કરીએ છીએ તેનું વળતર મળી જ રહેતું હોય છે. હા, તેટલી ધીરજ ધરવી પડે, શ્રદ્ધા રાખવી પડે.”
by Bhadrayu Vachhrajani | Oct 13, 2026 | સ્વૈર વિહાર - મધુવન |

શૃંગાર શતક કહે છે કે, વિવેક હોવો પૂરતો નથી; આકર્ષણની ક્ષણે તેને જાળવવો એ સાચી કસોટી છે.
શ્રી ભર્તૃહરિ રચિત નીતિશતક, શ્રુંગારશતક અને વૈરાગ્યશતક નામધારી ત્રણેય શતકોમાં સો સો શ્લોકો છે. આ વિશાળ ભંડારને સમજવામાં માટે તો દીર્ઘ સંવાદ સત્રોનાં આયોજનો કરવા પડે. શાસ્ત્રો કે આ પ્રકારના અષ્ટકો કે સપ્તકો કે શતકો બહુ ગૂઢ અર્થ સાથે સાચવીને બેઠાં હોય છે, ત્યારે આપણે તો કેવળ વિહંગાવલોકન કરી શકીએ, જે આપણે કરી રહ્યા છીએ.
આજે આપણે શૃંગારશતકના ઉત્તમોત્તમ ગણાતા દસ શ્લોકોનું આચમન કરીશું. અહીં એ ખ્યાલ રાખીએ કે, આ દાસ શ્લોકો શતકના ક્રમ આધારે નથી, પરંતુ સો માંથી ઉત્તમ લાગેલા દસ શ્લોકો છે. આમાંથી જ રસ જાગે અને કોઈને સો શ્લોકો સુધી પહોંચી જવું હોય તો આનંદ સાથે શુભેચ્છાઓ છે.
શૃંગારશતકના ઉત્તમોત્તમ ગણાતા દસ શ્લોકો:
૧. કામદેવની અદભુત શક્તિ
शम्भुः स्वयम्भुहरयो हरिणेक्षणानां, येनाक्रियन्त सततं गृहकर्मदासाः।
वाचामगोचरचरित्रविचित्रिताय, तस्मै नमो भगवते कुसुमायुधाय॥
ભાવાર્થ: શિવ, બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ જેવા દેવોને પણ પ્રેમની શક્તિ પ્રભાવિત કરે છે. એવા પુષ્પબાણધારી કામદેવને કવિ નમસ્કાર કરે છે.
મર્મ: પ્રેમ અને આકર્ષણની શક્તિથી કોઈ સંપૂર્ણપણે પર નથી.
૨. પ્રેમની અનેક ભાષાઓ
स्मितेन भावेन च लज्जया भिया, पराङ्मुखैरर्धकटाक्षवीक्षणैः।
वचोभिरीर्ष्याकलहेन लीलया, समस्तभावैः खलु बन्धनं स्त्रियः॥
ભાવાર્થ: સ્મિત, ભાવ, લજ્જા, સંકોચ, કટાક્ષ, વાણી, પ્રેમભર્યો કલહ અને લીલા—આ બધાં પ્રેમમાં આકર્ષણનાં સાધન બની જાય છે.
મર્મ: પ્રેમ માત્ર શબ્દોથી વ્યક્ત થતો નથી; નજર, સ્મિત અને મૌન પણ તેની ભાષા છે.
૩. ભૂષણ પણ, આયુધ પણ
भ्रूचातुर्यात् कुञ्चिताक्षाः कटाक्षाः, स्निग्धा वाचो लज्जितान्ताश्च हासाः।
लीलामन्दं प्रस्थितं च स्थितं च, स्त्रीणामेतद् भूषणं चायुधं च॥
ભાવાર્થ: ભ્રૂની ભંગિમા, કટાક્ષ, સ્નેહભરી વાણી, લજ્જામિશ્રિત હાસ્ય અને મૃદુ ગતિ—આ બધું સૌંદર્યનું આભૂષણ પણ છે અને આકર્ષણનું આયુધ પણ.
મર્મ: સૌંદર્ય માત્ર શરીરમાં નહીં, હાવભાવ અને અભિવ્યક્તિમાં પણ વસે છે.
૪. નજરનું કાવ્ય
क्वचित्सभ्रूभङ्गैः क्वचिदपि च लज्जापरिगतैः, क्वचिद्भूरित्रस्तैः क्वचिदपि च लीलाविलसितैः।
कुमारीणामेतैर्मदनसुभगैर्नेत्रवलितैः, स्फुरन्नीलाब्जानां प्रकरपरिकीर्णा इव दिशः॥
ભાવાર્થ: ક્યારેક ભ્રૂભંગ સાથે, ક્યારેક લજ્જાથી, ક્યારેક ભયમિશ્રિત અને ક્યારેક ચંચળ લીલાથી ફરતી આંખો એવી લાગે છે જાણે દિશાઓમાં નીલકમળો ખીલી ઊઠ્યાં હોય.
મર્મ: અહીં ભર્તૃહરિ આંખને પ્રેમની ભાષા બનાવી દે છે.
૫. યૌવનમાં બધું જ રમણીય
स्मितकिञ्चिन्मुग्धं सरलतरलो दृष्टिविभवः, परिस्पन्दो वाचामभिनवविलासोक्तिसरसः।
गतानामारम्भः किसलयितलीलापरिकरः, स्पृशन्त्यास्तारुण्यं किमिव न हि रम्यं मृगदृशः॥
ભાવાર્થ: યૌવનને સ્પર્શતી યુવતીનું સહેજ મુગ્ધ સ્મિત, ચંચળ નજર, નવીન વાણી અને કોમળ ચાલ—બધું જ રમણીય લાગે છે.
મર્મ: યૌવનમાં માત્ર રૂપ નહીં, સમગ્ર વ્યક્તિત્વમાં એક પ્રકારની જીવંતતા અને લાવણ્ય પ્રગટે છે.
૬. પ્રેમમાં પાંચેય ઇન્દ્રિયો
द्रष्टव्येषु किमुत्तमं मृगदृशः प्रेमप्रसन्नं मुखं, घ्रातव्येष्वपि किं तदास्यपवनः श्रव्येषु किं तद्वचः।
किं स्वाद्येषु तदोष्ठपल्लवरसः स्पृश्येषु किं तद्वपुः, ध्येयं किं नवयौवने सहृदयैः सर्वत्र तद्विभ्रमाः॥
ભાવાર્થ: જોવા જેવું શું? પ્રિયતમાનો પ્રસન્ન ચહેરો. સાંભળવા જેવું શું? તેની વાણી. સ્પર્શવા જેવું શું? તેનું શરીર. પ્રેમમાં જાણે પાંચેય ઇન્દ્રિયો પ્રિયપાત્ર તરફ કેન્દ્રિત થઈ જાય છે.
મર્મ: પ્રેમ મનુષ્યની સમગ્ર સંવેદનાને આવરી લેતો અનુભવ બની શકે છે.
૭. સૌંદર્યનો પ્રભાવ
एताश्चलद्वलयसंहतिमेखलोत्थ-, झङ्कारनूपुरपराजितराजहंस्यः।
कुर्वन्ति कस्य न मनो विवशं तरुण्यो , वित्रस्तमुग्धहरिणीसदृशैः कटाक्षैः॥
ભાવાર્થ: કંકણ, મેખલા અને નૂપુરના ઝંકાર સાથે, ભયભીત નિર્દોષ હરિણી જેવી નજર ધરાવતી યુવતીઓના કટાક્ષથી કોનું મન આકર્ષિત ન થાય?
મર્મ: ભર્તૃહરિ અહીં દૃશ્ય અને ધ્વનિ—બંનેને ભેગાં કરીને શૃંગારનું ચિત્ર સર્જે છે.
૮. આકર્ષણ સામે વિવેકની કસોટી
तावदेव कृतिनामपि स्फुरत्येष, निर्मलविवेकदीपकः।
यावदेव न कुरङ्गचक्षुषां, ताड्यते चटुललोचनाञ्चलैः॥
ભાવાર્થ: વિવેકી મનુષ્યના હૃદયમાં વિવેકનો દીપ ત્યાં સુધી તેજસ્વી રહે છે, જ્યાં સુધી પ્રબળ આકર્ષણ તેની કસોટી કરતું નથી.
મર્મ: વિવેક હોવો પૂરતો નથી; આકર્ષણની ક્ષણે તેને જાળવવો એ સાચી કસોટી છે.
૯. હૃદય મળે તો વિરહ પણ મિલન
विरहोऽपि सङ्गमः खलु परस्परं सङ्गतं मनो येषाम्।
हृदयमपि विघट्टितं चेत्सङ्गो विरहं विशेषयति॥
ભાવાર્થ: જેમનાં મન પરસ્પર જોડાયેલાં છે, તેમના માટે દૂર રહેવું પણ મિલન સમાન છે; પરંતુ હૃદય અલગ થઈ ગયાં હોય તો શારીરિક રીતે સાથે રહેવું પણ વિરહ જ છે.
મર્મ: “દેહનું અંતર વિરહ નથી; હૃદયનું અંતર સાચો વિરહ છે.”
(આ શ્લોક શૃંગારને માત્ર શારીરિક આકર્ષણથી ઉપર લઈ જઈને હૃદયના સંબંધ સુધી પહોંચાડે છે.)
૧૦. શૃંગારમાંથી વૈરાગ્યની દિશા
विरमत बुधा योषित्सङ्गात्सुखात्क्षणभङ्गुरात्, कुरुत करुणामैत्रीप्रज्ञावधूजनसङ्गमम्।
न खलु नरके हाराक्रान्तं घनस्तनमण्डलं, शरणमथवा श्रोणीबिम्बं रणन्मणिमेखलम्॥
ભાવાર્થ: કવિ અંતે કહે છે—ક્ષણભંગુર ઇન્દ્રિયસુખમાં જ અટકી ન રહો; કરુણા, મૈત્રી અને પ્રજ્ઞા સાથે સંબંધ બાંધો. બાહ્ય સૌંદર્ય અંતિમ આશ્રય બની શકતું નથી.
મર્મ: અહીં ભર્તૃહરિના કાવ્યમાં એક અદ્ભુત પરિવર્તન દેખાય છે:
આકર્ષણ → પ્રેમ → અનુભવ → અનિત્યતાની સમજ → વૈરાગ્ય.
આ જ કારણથી શૃંગારશતકને માત્ર સ્ત્રીસૌંદર્ય કે કામભાવનું કાવ્ય માનવું અધૂરું છે. તેમાં માનવમનની આસક્તિનું નિરીક્ષણ છે અને એ જ નિરીક્ષણ અંતે વૈરાગ્ય તરફ દોરી જાય છે. (ક્રમશ:)
by Bhadrayu Vachhrajani | Oct 7, 2026 | Uncategorized |



વિશ્વભરના અનેક ઘર અને મંદિરોમાં પાવનકારી સંધ્યાની વેળાએ શ્રી રામકૃષ્ણ દેવની આરતીનો પ્રારંભ થાય છે. સૌ તેમાં તલીન થઈને ગાય છે. જેને શ્રી રામકૃષ્ણ આરાર્તિકમ સ્તવન કહેવામાં આવે છે.
આ અમર સ્તવનના રચયિતા બીજા કોઈ નહીં પણ સ્વામી વિવેકાનંદજી પોતે હતા. એમાં પારંપરિક સંગીતની ધ્રુવ શૈલી છે. અને પરિણામે આ સ્તવન લયબદ્ધ, અને તાલબદ્ધ બન્યું છે. વાત એવી છે કે સ્વામી વિવેકાનંદ વિદેશથી પાછા ફર્યા તે પછી બંગાળના સુપ્રસિદ્ધ નાટ્યકાર કવિ શ્રી ગિરિશચંદ્ર ઘોષે સ્વામીજીને રામકૃષ્ણ દેવ વિશે ગ્રંથ લખવાનો અનુરોધ કર્યો. આ વાત સાંભળીને સ્વામીજી થોડા મુશ્કેલીમાં મુકાયા હોય એવી રીતે કંપીત સ્વરે કહેવા માંડ્યા કે એ વાત મારાથી શક્ય નથી. તમે આગ્રહ કરો તો હું સાગરને સુકવી નાખવાનું પસંદ કરું, તમે આગ્રહ કરો તો પર્વતોના ચુરે ચુરા કરી શકું, પણ શ્રી રામકૃષ્ણનું જીવન ચરિત્ર લખવું મારા માટે શક્ય નથી. અરે ગુરુદેવની અનંત મહિમાને હું સમજ્યો છું જ કેટલો? એમણે તો ત્યાં સુધી કહ્યું કે તમે શું એવું ઈચ્છો છો કે શિવની મૂર્તિ ઘડવાનું મને કહેવામાં આવે અને હું વાનરની મૂર્તિ ઘડી બેસું? ના ના.. મારાથી તો એ નહીં બને. થોડો સમય સન્નાટો છવાઈ ગયો. આપણે એમ માનીએ કે રામકૃષ્ણ દેવને સૌથી વધુ ઓળખનાર કોઈ હોય તો એ સ્વામી શ્રી વિવેકાનંદ હોઈ શકે. અને એ વાત ખોટી નોહતી, એ સાચી હતી. ખરેખર સ્વામીજીએ શ્રી રામકૃષ્ણ દેવનું જીવન ચરિત્ર ન લખ્યું. પણ એમના મનની અંદર એવું રહેતું હશે કે આ ગુરુના જીવનને વર્ણવાને બદલે ગુરુની શિર્સસ્થ પ્રતિભા અને બહુ મોટી દૈવી આભાને વર્ણન કરવું હોય તેવું કશુંક હું રચું. એમાંથી તેમણે હકીકતમાં વિશ્વને જે પ્રદાન કર્યું તે શ્રી રામકૃષ્ણ મિશનને મઠમાં સાંધ્ય કાળે ગવાતી આ આરતી છે. આ સ્તવનની અંદર સ્વામી શ્રી વિવેકાનંદે શ્રી રામકૃષ્ણ દેવ વિષે લગભગ-લગભગ બધું કહી દીધું. અવતારવરિષ્ઠ શ્રી રામકૃષ્ણ દેવના સર્વ શ્રેષ્ઠ ભક્ત, શિષ્ય, સ્વામી વિવેકાનંદજીની તેમના પ્રત્યેની સર્વશ્રેષ્ઠ ભાવાંજલિ છે. આ સ્તવન શ્રી રામકૃષ્ણદેવના અનંત ભાવો ને, અનંત ગુણોને, અનંત લીલાને ભક્તો સમક્ષ પ્રગટ કરે છે. અને તેઓના મનને ઉચ્ચ ભાવસ્થિતિમાં પ્રસ્થાપિત કરે છે. આ સ્તવનમાં ભાવ, સંગીત, લય, તાલ, બધું અનન્ય છે. સ્વામી શ્રી નિખીલેશ્વરનંદજી મહારાજ તો એવું કહે છે કે શ્રી રામકૃષ્ણ દેવનાં દિવ્ય ચરિત્રને તત્વથી સમજવાની ગુરુચાવી આ સ્તવનમાં છે. શ્રી રામકૃષ્ણ દેવના જીવન દર્શનની, ભાવોની, સર્વશ્રેષ્ઠ વ્યાખ્યા પણ આ સ્તવનમાં સાંપડે છે.
સમજવાનું એ છે કે સ્વામી વિવેકાનંદ ધર્મ સંકીર્ણતઃ અને સંપ્રદાયિકતાના વિરોધી હતા. રામકૃષ્ણ દેવ વિશે લખાયેલ હોવા છતાં આ સ્તવનમાં કોઈપણ જગ્યાએ રામકૃષ્ણદેવના નામનો ઉલ્લેખ નથી. આમ જાણે કે આપણને એમ લાગે કે આ એક પરમ તત્વ માટેની સાર્વભૌમિક પ્રાર્થના છે. દરેક વ્યક્તિ પોતાના ઇષ્ટદેવ માટે આ સ્તવન પ્રાર્થના કરી શકે. કારણ કે એમણે જે ગુણોનું વર્ણન કર્યું છે તે ગુણો એક અવતારને, ઈશ્વરના કોઈપણ રૂપને, આપણી સમક્ષ ખડું કરે છે. આ સ્તવનની ખૂબી એ છે કે બંગાળીમાં લખાયેલું હોવા છતાં એમાં એટલા બધા સંસ્કૃત શબ્દોનો ઉપયોગ થયો છે કે તમે બંગાળી ન જાણતા હોવ તો પણ સરળતાથી તેનો અર્થ સમજી જઈ શકો.
કહેવાય છે કે આ સ્તવન જયારે પહેલી વાર ગવાયું ત્યારે એ સ્થળ હતું નીલાંબર મુખર્જીનું મકાન કે જ્યાં મઠની સ્થાપના થયેલી. ગંગાને કાંઠે આવેલ આ જગ્યા ત્યારે નિર્માણાધીન થઈ રહેલ બેલુર મઠની પાસે એમ કહો કે તે પછી બેલુર મઠનો એક ભાગ બની ગઈ. અને પ્રસંગ હતો 22 ફેબ્રુઆરી 1898નો શ્રી રામકૃષ્ણ દેવની જન્મતિથિનો. એ ભોગ આરતીનાં સમયે જયારે આ સ્તવન ગવાયું ત્યારે સ્વામી વિવેકાનંદ પોતે તેમના ગુરુભાઈઓની સાથે ભાવવિભોર થઇ નૃત્ય કરવા લાગ્યા. સ્વામી વિવેકાનંદ પોતે પખવાજ લઈ આ સ્તવન ગાતાં ત્યારે કેવું અનેરું આધ્યાત્મિક ભાવભીનું વાતાવરણ સર્જાઈ ગયું હશે એ બધું કલ્પનાતીત લાગે છે. આજે તો સંધ્યા આરતી ટાણે રામકૃષ્ણ મઠ અને મિશનનાં દેશ-વિદેશમાં આવેલ શાખા કેન્દ્રોમાં અને દેવની પ્રભાવ હેઠળ ચાલી રહેલ અનેક અનૌપચારિક કેન્દ્રોમાં, તો ક્યારેક ભક્તોના ઘરમાં સમૂહ સ્તવન ગવાઈ છે. ક્યાંક હાર્મોનિયમનો ઉપયોગ થાય છે, ક્યાંક ઓરગનનો ઉપયોગ થાય છે, તો ક્યાંક વળી પ્રિ-રેકોર્ડેડ કેસેટનો ઉપયોગ થાય છે. શ્રી રામકૃષ્ણ દેવ માટેના આ આરતી સ્તવનમાં સ્વામી શ્રી વિવેકાનંદજીએ એક પછી એક પંક્તિમાં રામકૃષ્ણ દેવની કેવી પ્રતિષ્ઠા કરી છે તેના વિશે આ લેખમાં આપણે આગળ જાણતા રહેશું.