ઈશ્વર જે કર્મ કરે તે ‘દિવ્ય કર્મ’ કેમ કહેવાય ?

ગોપીઓએ ઉદ્ધવને કહ્યું કે ‘શ્રીકૃષ્ણ ગોકુળમાં હતા ત્યારે અમારા માટે કૃપાસાધ્ય હતા અને હવે તે ક્રિયાસાધ્ય બન્યા, તેથી અમે રડીએ છીએ.’

ભદ્રાયુ વછરાજાની                                             bhadrayu2@gmail.com

પરમાત્મા વિષે સગુણ, નિર્ગુણ, સાકાર, નિરાકાર, દ્વૈત, અદ્વૈત એવા અનેક વિશેષણો વાપરવામાં આવે છે અને દરેક વિશેષણને પોતાની એક નિજી સમજ છે. ઈશ્વરના મામલામાં કેટલીક વાતો આપણને મુંઝવ્યા કરતી હોય છે એટલે એમાંથી પ્રશ્ન જન્મે.

પ્રતિ વર્ષ ઈશ્વર જન્મનો ઉત્સવ આપણે મનાવીએ એમાંથી એક વિચાર આવ્યો કે ભગવાનનો જન્મ હંમેશા દિવ્ય કેમ હોય ? ઈશ્વર જે કર્મ કરે તે પણ ‘દિવ્ય કર્મ’ કેમ કહેવાય ? ભગવાન ગીતામાં કહે છે કે,  ‘હું અજન્મા, અવિનાશી તમામ ભૂત માત્રનો ઈશ્વર હોવા છતાં મારી પોતાની પ્રકૃતિને સ્વાધીન રાખીને મારી શક્તિથી, સ્વૈચ્છાથી સગુણ સાકારસ્વરૂપે વિવિધ શરીરોમાં પ્રગટ થાઉં છું.’

ગોસ્વામી તુલસીદાસજી આ વાતને માનસ રામાયણમાં જુદી રીતે સમજાવે છે.

बिप्र धेनु सुर संत हित

लीन्ह मनुज अवतार।

निज इच्छा निर्मित तनु माया

गुन गो पार॥

માયા, માયાના ગુણો અને ગો એટલે કે ઇન્દ્રિયોથી પર એવા પરાત્પર બ્રહ્મ, પોતે જ, નિજ ઈચ્છાથી, પોતાને જરૂરિયાત હોય તેવા શરીરનું, પોતે નિર્માણ કરીને તેમાં પ્રગટ થાય છે. હવે આપણે એ જાણવું છે કે ઈશ્વરનું બધું દિવ્ય કેમ ? એના ત્રણ કારણો સ્પષ્ટ રીતે મળે છે શાસ્ત્રોમાંથી.

ભગવત ગીતામાં કહેવાયું  છે : जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वत: |

 (૧) હું તમારી માફક માતાના ગર્ભમાં નવ મહિના સુધી ઊંઘે મસ્તકે લટકીને પછી જન્મ લેતો નથી. પરંતુ હું કૌશલ્યાના સૂતિકા ગૃહમાં કે દેવકીજી સમક્ષ કારાગૃહમાં દિવ્ય ચતુર્ભુજ સ્વરૂપે પ્રગટ થયો અને પછી તેમની વિનંતીથી હું નાનો બાળક થઈ ગયો. 

(૨) શુભ, અશુભ કર્મોનું મને બંધન નથી. તમારી માફક મારા આગળના જન્મોના સંચિત કર્મો જે પાકીને પ્રારબ્ધ થાય તે ભોગવવા તેને અનુરૂપ શરીર પરવશ થઈને પ્રાપ્ત કરતો નથી. પરંતુ મારી સ્વેચ્છાએ મને યોગ્ય લાગે તેવું શરીર ધારણ કરું છું. મારા ગત જન્મના કોઈ પણ સંચિત કર્મો મારી પાછળ પડેલા નથી. જે મને તમારી માફક પરવશ બનાવીને પ્રારબ્ધવશાત ગમે તેવું શરીર પકડાવે. 

(૩) મારા જીવનકાળ દરમિયાન હું જે કાંઈ કર્મો કરું છું તે નિષ્કામ ભાવે કોઈપણ પ્રકારની સ્પૃહા, આસક્તિ કે રાગ – દ્વેષ રહિત માત્ર સમષ્ટિના કલ્યાણ માટે કરું છું, તેથી મારા કર્મો ખરા અર્થમાં લીલા માત્ર છે. અને તે કર્મનું શુભ અગર અશુભ ફળ ભોગવવા તમારી માફક મારો કોઈ પણ પુનર્જન્મ થતો નથી. હું મારા કોઈ કર્મોમાં તમારી માફક ફસાતો નથી.

न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा। 

કેટલાક લોકો વિચારે  છે કે ભગવાનના અવતારની વાત આપણે સાચી માનવી કે ન માનવી ? પરંતુ શાસ્ત્રો નોંધે છે કે, ભગવાનના અવતારની વાત ખરી માનવાની છે. ઘણાને પ્રશ્નો છે કે પરમાત્મા ગોકુળમાં આવ્યા તો પછી વૈકુંઠનું શું ? શ્રી રામ અયોધ્યામાં અવતર્યા તો પછી ગૌલોકનો ચાર્જ કોને આપ્યો હશે ? જેને જેનું જ્ઞાન ન હોય તેના વિષે કંઈપણ તે બકે. દરેક વસ્તુને બે રૂપ હોય છે. એક સામાન્યરૂપ અને બીજું વિશેષરૂપ. જે સર્વ જગ્યાએ વ્યાપક હોય તે સામાન્યરૂપ અને અમુક જગ્યાએ પ્રગટ થાય તે વિશેષરૂપ. દા.ત. અગ્નિ, વીજળી વગેરે.. અગ્નિ દરેક સ્થાનમાં વ્યાપક છે. એટલે તે વાયુમાં, સમુદ્રમાં, પૃથ્વીમાં, પૃથ્વીના ગર્ભમાં અને આપણા ઉદરમાં પણ છે. ગીતામાં ગોવિંદ કહે છે કે વૈશ્વાનરૂપે હું તમામ પ્રાણીઓના ઉદરમાં છું. જે અગ્નિ પ્રગટે નજરે દેખાય તે સવિશેષ અગ્નિ. અને સર્વત્ર વ્યાપીને રહ્યો છે તે નિર્વિશેષ અગ્નિ.

ઉદ્ધવજીએ ગોપીઓને પૂછ્યું કે પરમાત્મા તો સર્વવ્યાપક છે,  તો પછી તે ગોકુળમાંથી મથુરા ચાલ્યા ગયા તેમાં તમે આટલું બધું રડો છો કેમ ? ત્યારે ગોપીઓએ સુંદર જવાબ આપ્યો, ‘શ્રીકૃષ્ણ જયારે ગોકુળમાં હતા ત્યારે અમારા માટે કૃપાસાધ્ય હતા અને હવે તે ક્રિયાસાધ્ય બન્યા તેથી અમે રડીએ છીએ.’ શબરી માટે  શ્રી રામ કૃપાસાધ્ય બન્યા અને રૂબરૂમાં તાત્કાલિક સદગતિ પ્રાપ્ત કરી. ઋષિઓ યોગીઓને તપશ્ચર્યા કે ઉપાસના વગેરે ક્રિયાસાધનો કરવા પડે ત્યારે ક્રિયાસાધ્ય બને છે. ભગવાન કહે છે,  હું ખાસ કરીને તો મારા પ્રિય ભક્તો માટે જ સગુણ સાકાર દેહ ધારણ કરું છું. કાંઈ રાવણ, કંસ જેવા મચ્છર મગતરાને મારવા માટે નહીં. આ વિગતે થતી વાત બહુ જ વિસ્તારથી જાણવા માટે ‘કર્મનો સિદ્ધાંત’ આપણને આપનાર શ્રી હીરાભાઈ ઠક્કરના પુસ્તક ‘વેદાંત વિચાર’માં નિરાંતે ડોકિયું કરવા જેવું છે.

સરદાર પટેલના પડછાયા જેવા ઉત્તમચંદ શાહનું પુણ્ય સ્મરણ

ઉત્તમભાઈએ જોયું કે, બાપુ ખોરાકમાં પાંચ વસ્તુ જ લે છે અને તે પણ વજન કરીને જ.

ભદ્રાયુ વછરાજાની  bhadrayu2@gmail.com 

‘સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓ જેલમાંથી છૂટી ઘરે તો જશે નહીં, તો પછી એમના આરામ ને આશ્રયનું શું ?’ એવું વિચારીને સરદાર પટેલે બારડોલીમાં સ્વરાજ આશ્રમનું નિર્માણ કર્યું.   જાણીને આશ્ચર્ય થશે કે સરદાર પટેલે સ્વખર્ચે અને સ્વેચ્છાએ સ્વરાજ આશ્રમ બનાવવાનું  કાર્ય કર્યું હતું. 

બારડોલી સત્યાગ્રહ વખતે સ્વરાજ આશ્રમના મંત્રી તરીકે ખુશાલભાઈ કાર્ય કરતા. ઓફિસનું કાર્ય એકદમ વધી ગયું. ખુશાલભાઈને મદદની જરૂર ઊભી થઈ. કોણ મદદ કરે ? એવો પ્રશ્ન થયો કે તરત જવાબ મળ્યો.  મૌન-અવિરત-કાર્યકર ઉત્તમચંદ શાહનું નામ સૂચવાયું.   

ઉત્તમચંદભાઈ સરભોણ છોડી બારડોલી આશ્રમમાં આવ્યા. ખુશાલભાઈ કહે, “ઉત્તમચંદ, તું તો વિદ્યાપીઠનો સ્નાતક. તારી લાયકાત તો ભાઈ બહુ મોટી. તારો તો પગાર પણ બહુ  મોટો હોય. બોલ શું લઈશ ?” ઉત્તમચંદભાઈ કહે, “રોટલો અને ઓટલો મળશે તો બસ. આપણે તો આઝાદી મેળવવી છે એ જ પગાર. તમે રૂ. ૪૦ લો છો તો મારે રૂ. ૩૫ લેવા.”

ખુશાલભાઈ તો ઉત્તમભાઈની રાષ્ટ્રભક્તિ જોઈને ખુશ થયા. સરદાર અને ગાંધીજી પાસે કેવા યુવકો આવી શકે છે તેનો  ઉત્તમ નમૂનો ઉત્તમચંદ શાહે  પૂરો પાડયો. તેઓએ સરદાર પટેલને કહેલું કે હું પચાસ વર્ષ સ્વરાજ આશ્રમને સાચવીશ. ઉત્તમચંદ શાહની આ ત્યાગભાવના અને નિષ્ઠાની પ્રતીતિ રૂપે બરાબર પચાસ વર્ષ પછી પોતાની ૯૯ વર્ષની ઉંમરે પરલોક સિધાવ્યા. 

અહીં આપણે સ્વરાજ આશ્રમ, સરદાર પટેલ અને ઉત્તમચંદ શાહને સાંકળતી ઘટનાઓને જાણવી છે અને તેની પાછળ રહેલી દેશપ્રેમની ખેવનાને આત્મસાત કરવી છે. 

@ ડ્રાફ્ટિંગની બાબતમાં ગાંધીજીની માસ્ટરી કહેવાય. બારડોલી વર્કિંગ કમિટી મળે. ગાંધીજી અને સરદારશ્રી સ્વરાજ અંગે વિચારણા કરવા ઘણી વિચારક વ્યક્તિઓને બોલાવે. ઉત્તમભાઈ વર્કિંગ કમિટીનું ડ્રાફ્ટિંગ કરે અને બાપુને બતાવે. જવાહરલાલજી બાપુની પાસે બેસે અને લખે. જવાહરલાલજી બહુ લાબું લખીને આવે. ગાંધીજી એમાં ફેરફાર સૂચવે. જવાહરલાલજી લેખક એટલે એમનાથી લાંબું  જ લખાઈ જાય. બાપુ ટૂંકું લખાણ કરાવે એટલે બહુ ગુસ્સે થાય. ગાંધીજી ઉત્તમચંદભાઈ પાસે ટૂંકું લખાવે. અંગ્રેજ સરકાર પાસે આ લખાણ જાય. ટૂંકું અને ભાષાના પ્રભુત્વવાળું લખાણ જોઈ સરકાર દંગ થઈ જતી ! જવાહરલાલજીને ટૂંકું કરેલું લખાણ પ્રથમ તો નહીં ગમતું,  પરંતુ લખાણની સફળતા જોતા ત્યારે ગાંધીજીને લખતા, ‘યુ આર રાઈટ.’

ગાંધીજીનું ડ્રાફ્ટિંગ કરી કરીને ભાષાનું પ્રભુત્વ ઉત્તમચંદભાઈએ અનાયાસે જ શીખી લીધું.

@ ગુજરાતના માજી શિક્ષણપ્રધાન સ્વાતંત્ર્ય સેનાની શ્રી ગોરધનદાસ ચોખાવાળા ઉત્તમભાઈના મિત્ર. તેમના લગ્નનો પ્રસંગ. સૌને ઉત્તમચંદભાઈ આ અંગે કહેતા. ગોરધનદાસ ચોખાવાળાએ પોતાના સમાજમાં (ન્યાતમાં) લગ્ન ન કરવા એવો નિર્ણય કર્યો હતો.

ગાંધીજી સાથે ચીમનભાઈ શાહ નામના સેવાગ્રામના કાર્યકરની દીકરી શારદાબહેન બારડોલી આવેલાં. ગાંધીજીએ એક વાર સવારે ઉત્તમચંદભાઈની હાજરીમાં જ કહ્યું કે, “શારદા, તું હવે લગ્ન કરી લે, કારણ કે બ્રિટિશ સરકાર અમારી ધરપકડ ક્યારે કરે એનું નક્કી નહીં, તેથી તારું શું થશે તેની મને ચિંતા થાય છે.” શારદાબહેને થોડી દલીલો પછી લગ્ન કરવાની ‘હા’ પાડી, જો ગાંધીજી છોકરો શોધી આપે તો.

બાપુની આ વાત ચાલતી હતી ત્યારે ઉત્તમભાઈ હાજર હતા. બાપુની વાત પૂરી થઈ એટલે ઉત્તમભાઈએ ગાંધીજીએ કહ્યું : ‘અહીં એક ગોરધનભાઈ કરીને સરસ કાર્યકર્તા છે. સારો છોકરો છે. તેમણે પોતાના સમાજમાં લગ્ન નહીં કરવાનું નક્કી કર્યું છે. જો આપની સંમતિ હોય તો સુરત જઈ વાત કરું અને આપને મળવા લઇ આવું.”

ગાંધીજીએ સંમતિ આપી. ઉત્તમભાઈએ સુરત જઈ ગોરધનદાસભાઈને વાત કરી. ગોરધનભાઈ તૈયાર થયા. તે જ સાંજે ગોરધનભાઈને લઈને ઉત્તમભાઈ બારડોલી આવી પહોંચ્યા.

ગાંધીજીએ શારદાબહેન તથા ગોરધનભાઈને બેસીને વાત કરવાનો સમય આપ્યો. બંને લગ્ન કરવા સંમત થયાં. બીજે જ દિવસે શારદાબહેન અને ચોખાવાળાના ચાંલ્લા નક્કી થયા. સરદારસાહેબ અને ગાંધીજીએ આ વાત જાહેર કરી. ઉત્તમચંદભાઈ ગોળધાણા લઈ આવ્યા. બા ચોખા ને કંકુ લાવ્યાં. કસ્તૂરબાએ ચાંલ્લા કર્યા. સૌએ આશીર્વાદ આપવાના શરૂ કર્યા. પ્રથમ બાપુએ આશીર્વાદ આપ્યા. પછી બાએ, પછી સરદારસાહેબે.

આ સમારંભમાં ગાંધીજીના દક્ષિણ આફ્રિકાના અંગ્રેજ મિત્ર કેલનબૅક પણ હાજર હતા. કેલનબૅક કુંવારા હતા. એમણે ગોરધનભાઈના હાથ મજબૂત પકડી ખૂબ હાથ હલાવીને ખુશીમાં અભિનંદન આપ્યાં. સરદારસાહેબે કેલનબૅકની મશ્કરી કરતાં કહ્યું : “મિ. કેલનબૅક, તમે ગોરધનભાઈના હાથ કેમ બહુ હલાવ્યા ? મને લાગે છે કે તમે કુંવારા રહી ગયા છો, તેનો તમને અફસોસ છે.” કેલનબેકે પણ હસતાં હસતાં જ જવાબ ગાંધીજી તરફ જોઈને ઉત્તર આપ્યો કે, “હું કુંવારો રહી ગયો છું તે આ ગાંધીને પાપે.” બધા ખૂબ હસ્યા. ત્યાં તો ગાંધીજી બોલ્યા, “મારી ભૂલને કારણે તમે કુંવારા રહ્યા છો તેથી હવે આ બેને પરણાવી એ ભૂલનું પ્રાયશ્ચિત કરી લઉં છું.”

ઉત્તમભાઈ ઉપરનો પ્રસંગ વર્ણવતાં કહે છે કે, “ગાંધીજી દેશની સ્વતંત્રતાના આંદોલનનની સાથે સામાન્ય કાર્યકર્તાની સામાજિક વાતો પર પણ કેટલું બધું ધ્યાન રાખતા તે આવા પ્રસંગ પરથી સમજાય છે.”

@ બાપુના બારડોલી આવવાના કારણે ઉત્તમચંદભાઈને મહાત્મા ગાંધીજીને નજીકથી જોવાનું, સેવા કરવાનું અહોભાગ્ય સાંપડયું હતું. બાપુની ચોવીસ કલાકની દિનચર્યામાં ઉત્તમચંદભાઈ હાજર જ હોય. સરદારસાહેબની પાછી સૂચના કે, “બાપુને કોઈ વાતનું કષ્ટ ન પડે તેનું ઉત્તમચંદ બરાબર ધ્યાન રાખજે.”

ઉત્તમભાઈએ જોયું કે, બાપુ ખોરાકમાં પાંચ વસ્તુ જ લે છે અને તે પણ વજન કરીને જ.

ઉત્તમભાઈ બાપુને પૂછતાં કે, “આ શું બાપુ ? ખોરાક વજન કરીને ? વળી, એમાં મરચું નહીં, હળદર નહીં, ખાંડ નહીં.” ગાંધીજી પાસે ઉત્તર તો તૈયાર જ હતો, “તમે આડુંઅવળું ખાઈને જીભને બગાડી મૂકો છો. મને તો આમાં જ સ્વાદ આવે છે.”

@ બારડોલી આશ્રમમાં મહાત્મા ગાંધીજીનો મુકામ હતો. બારડોલીથી રોજ સાંજના પાંચ વાગ્યે ટપાલ નીકળી જાય. અગત્યની ટપાલ હોય તો પાંચ વાગ્યા પછી લેટ ફી ભરીને પત્રો સ્ટેશને પહોંચાડવા પડે. એક વખત બાપુનો કોઈ અગત્યનો પત્ર ટપાલમાં આપવો રહી ગયો. ટપાલ નીકળી ગયેલી. બારડોલી સ્ટેશને લેટ ફીવાળી ટપાલ પણ લેવાની ના પાડી. મહાદેવભાઈએ ઉત્તમભાઈને સુરત જઈ ટપાલ પોસ્ટ કરવાનું કહ્યું.

ઉત્તમભાઈએ પેલો પત્ર સાંજે ૫-૧૦ વાગ્યે લીધો. ૫-૨૦ વાગ્યે ગાડી આવે. ઉત્તમભાઈએ મહાદેવભાઇને કહ્યું, “માણસ મોકલીને ટપાલ સુરત નંખાવું છું.” આ વાત ચાલતી હતી ત્યાં જુગતરામભાઈ આવ્યા. કહે, “હું સુરત જાઉં છું, હું ટપાલ પોસ્ટ કરી આવીશ.” મહાદેવભાઈ બોલ્યા, “ઉત્તમભાઈ, પેલો પત્ર જુગતરામભાઈને આપો. તે સુરત સ્ટેશનેથી રવાના કરશે.”

બાપુ બાજુમાં બેઠેલા હતા. આ વ્યવસ્થા થતી હતી તે વાતો પૂ. બાપુ સાંભળતા હતા. જુગતરામભાઈ ટપાલ લઈ સુરત ગયા. સવારે પાછા આવ્યા. બાપુ ત્યારે માલિશ કરી સ્નાન કરવા બેસતા જ હતા. બાપુએ જુગતરામભાઈને પૂછ્યું, “કેમ, પેલો પત્ર રવાના કર્યો કે ?”

જુગતરામભાઈ તો વિમાસણમાં પડયા. કારણ કે તેઓ પત્ર પોસ્ટ કરવાનું ભૂલી ગયા હતા. બાપુ આ જોઈને ખડખડાટ હસ્યા અને બોલ્યા, “ઉત્તમચંદ, આવાં કામો કવિને ન સોંપાય. એમને એવું યાદ જ ન રહે.” પછી તરત જ બોલ્યા, “હવે આ પત્ર આજની ટપાલમાં રવાના કરજો.”

ગુજરાતીઓ સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષામાં પાછળ કેમ ?

આપણા વિદ્યાર્થીઓ કે એના મા બાપ કે શાળાના સંચાલકોનું કોઈ લક્ષ્ય જ નથી કે આપણો વિદ્યાર્થી UPSC ક્રેક કરે.

ભદ્રાયુ વછરાજાની bhadrayu2@gmail.com

ગુજરાતમાં ખુબ પ્રયાસો થતા હોવા છતાં ગુજરાતીઓ રાષ્ટ્રીય સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં આગળ રહેતા નથી. આ કોઈનું મ્હેણું નથી, પરંતુ હકીકત છે અને એ હકીકત ચિંતાજનક છે.

મેં અનુભવેલા ત્રણ મુખ્ય કારણો ગુજરાતીઓ માટે બહુ મોટા સ્પીડ બ્રેકર છે.
(૧) આપણા વિદ્યાર્થીઓ બારમું ધોરણ થાય અથવા તો ગ્રેજ્યુએશન થાય ત્યાં સુધી IAS IPS કે કોઈ પ્રકારની નેશનલ લેવલની જગ્યાઓ વિશે કશું જાણવાનો પ્રયત્ન કરતા નથી. એસ્પિરન્ટ હોય છે એ પણ આપણે ત્યાં ગ્રેજ્યુએશન પછી એની તૈયારી શરૂ કરે છે. જયારે બીજા રાજ્યોમાં અને ખાસ કરીને બિહાર બાજુ વિદ્યાર્થીઓ આઠમા, નવમામાં હોય ત્યારથી એ ક્લિયર વિઝન હોય છે કે મારે UPSC ક્રેક કરવાનું છે, મારે IAS, IPS થવું છે અથવા કોઈ કોમ્પિટિટિવ એક્ઝામમાં ટોપ કરવું છે. પરિણામે આઠમા નવમા ધોરણથી જ એમની પાસે સદિશ વાંચન હોય છે. જેમાં જવું છે એના માટેના થોથાઓ એ લોકો ઉથલાવતા હોય છે.

2) ગુજરાતની પ્રજાના વિદ્યાર્થીઓને દોષ ન આપીએ પણ આપણા માતાપિતાઓ અને આપણા શાળાના સંચાલકો પણ બારમા ધોરણ સુધી એક જ વાત કરે છે કે કાં તમે ડોક્ટર થાઓ અને કાં તમે ઈજનેર થાઓ. NEET આપો,અથવા JEE આપો.
અરે, ઘણી ખરી સ્કૂલોની અંદર B ગ્રુપ અને A ગ્રુપ એ બે જ ગ્રુપ રાખવાની છુટ હોય છે. AB ગ્રુપ રાખવાની છુટ નથી. ખરેખર A, B અને AB એવા ત્રણ ગ્રુપ તમે રાખી શકો છો. પણ AB ગ્રુપ રાખવા દેતા નથી. હવે ઘણા બધા નેશનલ કક્ષાના ઇન્સ્ટિટ્યૂટમાં ફિઝિક્સ
અને બાયોલોજી બંનેના પ્રશ્નો પૂછતાં હોય છે. આપણા વિદ્યાર્થીઓને આ ખબર જ નથી કે
બારમા પછી શું કરવું છે ? એટલે પહેલેથી જ આપણા વિદ્યાર્થીઓનું કે વિદ્યાર્થીઓના મા બાપનું કે શાળાના સંચાલકોનું કોઈ લક્ષ્ય જ નથી કે આપનો વિદ્યાર્થી UPSC ક્રેક કરે.

3) સરકાર તરફથી જે પ્રયાસો થવા જોઈએ એવા કોઈ પ્રયાસો થતા નથી. હા, જુદી જુદી
જ્ઞાતિ તરફથી એના વર્ગો ચાલે છે, ઘણા સારા વર્ગો ચાલે છે. અને એ લોકોના ઘણા બધા વિદ્યાર્થીઓ આ એક્ઝામ ક્રેક કરી શકે છે. પણ સરકાર તરફથી એક માહોલ ઉભો કરવાની પ્રક્રિયા શિક્ષણમાં થવી જોઈએ એ કોઈ થતી નથી. દા.ત સ્પીપા છે, તે સારું
કામ કરે છે. પણ ખાલી અમદાવાદમાં… રાજકોટ, સુરત, વડોદરામા નહીં, આ મોટામાં મોટી મુશ્કેલીઓ મને લાગે છે.

એક રસપ્રદ અનુભવ કહું તો વધુ ખ્યાલ આવશે. લગભગ આઠેક વર્ષ પહેલાની વાત છે. હું NCTE ની એક મિટિંગ માટે ભોપાલ જતો હતો અને એ વખતે જબલપુર ટ્રેનમાં હું બેઠો હતો અને રાત્રે મેં જોયું કે ઉપરની બર્થ ઉપર લાઈટ ચાલે છે. હું નેચરલી બાયો બ્રેક માટે ઉઠયો તો મેં જોયું કે ઉપર એક નાનો છોકરો વાંચે છે. મોટી બધી જાડી ચોપડી લઈને વાંચે છે. એટલે મેં બાયોબ્રેકમાંથી પાછા આવીને પૂછ્યું કે, ‘આપ સો જાના નહીં ચાહતે ? ઇતની દેર ક્યોં પઢ રહે હૈ ?’ એટલે એ બેઠો થઇ ગયો અને બહુ શાંતિથી જવાબ આપ્યો. “નહીં નહીં.. મેં દેર રાત તક પઢતા હું…ક્યોંકિ મૈં વો UPSC કી તૈયારી કરતા હું…” મેં પૂછ્યું: ‘વેરી ગુડ… કૌનસી કક્ષામેં હો ?’ “મૈં ને 9th પુરા કર લિયા હૈ ઓર અભી મૈં હમારે ગાંવ વાપિસ જા રહા હું, વેકેશન કરને…” ‘અભી સે UPSC કે લિયે પ્રયાસ કરતે હો ?’ “હા, અબ સે કરના હી પડતા હૈ. વરના કૈસે હોતા હૈ ?” એવો જવાબ મને એક આઠમા નવમા ધોરણના છોકરાએ આપ્યો. આ પ્રકારની ધગશ તમે ક્યારેય કોઈ ગુજરાતીમાં ભાળી શકો ખરા ? .

આપણું શિક્ષણનું આખું તંત્ર એટલું બધું અવ્યવસ્થિત રીતે વ્યવસ્થિત ચાલે છે કે તમે કોઈપણને પૂછો ‘તમારે BBA કેમ કરવું છે ?’ તો કહે, ‘પછી MBA થાય ને એટલે .’ ‘MBA તો કોઈપણ ગ્રેજ્યુએશન પછી થાય.’ તો કહે, ‘ના, BBA છે ને પહેલા બધું શીખવી દે .. એટલે MBA સહેલું પડે.’ ‘એવું તને કોણે કીધું ?’ તો કહે, ‘મારા બધા
મિત્રો કરે છેને એણે મને કહ્યું’. હવે જુઓ જેણે બારમું ધોરણ પૂરું કર્યું હોય એને આટલી જ સામાન્ય સમજ હોય તો એના માટે આપણે સૌ જવાબદાર ખરા કે નહીં ??

‘કેમ એના જેવું થવું?’

ચાર પાંચ હજાર શ્લોક મારામાં કેમ ઉમેરાઈ ગયા, તેનો મને ખ્યાલ જ નથી !!’

ભદ્રાયુ વછરાજાની bhadrayu2@gmail.com

આપણે એ જાણ્યું કે જે ઈનપુટ સગર્ભાવસ્થા દરમ્યાન અપાશે તે જ ઈનપુટ જન્મ લેનાર બાળક માટે પ્રિ ડેટા બની રહેશે. અવતરનારું બાળક આપણે મોકલેલા ઈનપુટ અને નવ માસના ગર્ભકાળ દરમ્યાનના ભાવાવરણનો પાસ્ટ ડેટા લઈને જ આવશે. આપણે એ સમયને જ પૂર્વજન્મ ગણીએ તો ય ચાલે. એ સમયગાળામાં Maximum positive inputs to yourself will go to the child and will develop the mind accordingly. આથી એક ફાયદો થશે કે તમે આ નવ મહિના જે પોઝિટિવિટી તમારામાં ઉમેરતા રહ્યા તેનો અને બાળક જન્મ્યું ત્યારે જે તમારો આનંદ છે એ બંનેનો સરવાળો થશે, કે જે બાળકના ઉછેરમાં તમને બહુ આનંદથી જોડશે.
વિચારોની કેળવણી માટે બહુ જ મહત્વનો મુદ્દો તે તમે કેટલા વિસ્તારો છો !..તમે કેટલા ખુલો છો ? તમે કેટલા વિસ્તરો છો, તમારો વિસ્તાર કેટલો વધે છે. વિસ્તાર એટલે કોઈને મળવાનો, કોઈને સાંભળવાનો, કોઈની સાથે સંવાદ કરવાનો, કોઈને એકાગ્રતાથી જોયા કરવાનો, નદી પાસે બેસીને ખળખળ વહેતી નદીને જોયા કરવાનો, પર્વત સામે આશ્ચર્યથી જોયા કરવાનો, પક્ષીઓના કલરવને બહુ વિસ્મયથી સાંભળવાનો અને વિચારવાનો કે ‘કોણ છે આ બધું કરનાર?’ ગઈકાલે જ મને કોઈએ કહ્યું કે ‘આ લીલી પાંખવાળું કબૂતર છે’, તો મારા માટે એ વિસ્મયનો વિષય બને છે, કારણ મેં કોઈ દિવસ નથી જોયું!! વિસ્મય છે, એ મારા માટે. એવે ટાણે મને થાય કે હવે આ શું પક્ષીની વાત કરે છે, હવે મૂકને પક્ષી, ભાઈ ? than i will not gain … I will not gain that it will not go inside. આપણા ઘરમાં બહારથી કોઈને કોઈ આવતું રહે છે. વિક્રમ સારાભાઈએ કહ્યું હતું કે, ‘મારા ઘરમાં એટલા બધા સ્ટાલવર્ટ લોકો આવ્યા કરતા હતા પિતાશ્રીની પાસે કે હું તો એની સામું ફરી ફરીને જોયા જ કરતો. અને મારી મા મને પરિચય કરાવતી કે આ સાયન્ટિસ્ટ છે, આ લીડર છે.’ વિક્રમ સારાભાઈને ઘરે જ બેસાડીને ભણાવવામાં આવ્યા હતા, એ સ્કૂલે નહોતા ગયા. એના લીધે એક બાળક તરીકે એમ તો થાય જ કે હું આના જેવો થાઉં. હવે ‘એના જેવો થઉં’ એવો વિચાર આવે કે તરત જ તમે એના લક્ષણ સામે જોશો. કોઈ વ્યક્તિ આપણને ગમી જાય એટલે આપણે આપણા માથાની સ્ટાઇલ એમના જેવી કરી નાખીએ કે માથામાં વેણી એમની જેમ લગાવીએ છીએ..‘કેમ એના જેવું થવું?’ આ ‘એના જેવું થવું’ એ સંકલ્પના અંદર ગઈ કે તરત જ It will add value to yourself.
કુલચંદ્ર યાજ્ઞિકસાહેબ ઉત્તર ગુજરાત યુનિવર્સીટીના પહેલા કુલપતિ હતા. વયોવૃદ્ધ અને જ્ઞાનવૃદ્ધ યાજ્ઞિકસાહેબ નડિયાદમાં છે. તમે જે ગુજરાતી સામાયિક ખોલો એમાં પહેલા કુલીનચંદ્ર યાજ્ઞિક સુભાષિતો સમજાવતા હાજર હશે. મેં એને પૂછ્યું કે, સાહેબ આટલા બધા શ્લોક તમને કેવી રીતે આવડે ? તમને કોણે શીખવ્યા ? તો સરસ જવાબ આપ્યો કે, ‘અમારા ઘરનું વાતાવરણ જ એવું હતું, મારા દાદા સવારના ઉઠે ત્યારથી એ કશુંક ગણગણ્યા કરતા.’ હવે જુઓ, કેટલી અસર થાય છે. દાદા એટલે ત્રીજી પેઢી થઇ કુલીનચંદ્ર યાજ્ઞિકની. ‘પછી મારા માતા અને પિતા પણ એકદમ ધાર્મિક હતા, બીજું કઈ નહીં પણ દીવો કરે, અગરબત્તી કરે એટલે અમે સુતા હોઈએ અને અમને ઉઠાડે ત્યાં અગરબત્તીની સુગંધ આવતી હોય. એટલે ઉઠીએ ત્યાં બધું આહલાદક હોય. કોઈ જાતની ચિંતા ન હોય. આપણને એમ થાય કે, વાહ સરસ સુગંધ આવી.. પછી બીજું કઈ ન કરે પણ એ પૂજાપાઠ કરતા હોય અને અમે તૈયાર થતા હોઈએ. એ દરમિયાન એ મૉટે થી શ્લોક બોલતા હોય. રાત્રે અમે જમી લઈએ પછી અમે ભાઈ અને બહેન હીંચકા ઉપર બેઠા હોઈએ. મારા પિતાશ્રી ઘરમાં જમ્યા પછીનું ચાલતા હોય અને મા રસોડામાં બધું સમેટતી હોય. મારા પિતાશ્રી બહારથી શ્લોકની એક પંક્તિ બોલે એટલે એની પછીની પંક્તિ મારા માતુશ્રી બોલે. અને પછીની પંક્તિ અમારે બે જણાએ બોલવાની. એમાં અમને ન આવડે તો માતુશ્રી અને પિતાશ્રી બંને બાજુમાં આવી જાય અને બોલાવડાવે અને કહે હવે બીજી વાર બોલો, ત્રીજી વાર બોલો, અને પાછા જતા રહે. પછી બીજો શ્લોક બોલે. ખરું કહું, નાનપણમાં મને ખબર નથી કે આ ચાર પાંચ હજાર શ્લોક મારામાં કેમ ઉમેરાઈ ગયા છે ?’

હા, ભારત રાષ્ટ્રની બંને સુવર્ણ ઘટનાઓ ઘટી પંદરમી ઓગસ્ટે !!

ભારતના સ્વાતંત્ર્યના પંચોતેર અને મહર્ષિ ઓરોબિંદોના દોઢસો વર્ષ !! ..પણ શ્રી અરવિંદ પર મુકાયેલો રાજદ્રોહનો આરોપ !!

ભદ્રાયુ વછરાજાની bhadrayu2@gmail.com

“સામાન્ય લોકો સ્વદેશને એક જડ વસ્તુ, અમુક મેદાનો, ખેતરો, જંગલો, પર્વતો અને નદીઓનો બનેલો સમૂહ ગણે છે. હું સ્વદેશને મા તરીકે જોઉ છું, તેની ભક્તિ કરું છું, પૂજા કરું છું, માની છાતી ઉપર બેસીને કોઈ રાક્ષસ એનું લોહી પીવા તૈયાર થયો હોય ત્યારે તેનું સંતાન શું કરે ? શું એ નિશ્ચિન્ત બની ભોજન કરવા બેસશે કે પત્ની અને બાળકો સાથે આનંદ પ્રમોદ કરશે કે પછી માતાનું રક્ષણ કરવા દોડી જશે ? હું જાણી ગયો છું કે મારી પાસે આ દેશના પતિત લોકોનો ઉદ્ધાર કરવાનું બળ છે, સામર્થ્ય છે. એ કાંઈ શારીરિક બળ નથી. હું કંઈ તલવાર કે બંદૂક લઈ લડવા જવાની તૈયારી કરતો નથી, પણ જ્ઞાનનું બળ છે. ક્ષાત્રતેજ એજ કંઈ એકમાત્ર તેજ નથી. બ્રહ્મતેજ પણ છે અને એ તેજ જ્ઞાનની ઉપર પ્રતિષ્ઠિત છે આ ભાવના, જે મારામાં નવી નથી. હું તો આ ભાવનાને લઈને જ જન્મ્યો છું. એ મારી નસેનસમાં છે. અણુએ અણુમાં છે. સર્વત્ર ઓતપ્રોત છે. આ ભાવનાને, જીવન-કર્તવ્યને, મહાધ્યેયને સાધવા અને પરિપૂર્ણ કરવા માટે ભગવાને મને આ પૃથ્વી ઉપર મોકલ્યો છે.”
શ્રી અરવિંદ
(મૃણાલિનીને લખેલા પત્રમાંથી ૩૦ ઓગસ્ટ, ૧૯૦૫)

આપણું લોહી ઉકળી જાય તેવા આ શબ્દો શ્રી અરવિંદના છે.
આપણે મહર્ષિ ઓરોબિંદો, શ્રી માતાજી કે ધ મધર, પોન્ડિચેરી કે ઓરોવીલેથી કેટલેક અંશે જ્ઞાત છીએ પણ આપણને ખબર છે કે ભારત રાષ્ટ્ર સ્વતંત્ર થયું તે દિવસે શ્રી અરવિંદનો પંચોતેરમૉ જન્મદિન હતો ?? એ કહાની જાણવા જેવી છે. (અહીં ટૂંકમાં પેશ કરું છું,,આથી વિશેષ જાણવું હોય તો હમણાં જ માર્ચમાં પ્રકાશિત થયેલ શ્રી જ્યોતિ થાનકી લિખિત “સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામના પથદર્શક શ્રી અરવિંદ” પુસ્તક વાંચવું રહ્યું.)

‘વંદે માતરમ્’ ના ધારદાર લેખોથી બ્રિટિશ સરકાર ચોકી ઉઠી હતી, કેમ કે તેમાં સરકારની કૂટનીતિને પ્રજા સમક્ષ ખુલ્લી પાડવામાં આવતી હતી, પણ તે બધું એવી કુશળતાથી લખવામાં આવતું હતું કે આ લેખો પર રાજદ્રોહનો આરોપ મૂકી શકાય તેમ ન હતો, પરંતુ આવાં લખાણો સતત ચાલુ રહે તો બ્રિટિશ સરકારને હિંદમાં રાજ કરવું ભારે થઈ પડે. એટલે સર્વપ્રથમ તો સરકારનું પગલું એ હતું કે ‘વંદે માતરમ્’ દૈનિકને જ બંધ કરાવી દેવું, આથી સરકારે એક લેખમાં રાજદ્રોહનો આરોપ મૂકીને બિપિનચંદ્ર પાલ અને શ્રી અરવિંદની ધરપકડ કરી, આ ધરપકડથી ફક્ત બંગાળમાં જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર હિંદભરમાં ખળભળાટ મચી ગયો. બ્રિટિશ સરકાર શ્રી અરવિંદને પ્રજાથી વિમુખ કરવા ઇચ્છતી હતી, પણ થયું એથી ઊલટું જ. એથી તો શ્રી અરવિંદની લોકચાહના ખૂબ જ વધી ગઈ, આ ધરપકડ થતાં કવિવર રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે શ્રી અરવિંદને પ્રણામ કરતું એક કાવ્ય લખ્યું. આ કાવ્ય સમગ્ર દેશમાં પ્રસરી ગયું. તેમાં લખ્યું હતું ; “હે અરવિંદ, રવીન્દ્રર લહો નમસ્કાર’ – તેમાં તેમણે શ્રી અરવિંદને ભારતમાતાના આત્માના ઉદગાર તરીકે સંબોધન કર્યું હતું અને અંતે જણાવ્યું હતું, “આવ્યો છે, જે રુદ્ર – દૂત તેને કયા બલે કયો રાજા કઈ શિક્ષા દેવાને સમર્થ છે?”

ભારતના આત્માના ઉદગાર
હે અરવિંદ, રવિન્દ્રના લિયો નમસ્કાર,
હે બંધુ , હે દેશબંધુ, તમે છો ઉદગાર
ભારતના આત્માકેરા, તમારે ના માન,
ધન, સુખ તણી ભૂખ, કોઈ શુદ્ર દાન.
કોઈ શુદ્ર કૃપા નહીં પાંચો, ભિક્ષાકાજ
પસારો ના દીન હસ્ત, જાગોછો સદાય
પરિપૂર્ણતાની સાધનામાં મગ્ન,
સર્વ આધિ ઉપાધિ ને વિઘ્ન કરી ભગ્ન.
પૂર્ણતાએ ઝંખી રહ્યા નિત્યરાત્રિ દિન,
દેવો અને માનવો સૌ તપે થઈ લીન.
દેવો તણો અહીં દીપ લઈ ધરાતલે
આવ્યો છે જે રૂદ્ર-દૂત, તેને ક્યા બલે
ક્યો રાજા કઈ શિક્ષા દેવાને સમર્થ.
… શ્રી રવિન્દ્રનાથ ટાગોર

આ કાવ્યમાં ટાગોરે શ્રી અરવિંદના મહાન કાર્યને અંજલિ આપી હતી. એ સમયે આ કાવ્ય બંગાળના એકએક શિક્ષિત જનના મુખે ગવાતું હતું. શ્રી અરવિંદની આવી લોકચાહના જોઈને બ્રિટિશ સરકાર હવે કોઈપણ રીતે શ્રી અરવિંદને જેલમાં પૂરી દેવા તત્પર બની ગઈ. ‘વંદે માતરમ્’ ની ઓફિસની જડતી લેવામાં આવી. પણ કંઈ વાંધાજનક મળ્યું નહીં. એકાદ બે પુરાવાઓ એવા હતા કે જેના આધારે શ્રી અરવિંદ તંત્રી તરીકે સાબિત થઈ જાય તેમ હતું, પરંતુ જડતી પહેલાં જ એનો નિકાલ કરી દેવામાં આવ્યો. આથી સરકારે એક એક કાગળિયું ફેંદયું પણ ક્યાંયથી એક પણ લીટી એવી લખાયેલી ન મળી કે જેને આધારે એમ કહી શકાય કે શ્રી અરવિંદ ‘વંદેમાતરમ્’ ના તંત્રી છે. આથી સરકારને અનિચ્છાએ શ્રી અરવિંદને નિર્દોષ જાહેર કરી છોડી દેવા પડ્યા.

શ્રી અરવિંદ નિર્દોષ છૂટી ગયા તેથી બધા આનંદોત્સવ મનાવી રહ્યા હતા. ત્યારે રવીન્દ્રનાથ શ્રી અરવિંદને અભિનંદન આપવા માટે ત્યાં આવ્યા અને શ્રી અરવિંદને ભેટીને સ્નેહપૂર્વક બોલી ઊઠયા; “કિં મોશાય , આમાકે ઠોકાલેન ! – ભાઈ આપે મને છેતર્યો હો!” એટલે કે તમે છૂટી ગયા, ત્યારે શ્રી અરવિંદે હસતાં હસતાં કહ્યું, ‘બહુ લાંબા સમય માટે નહીં”, ત્યારે શ્રી અરવિંદના મિત્ર ચારૂબાબુએ કહ્યું, “આ તો હજી શરૂઆત છે, આપની કવિતા આખરે સાચી પડવાની જ છે. “

શ્રી અરવિંદ નિર્દોષ છુટી ગયા તેમનું અભિવાદન કરવા કલકત્તા કૉલેજ સ્કવેરમાં એક જાહેર સભા યોજવામાં આવી. તે દિવસ રક્ષાબંધનનો હતો. રાષ્ટ્રીય એકતાના સંદર્ભમાં રક્ષાબંધનનો નવો જ અર્થ સમજાવતાં તેમણે બંગાળી ભાષામાં પ્રવચન આપ્યું. તેમાં તેમણે કહ્યું; “પરદેશી ભાષામાં બોલવું મને પસંદ નથી, પણ માતૃભાષામાં બોલવા માટે હું કદી ટેવાયેલો નથી. પરંતુ આજે હું તમને માતૃભાષામાં એક વાત કહીશ. રક્ષાબંધન વખતે ફક્ત સૂતરના તાંતણા જ બાંધવામાં આવતા નથી, પણ સાથે બીજું ઘણું બધું બાંધવામાં આવે છે. અવિભક્ત બંગાળના લાખો બંગાળીઓનાં હૃદયોને બાંધવાનું પવિત્ર આયોજન આ રક્ષાબંધનના દિવસે હોય છે. રાખડી તો એક દિવસ પછી હાથ પરથી દૂર થઈ જશે, પરંતુ આપણાં હૃદયોનું પવિત્ર જોડાણ યુગો સુધી કાયમ રહેશે. દુનિયામાં એવી કોઈ તાકાત નથી, જે આપણી આ પવિત્ર ગ્રંથિને તોડી શકે. એ તો રાષ્ટ્રીય બંધન છે. તેના માટે આપણે પ્રતિજ્ઞા લીધી છે, તેને દઢતાપૂર્વક નિભાવવી રહી.”

શબ્દેશબ્દે રાષ્ટ્રભક્તિને પ્રગટ કરતી, રાષ્ટ્રીય એકતાને દઢ કરતી શ્રી અરવિંદની આવી વાણીએ હિંદની પ્રજામાં વિદ્યુત શક્તિનો સંચાર કર્યો. પ્રજાની અંદર રહેલી સુષુપ્ત ચેતના જાગી ઊઠી અને ઈંગ્લેન્ડમાંની હિંદી કચેરી ફફડી ઊઠી અને તેમણે નિર્ણય કર્યો કોઈપણ ભોગે અરવિંદ ઘોષને પ્રજાની નજરમાંથી દૂર કરવા. એ માટેની તક બ્રિટિશ સરકાર ફરીથી શોધવા લાગી.

બ્રિટિશ સરકારે કોઈપણ જાતના ગુના વગર, ખોટો આરોપ મૂકીને શ્રી અરવિંદને કેદીના રૂપમાં અલીપુરની જેલની બંધ કોટડીમાં પૂરી દીધા. આ જૂઠો આરોપ સાચો ઠરાવીને સરકાર તેમને ફાંસી કે આજીવન કારાવાસ આપીને પ્રજાથી હંમેશાં દૂર કરવા ઇચ્છતી હતી. કેસ ચાલે તે દરમિયાનમાં સંપૂર્ણ એકાંત કેદમાં રાખીને તેમની આંતરિક તાકાતને ખતમ કરી દેવા ઇચ્છતી હતી. આ માટે સરકારે શક્ય તેટલા તમામ પ્રયત્નો કર્યા. પણ થયું તેનાથી ઊલટું જ. જેલમાં તો શ્રી અરવિંદની આંતરિક શક્તિઓ વધુ પ્રબળ બની. એક વર્ષ સુધી, એમનો કેસ ચાલ્યો ત્યાં સુધી એમને જેલમાં રહેવું પડ્યું. પરંતુ જેલના એકાંતવાસમાં તેમણે ઉત્કટપણે યોગસાધના કરી. પરિણામે તેમને અનેક આધ્યાત્મિક અનુભૂતિઓ પ્રાપ્ત થઈ. ભગવાન વાસુદેવનો સાક્ષાત્કાર થયો. વાસુદેવમ્ સર્વમિતિ, આ અનુભૂતિ થતાં સમગ્ર વિશ્વ વાસુદવમય બની ગયું. ભગવાન વાસુદેવે તેમને કહ્યું; “હું સર્વ મનુષ્યોમાં છું અને તેમનાં વચન અને કર્મની ગતિ ઉપર મારી આણ પ્રવર્તે છે. તારે ભયનું લેશમાત્ર કારણ નથી. તારા ઉપરના આ કેસની ચિંતા તું મને સોંપી દે. આ કેસ તારે ખાતર ઊભો થયો નથી. હું તને અહીં તારા પર કેસ ચલાવવા માટે નથી લાવ્યો. તને અહીં લાવવાનો હેતુ એક બીજો જ છે. આ કેસ તો મારા કાર્યમાં એક સાધનરૂપ જ છે.” શ્રી અરવિંદની સમક્ષ તેમના જેલવાસનો હેતુ ભગવાને સ્પષ્ટ કરતાં તેમની બધી ચિંતા નિર્મૂળ થઈ ગઈ અને ભગવાન હવે પોતાના કાર્ય માટે શ્રી અરવિંદને તૈયાર કરવા લાગ્યા. એ જેલની એકાંત કોટડીમાં ભગવાન દિનપ્રતિદિન શ્રી અરવિંદ સમક્ષ હિંદુધર્મનાં ગહન રહસ્યો પ્રગટ કરવા લાગ્યા. એમના પાશ્ચાત્ય સંસ્કારવાળા અજ્ઞેયવાદી મનમાં હિંદુધર્મનાં સત્યોનો સાક્ષાત્કાર થવા લાગ્યો. શ્રી અરવિંદ માટે જેલની એ એકાંત કોટડી યોગાશ્રમ બની ગઈ. કોર્ટમાં ભારે કોલાહલની વચ્ચે પણ તેઓ સતત ધ્યાનાવસ્થામાં જ ડૂબેલા રહેતા.
આપણે જેમને ‘મહર્ષિ ઓરોબિંદો’ તરીકે ઓળખીએ છીએ તે શ્રી અરવિંદના જીવનનો આ ટ્રેનિંગ પોઈન્ટ હતો. કેવળ 79 પાનામાં શ્રી જ્યોતિબેન થાનકીએ શ્રી અરવિંદને અખંડ ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામના પથદર્શક તરીકે આપણી સમક્ષ બહુ લાઘવથી પેશ કર્યા છે.

માત્ર ‘ભણેલો માણસ’ નહીં પણ ‘સાચો માણસ’

નાનામાં નાના બાળકને પણ લાગવું જોઈએ કે તે પણ કંઈક છે અને તે પણ કંઈક કરી શકે છે…!

ભદ્રાયુ વછરાજાની bhadrayu2@gmai.com

જેમ જુલાઈ મહિનો ગુરુ મહિમાનો છે તેમ જ ઓગસ્ટ મહિનો રાષ્ટ-મહિમાનો છે. એક સમયે જેને ‘ઓગસ્ટ ક્રાંતિ’ કહેવામાં ગૌરવ થતો તે મહિનો, આવો, આપણે રાષ્ટ્રના સ્વતંત્રતાના પંચોતેર વર્ષો પરથી ધૂળ ખંખેરીને કેટલીક વાતો કરીએ.

આપણા દાદાસાહેબ માવળંકરના પુત્ર પુરુષોત્તમ માવળંકરે આજથી ચાલીસેક વર્ષ પહેલાં એક સરસ વાત કહેલી : ગાંધીજીએ સ્વરાજની વાત લઈને ભારતની સ્વતંત્રતા માટે અનોખી લડત ચલાવી તેની પાછળ બે મુખ્ય વાતો હતી :

૧) ભારતની આઝાદી વિશ્વશાંતિ માટે જરૂરી છે. ભારતની પરાધીન અવસ્થા વિશ્વના સ્વસ્થ વાતાવરણ માટે જોખમકારક છે.

૨) ભારત આઝાદ હોય તો દેશનો નાનામાં નાનો મનુષ્ય પણ સ્વમાનથી જીવી શકે. હું સ્વતંત્ર હોઉં તો જ મારું સ્વત્વ ખીલી શકે.

પ્રોફેસર હૅરલ્ડ લેસ્કીને કોઈકે પૂછ્યું કે બ્રિટનની લોકશાહી વિશે તમારું શું માનવું છે, તો તેના જવાબમાં લેસ્કીએ કહ્યું કે, “મને પૂછવાનો બહુ અર્થ નથી, બહાર નીકળીને પેલા શેરીના નાકે બેઠેલા મોચીને પૂછીને જુઓ, અને તમને દેશની લોકશાહીની પરિસ્થિતિનો સાચો ખ્યાલ એના જવાબ પરથી મળી જશે !” ગાંધીજીએ એક વાર “પ્રતિકારક ભાષા”માં સુંદર અને સ્પષ્ટ રીતે કહેલું કે : સાચી લોકશાહી અને સાચી સ્વતંત્રતા ત્યારે આવી ગણાય કે જયારે એક ભંગીબાળા દેશના રાષ્ટ્રપ્રમુખપદે આરૂઢ થઈ હોય !
આ ક્યારે શક્ય બને ?..એવો પ્રશ્નાર્થ ગાંધીજી મૂકી ન ગયા, તેનો માર્ગ પણ ચીંધતા ગયા. ગાંધીજી ‘શિક્ષણ’ શબ્દ લગભગ નથી ઉચ્ચારતા, તેઓ કેળવણીનું જ રટણ કરે છે. સાચી કેળવણી કેવી હોય ? ‘કેળવણી એટલે બાળક કે મનુષ્યના શરીર, મન અને આત્મામાં જે ઉત્તમ અંશો હોય તેનો સર્વાંગી વિકાસ સાધીને તેને બહાર આણવા.’ ગાંધીજી બહુ સ્પષ્ટ હતા. તેઓ માનતા કે ‘અક્ષરજ્ઞાન એ કેળવણીનું અંતિમ ધ્યેય નથી, તેમ તેનો આરંભ પણ નથી.’ કેળવણી દ્વારા ગાંધી બાળકમાં પડેલા ઉત્તમ અંશોને બહાર આણવા માગતા હતા અને તેને માત્ર ‘ભણેલો માણસ’ નહીં પણ ‘સાચો માણસ’ બનાવવા ઈચ્છતા હતા. ત્રીસ વરસ સુધી વિચાર કરીને તેમણે ઉદ્યોગ દ્વારા શિક્ષણ આપવાની પદ્ધતિ દાખલ કરી. ત્રેસઠ વરસની ઉંમરે તેમણે જેલમાં રહીને પોતાની કેળવણી વિશેની યોજના ઘડી કાઢી. પાછળથી તેનો ‘પાયાની કેળવણી’ તરીકે વિકાસ થયો. તેનું ધ્યેય માત્ર ઈતિહાસ, વ્યાકરણ, ગણિત વગેરે શીખવવાનું નહીં, પણ જીવન જીવતાં શીખવવાનું છે. પ્રત્યક્ષ કાર્ય કરતાં કરતાં જે સવાલ ઊભા થાય, તેના જવાબ શોધતાં શોધતાં જે મળતું જાય, એ જ તો શિક્ષણ ! સ્વયં શીખવાનું છે. પોતે ઘડાવાનું છે…તો અને તો જ, કામકાજ અંગે કોઈ ઊંચા સ્થાન પર બેસવાનું થાય તો વિદ્યાર્થી ફુલાઈ ન જાય અને હાથમાં સાવરણી લઈ કચરો વાળવાનો પ્રસંગ આવે તો તે શરમાઈ ન જાય !

૧૯૪૪ માં અંગ્રેજ સરકારે ગાંધીજીને જેલમાંથી છોડયા. તરત જ ગાંધીજીએ દેશના યુવાનોને નવી ચેતના અને દિશા દેવા માટે સેવાગ્રામ આશ્રમમાં બોલાવ્યા. ગાંધીજીએ યુવાનોને કહ્યું : નિરાશા છોડો, બહુ જલદી આપણે સ્વતંત્ર થઈશું. સ્વાતંત્ર્ય મળ્યા પછી સૌ પોતપોતાના કામમાં પડી જશે અને છેવાડાનો માણસ વિસરાઈ જશે. તેને કેળવણી આપી આત્મસન્માન કોણ અપાવશે ? સૌ ગામડાંમાં જાવ અને ગ્રામસેવા – ખાદી ગ્રામોદ્યોગ – શ્રમની કેળવણી દ્વારા વંચિતોને બેઠા કરો. ગામડાંમાં જવા માટે બાપુએ ત્રણ શરતો રાખી : ૧) ગામ નાનું, પાંચસોથી ઓછી વસતિવાળું હોય ૨) ગામમાં પ્રાથમિક શાળા ન હોય ૩) ગામ કોઈ સડક કે રોડ પર ન હોય અને રેલવે સ્ટેશનથી ઓછામાં ઓછું પાંચ કિમી દૂર હોય.. બસ, આ ત્રણ શરતો લઈને યુવાનો નીકળી પડયા. તેમાંથી સર્જન થયું લોકભારતી – સણોસરાનું, ગ્રામ દક્ષિણામૂર્તિ – આંબલાનું, લોકવિદ્યાલય – વાળુકડનું, વિશ્વમંગલમ – અનેરાનું, ગાંધી વિદ્યાપીઠ – વેડછીનું, સરદાર કન્યા વિદ્યાલય-સ્વરાજ આશ્રમ-બારડોલીનું, લોકશાળા – ખડસલીનું…આ સઘળાં ગાંધીની કલ્પનાના કેળવણીધામ ! ચારે તરફ વનરાજી, સાદા – સુઘડ મકાન, ખેલકૂદના વિશાળ મેદાનો, ગાયોની ઘંટડીનો મધુર અવાજ, કેસર કેરી – ચીકુ – નાળિયેર – લીંબુ અને અંજીર થી છલકતાં ખેતરો, કુમાર અને કન્યા માટે છાત્રાલયો, છોકરાઓ માટે ખેતી અને છોકરીઓ માટે ગૃહવિજ્ઞાન વિદ્યાના ઉદ્યોગોનું શિક્ષણ, પ્રાર્થના – વિદ્યાર્થીની આમ સભા – સફાઈ – શ્રમ અપરંપાર. ભણવું ન પડે, શીખવું ન પડે પણ જીવતાં જીવતાં શીખાતું જાય ! ગાંધી – કેળવણીનું હાર્દ એટલું જ કે : નાનામાં નાના બાળકને પણ લાગવું જોઈએ કે તે પણ કંઈક છે અને તે પણ કંઈક કરી શકે છે…!

ગાંધીની કેળવણીમાં મસ્તકનું શિક્ષણ છે, હૈયાંની સમજણ છે અને હાથ પગની પ્રવૃત્તિઓ છે. અહીં હૈયું – મસ્તક – હાથના સરવાળાથી આખા માણસનો સર્વાંગી વિકાસ થાય છે. મસ્તક અને હાથ નવરા પાડવા નથી એટલે શયતાનિયત જન્મ લેતી નથી અને હૈયું વેરઝેરનો હિસાબ માંડતું નથી એટલે ત્રાસવાદનો કોરડો વીંઝાતો નથી. ગાંધી કેળવણીમાં તો તરુણ ભરચક્ક જીવતો જાય અને કરતાં – કરતાં શીખતો જાય !

દુઃખની વાત છે કે આજે ભારતમાં આથી વિપરિત થઈ રહ્યું છે શિક્ષણમાં અને તે પણ મોટા પ્રમાણમાં..!! તેનો વિચાર લોકભારતી + આંબલા + મણારની ગાંધી સંસ્થાઓના ઋષિતુલ્ય શિક્ષક મનુભાઈ પંચોળી ‘દર્શક’ ના શબ્દોમાં : ‘આજની ભૂંડી કેળવણીથી હરામના હાડકાં કરવા અને સમાજદ્રોહ કરવા સિવાય બીજી કોઈ વૃત્તિ પોષાતી નથી. પહેલાં તો દસ – વીસ ટકા ભણતા, તેટલો બેઠાડુ વર્ગ કદાચ પરવડી શકે, કારણ કે બાકીનો એંશી ટકા વર્ગ કામ કરતો હોય; વીસ ટકા બેસી રહે તે પણ અન્યાય છે, છતાંય તેથી સમાજ સ્થગિત ન થાય. પરંતુ સો ટકા લોકો બેઠાડુ થાય તે સમાજનું તો સત્યાનાશ જ વળે ને ?..આપણે કહીએ છીએ કે કામ કરનારા નથી મળતા, પણ શેના મળે ? આ શિક્ષણથી તો કામ ન કરે તેવાની જ સંખ્યા વધે છે..એનું આ શિક્ષણ ચાલુ રહ્યું તો દસવીસ વરસે નવી પેઢી સમૂળગી પાંગળી અને સ્વાર્થી, સમાજદ્રોહી અને દેશદ્રોહી બની જશે અને ત્યારે પેલા ‘અરેબિયન નાઈટ્સ’ ના લોટમાંના રાક્ષસ જેવા ઘાટ થશે. તે હમણાં ભલે બંધ લોટે છે, પણ પછી બહાર નીકળશે…જરૂર.’

એક પ્રશ્ન થવો જોઈએ કે શિક્ષણનો અભ્યાક્રમ કેવો હોવો જોઈએ ? જો કે, આ પ્રશ્નનો બહુ ઊંડાણથી વિચાર તો છેક વેદકાળથી થતો આવ્યો છે. ચાર વેદ અને છ વેદાંગોમાં ઘણી બધી વિદ્યાનો સમાવેશ થઈ જાય છે. શિક્ષણ વિષયક છ અંગો આ રહ્યાં :

1) શારીરિક (શિક્ષણ) : રસોઈ કરવી, સફાઈશાસ્ત્ર, દળવું, પાણી ભરવું, અન્ય વ્યાયામ, આરોગ્યશાસ્ત્ર

2) ઔદ્યોગિક (કલ્પ) : વણાટ, ખેતી, સુથારીકામ, લુહારી કામ, સિલાઈ કામ,

3) ભાષાકીય (વ્યાકરણ) : સંસ્કૃત, હિન્દુસ્તાની, સ્વભાષા, પરભાષા

4) સામાજિક(નિરુક્ત) : રાજકારણ, સમાજશાસ્ત્ર, અર્થશાસ્ત્ર, ઈતિહાસ વગેરે..

5) કલાવિષયક (છંદસ ) : સંગીત, ચિત્રકલા વગેરે.

6) વ્યાવહારિક (જ્યોતિષ) : અંક-બીજ- રેખા ગણિત, જમાખર્ચ, ભૂગોળ, આધિભૌતિક વિજ્ઞાન વગેરે.

શિક્ષણનાં આ છ મુખ્ય અંગો છે. આ બધી બાબતોમાં ઓછું-વત્તુ ખેડાણ આપણે ત્યાં પહેલેથી થતું આવ્યું છે.. પણ આજે આપણે તેના માળખાગત-ચોકઠાબદ્ધ-ક્રેડિટબંધા અભ્યાસક્રમો રચવામાં એવા રત થઈ ગયા છીએ કે “તે શા માટે ?” નું હાર્દ મરી જાય છે અને “તે આ જ રીતે..” ની જડતા ઘર કરી જાય છે. અભ્યાસક્રમમાં છે એટલે ભણાવવાનું છે કે પછી જીવનની કિતાબમાં આનો અનુભવ થવાનો છે એટલે શીખવાનું છે, તેની સ્પષ્ટતા નથી. શિક્ષણની, તેના અભ્યાસક્રમની આદર્શ પદ્ધતિ એ છે કે વિદ્યાર્થીને એમ લાગે જ નહીં કે હું શિક્ષણ મેળવી રહેલ છું અને શિક્ષકને એમ લાગે નહીં કે હું શિક્ષણ આપી રહેલ છું !!

શિક્ષણ સહજ પ્રક્રિયા છે. સૂર્ય પ્રકાશ આપતો નથી, તેની પાસેથી સહજ જ પ્રકાશ મળતો રહે છે. શિક્ષણનું પણ એવું જ થવું જોઈએ. એકદમ શરૂઆતમાં માબાપ પાસેથી બાળકને સહજ સંસ્કાર મળવા જોઈએ અને પછીના દરેક તબક્કે અત્યંત સહજપણે તેનું શિક્ષણ ચાલવું જોઈએ.

ગાંધીજીનું એક જ વાક્ય આજના અને આવતીકાલના શિક્ષણની દીવાદાંડી બની રહે તેવું પ્રાર્થીએ : ‘જે કાંઈ થતું હોય, તે જીવનની ભીતરથી ઊગતું હોવું જોઈએ.’

ત્રણેક વર્ષના બાળકના મનમાં કેટલા પ્રશ્નો ઉઠતા હશે?

પ્રેગ્નન્ટ હોય ત્યારે મા એકલી નથી જીવતી, મા સાથે બાળ-ચેતના પણ જીવે છે. 

      ભદ્રાયુ  વછરાજાની                                               bhadrayu2@gmail.com 

લગભગ નવ  મહિના સુધી ગર્ભાશયમાં  ઊંધે માથે લટક્યો હોય છે જીવ. એ બહાર આવે છે ત્યારે એના માટે બધું જ બધું આશ્ચર્ય છે.  પરિણામે હંમેશા ‘વિસ્મય’ શબ્દ બાળક સાથે જોડાયેલો છે. વિસ્મય એટલે પહેલાં  ક્યારેય જોયું જ નથી, જાણ્યું નથી એવો ભાવ. કુતૂહલ એટલે જે જોયું છે એ કેમ છે એના વિશેનો ભાવ. જિજ્ઞાસા એટલે જેને કશાંક અંગે વધુ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવાની ઈચ્છા છે. પહેલીવાર  બહાર આવીને એણે બધું જોયું એટલે એને દરેક વિષે પ્રશ્ન છે. વળી સમજ  તો હજુ વિકસી નથી એટલે જુએ છે તે શું છે, શા માટે છે એવું તો એ  વિચારી શકતું નથી એટલે વિસ્મય છે. અત્યાર સુધી ન જોયેલું બધું તેને વિચિત્ર લાગે છે એટલે  સતત ઝીણી આંખે નજર માંડીને નિહાળ્યા કરે છે. તેથી બાળકને આજુબાજુના અને પોતાના શરીરના વિશેના પ્રશ્નો હોય છે. કારણકે એનું શરીર પહેલી વખત કોઈકને સ્પર્શ કરી રહ્યું છે. 

બાળક માટે તો સાંભળે કે જુએ કે ખાય છે એ પણ પ્રાપ્તિ છે. એટલે બાળક સરપ્રાઈઝડ છે !  જન્મ્યા ભેગા એને જે  વિચારો આવે છે,  એ બધા વિચારો એ વ્યવસ્થિત  સમજથી બોલતો થાય એ પહેલાં કાલીઘેલી બોલીમાં અભિવ્યક્ત કરે છે. તેથી આપણે  બાલ્યાવસ્થાનાં  પાંચ વર્ષ સુધીની ઉંમરમાં એના દ્વારા  જેટલા પુછાય એટલા પ્રશ્નોના જવાબ આપીશું  તો ભવિષ્યમાં એ ક્યારેય ઉપદ્રવી નહીં થાય. કારણ કે એના વિસ્મયને આપણે સંતોષશેલ  છે. પાંચ વર્ષ સુધીના બાળકના ઉછેર દરમ્યાન  માતાપિતા, દાદા દાદી, નાનાનાની, કુટુંબના લોકો, પડોશીઓ, શેરીના લોકો જે ઈનપુટ આપતા  હોય એ અંદર જાય  છે. પાંચ વર્ષ પછી આઠ વર્ષ સુધીનું બાળક તેની સમજ વિકાસવાને લઈને આ ઈનપુટનું એનાલિસીસ કરે છે. પાંચ વર્ષની ઉમર સુધી સંતાન વિચારશે કે  પપ્પાએ મને કહ્યું કે ફોન ઉપાડીને કહી દે કે પપ્પા નથી. હવે એ જ સંતાન આઠ વર્ષનું થાય ત્યારે વિચારે પપ્પા તો હતા તો એણે એવું કેમ કીધું હશે ? દસ વર્ષે એ વિચારે આ સારું કહેવાય કે ખરાબ કહેવાય ? તરુણાવસ્થામાં તો  એ  જજમેન્ટ  લઈ લેશે કે આ સારું કહેવાય અને આ સારું ન કહેવાય. 

 ‘હવે આ સમજતો નથી, અમારું કીધું માનતો નથી, કોઈનું સાંભળતો નથી,’ એવું કોઈ તરુણના મા-બાપ કહે તો એનો અર્થ એવો કે તેઓ  ટ્રેઈન ચુકી ગયા છે . કારણકે એના  વિચારોના બદલાવની આ પ્રક્રિયા છે. બલકે નાનપણમાં પ્રશ્ન પૂછેલો કે, ‘આ શું છે ?’ એટલે આપણે કીધું ઝાડ,,,  પછી છોડ બતાવીને પૂછે છે અને આપણે જવાબ આપી દઈએ છીએ કે  ‘હા એ પણ ઝાડ જ છે.’  તો ત્યારથી આપણે ઝાડ અને છોડ વચ્ચેનો  ભેદ ક્લિયર ન કર્યો કે, ‘બેટા એ છોડ છે એ મોટું થશે ને,  ત્યારે એ આવું થશે.’  આ ક્લેરિટી જો તમારા ઉછેર વખતે નહીં આવી તો તમારી વિચારની ક્લેરિટી પણ નબળી રહી જશે. 

               આપણે જયારે જન્મ લઈએ છીએ ત્યારે આપણી સાથે અમુક ઈનપુટ લઈને આવીએ છીએ.  મા ના પેટની અંદર જયારે સંતાન નવ  મહિના રહ્યું એ દરમિયાન એનું listening, એનું feeling , એનું ઉત્સર્જન, એનું પાચન ચાલુ હતું. ધીમે ધીમે બધું થતું ગયું. એ દરમિયાનના ઈનપુટ ગયા છે એ એનો પૂર્વ જન્મ બની ગયો..કન્સીવ કર્યું ત્યાંથી ગણી લ્યો તો નવ સાડા નવ મહિના તો પૂર્વજન્મ થયો જ . અને એ પૂર્વજન્મમાં  જેટલા ઈનપુટ ગયા એ ઈનપુટ તો ચોક્કસ અંદર બેઠા છે. એમાંથી જ તો જન્મતું બાળક ધીમે ધીમે ઘડાયું. એ જયારે બહાર આવે  ત્યારે એ પાસ્ટ  ડેટા લઈને આવે છે. નવ સાડા નવ મહિના તો આપણી નજર સમક્ષ ઊછર્યું છે અને એટલા માટે તો આપણે ત્યાં કહ્યું છે  કે પ્રેગ્નેન્ટ હોય  ત્યારે વધુ  કાળજી રાખો.  કારણ કે મા એકલી  નથી જીવતી,  મા સાથે બાળ-ચેતના પણ જીવે છે. અને તમે એ ચેતનાને ફીડબેક આપો છો.  તમે ખાઓ છે તે જ  એ ખાય છે.  એ જે ઉત્સર્ગ દ્રવ્યો બહાર કાઢે છે એ તમારા દ્વારા બહાર આવે છે. તમે જે વિચારો છો તે  એ વિચારે છે. માટે તમે સારું વાંચો, સારું જુઓ, સારી ચર્ચા કરો.  એ સમય દરમિયાન દુઃખી ન થાઓ, એવું બધું થાય  તો અંદર ઈનપુટ્સ  પોઝિટિવ જશે.

 

પત્રકારોમાં સજજનોત્તમ નગીનબાપા

::વિશેષ લેખ::

એમણે જે લખ્યું, જયારે લખ્યું, જેટલું લખ્યું તે ઉત્તમતાના એક પછી એક શિખરસમું લખ્યું. 

ભદ્રાયુ વછરાજાની                                                      bhadrayu2@gmail.com

૧૦ માર્ચ, ૧૯૨૦ થી ૧૨ જુલાઈ, ૨૦૨૦. સો વર્ષ પૂર્ણ કરીને આપણી વચ્ચેથી બે વર્ષ પહેલા વિદાય લેનાર નગીનદાસ સંઘવી આપણને આજે પણ યાદ છે અને હજુ વર્ષો સુધી આપણી યાદદાસ્તમાંથી એ ખસી નહીં શકે. એમનું કારણ એમનું નોખું-અનોખું  વ્યક્તિત્વ છે. કોઈ રાજનેતા હોય, કોઈ મોટો યોદ્ધો હોય કે કોઈ બહુ મોટો આધ્યાત્મિક અગ્રણી હોય એમના જીવનની છાપ લોકો ઉપર પડે એ સમજી શકાય તેવી વાત છે. પણ એક સાદો સીધો પ્રાધ્યાપક, પ્રાચાર્ય, પત્રકાર એવી  વ્યક્તિ પોતાની અમીટ છાપ સમાજ ઉપર છોડી જાય એ એક ઐતિહાસિક ઘટના છે. નગીનદાસ સંઘવી જેનું નામ છે એને ચપટીક શબ્દોમાં સમાવવા બહુ મુશ્કેલ છે. તેઓની સ્ફટિક શુદ્ધ લેખિની આજે પણ હજુ વાંચીએ ત્ત્યારે સ્મરણપટનો કબ્જો જમાવી બેસે છે. એમણે જે લખ્યું, જયારે લખ્યું, જેટલું લખ્યું તે ઉત્તમતાના એક પછી એક શિખરસમું લખ્યું. 

નગીનદાસ સંઘવી ભાવનગરમાં જન્મ્યા અને સુરતમાં જંપ્યા. આપણને સૌને આશ્ચર્ય થશે કે ૧૯૬૫ થી ૨૦૨૨ સુધી એટલે કે બરાબર ૫૫ વર્ષ સુધી જેણે પોતાની કલમ દ્વારા બે લાખથી વધુ પૃષ્ઠો લખ્યા છે એવા ધુરંધર પત્રકાર અને કટાર લેખક છતાં સદંતર નિસ્પૃહી એવા નગીનદાસ સંઘવી હકીકતમાં એક અચંબાનો વિષય છે. ભણવાનું પૂરું કરીને મહિનાના ૩૦ રૂપિયાના પગારથી એક એડવર્ટાઈઝમેન્ટ કંપનીમાં ટાઈપિસ્ટ તરીકે પહેલી નોકરી કરી, પછી નાની મોટો નોકરીઓ તરફ વળ્યા અને છેલ્લે તેઓ શિક્ષણમાં આવીને સ્થાયી થયા. એ પોલિટિકલ પ્રોફેસર હતા. ઇતિહાસના બહુ મોટા વાચક અને સાધક હતા. ૧૯૫૧ થી ૧૯૮૦ સુધી મુંબઈની ત્રણ માતબર કોલેજોમાં તેઓએ પોલિટિકલ સાયન્સ અને ઇતિહાસ ભણાવ્યું. ભવન્સ કોલેજ અંધેરી, રૂપારેલ કોલેજ માહિમ અને મીઠીબાઇ કોલેજ વિલેપાર્લેમાં તેઓએ સળંગ ત્રીસ વર્ષ સુધી એક અધ્યાપક તરીકે અને એ દરમિયાન ઊંડું વાંચન કરનારા એક સાધક તરીકે પોતાનું જીવન વિતાવ્યું. એમણે લખવાની શરૂઆત સૌ પહેલા તેઓ અધ્યાપક હતા ત્યારે  કરી. તેઓએ સૌથી પહેલી કોલમ એટલે કે કટાર સુરતના  ‘ગુજરાતમિત્ર’માં ૧૯૬૫ માં લખી. 

કાંદિવલી ની તે સમયની ત્રીસ થી ચાલીસ હજારની વસ્તીમાં કે જ્યાં આજે તો ચાર લાખ લોકો રહે છે તે કાંદિવલીના જીવા દેવશીની ચાલીમાં રહેનારા નગીનદાસ સંઘવી કાંદિવલીમાં કમલા રોડ પર આવેલા ભોંયતળિયે બેસીને રસોડાની સામે પલાંઠીવાળીને વાળુ કરતા હોય એવું આપણા બીજા સમર્થ લેખક દિનકર જોશીએ જાતે અનુભવ્યું છે. તેઓ યાદગાર અને સ્પર્શી જાય એવો પ્રસંગ વર્ણવતા કહે છે કે,  નગીનબાપા પોતાની વિદાય પહેલાના થોડા મહિનાઓ પહેલા મહાભારત વિષે એક લેખ લખવામાં વ્યસ્ત હતા. એક લેખ લખવામાં કોઈ સંદર્ભ ખૂટ્યો. બાપાએ દિનકર જોશીને મુંબઈ ફોન કરી અને પૂછ્યું.  એમણે કહ્યું કે, ‘ હા, એ પુસ્તક મારી પાસે છે’.  પુસ્તક મોકલી આપો એમ નહીં પણ સુરતથી બાપા કાંદિવલી ગયા. કાંદિવલીની દિનકરભાઇ જોશીની ઓફિસ ઉપર મળ્યા. કમનસીબે એ પુસ્તક એમની ઓફિસ પર ન હતું. પરંતુ દિનકરભાઇની સાથે બાપા મુંબઈના ટ્રાફિકમાં ઢળતી સાંજે ઘરે ગયા. પુસ્તક શોધ્યું.  બાપાએ વાંચન શરૂ કર્યું એમાંથી જરૂરી નોંધો લખતા ગયા અને નોંધ પુરી કરી પુસ્તક પરત આપી અને બાપા પાછા ફર્યા. આજે લેખિનીનો સોશિયલ મીડિયા ઉપર બેફામ ઉપયોગ કરનારા કોઈ લેખકો ક્યાંથી સમજી શકે કે એક લેખ લખવા માટે એક વાક્યનો સંદર્ભ શોધવા આટલી ચીવટ અને સતર્કતા રાખવી પડે. આજે આટલી સતર્કતાવાળો માણસ ક્યાં મળે ?

આપણને જાણીને આશ્ચર્ય થશે કે નગીનદાસ સંઘવી નામનું વ્યક્તિત્વ જેનો સાવ એકવડો  બાંધો,  પાતળો  દેહ.  પહેરવેશમાં  સાદો સફેદ લેંઘો અને પાતળો ઝભ્ભો, પગમાં સાદા ચપ્પલ, લેંઘો પણ ધરતીથી એક વેંત ઉંચો, જાડા ચશ્માની પાછળ તેજસ્વી આંખોમાંથી દરેક વ્યક્તિને ધારી ધારીને જોનારા પણ બાપા ! નગીનબાપા સત્તા માટે ભાવ રાખે, પોલિટિકલ સાયન્સના અધ્યાપક હતા ને ! પણ સત્તા માટે અહોભાવ બિલકુલ ન રાખે. અને સત્તાધીશને પછી તે ગાંધી, નહેરુથી લઈને નરેન્દ્ર મોદી સુધીની વ્યક્તિને વિષે જે કઈ કહેવું હોય તે બેધડક તડ  ને ફડ  કરી શકે. સ્વતંત્ર ભારતના અત્યાર સુધીના બધા જ વાળા પ્રધાન સાથે જીવી જનાર નગીનદાસ સંઘવી વિષે આપણા જાણીતા કવિ શ્રી અનિલ જોશી  કહે છે કે, ‘નગીનદાસ સંઘવી એ તો અમારી મીઠીબાઈ કોલેજનો કડવો લીમડો હતો. લીમડો ક્યારેય કોઈને આંબા આમલી બતાવીને ગેરરસ્તે દોરતો નથી.’ અખબારમાં વર્ષોથી ધારદાર કોલમો લખે પણ એમનો ‘હું’ ક્યાંય દેખાય નહીં. પોતે અતિ વિદ્વાન છે એ નક્કી. પણ એ વિધ્વતાનું પ્રદર્શન બાપા ન કરે. નગીનદાસ બાપા ઉત્તમ વક્તા ખરા,  પણ પ્રવચનોની ગ્લેમરથી એ સો ગાવ દૂર રહ્યા. નગીનબાપા ‘સમકાલીન’ અખબારમાં રામ અને રામાયણ વિષે એક લેખમાળા લખી રહ્યા હતા. એમના કોઈ તડ ફડને કારણે બહુ મોટો વિવાદ થયો. કેટલાય ભક્તો નગીનદાસ સંઘવી ઉપર તૂટી પડયા. પણ આ સમયે નગીનદાસ સંઘવી અસ્વસ્થ લેશમાત્ર ન થયા. પોતાના કુટુંબમાં પણ એવી વ્યથા આવી, એવી યાતના આવી કે વેદનામાંથી સાદો માણસ બહાર ન ઉઠી શકે. પણ પોતાના સાતમા દશકમાં પોતાની ઉપર વજ્રાઘાત થયો ત્યારે પણ બાપા તેમાંથી બહાર આવ્યા. 

કેવા કેવા લોકોને નગીનબાપા શબ્દ ઉપરાંત પણ મદદરૂપ થતા તેની વાત આપણા જાણીતા સેકયુલારિસ્ટ જે.એસ.બંદૂકવાળા કરે છે. ‘૧૯૮૯ માં મેં લોકસભા માટે વડોદરાથી મારા જીવનની પહેલી અને છેલ્લી ચૂંટણી લડી. મર્યાદિત બજેટ હતું અને ઘણી બધી આશાઓ અને વિચારો સાથે મેં ચૂંટણીમાં જંપલાવ્યું હતું. જાણીને આશ્ચર્ય થશે કે નગીનદાસભાઈ મારા આ ચૂંટણી અભિયાનના મહત્વપૂર્ણ સલાહકાર બન્યા હતા. પછી  અમારો નાતો વચ્ચે જરા પાતળો થયો હતો. પણ જયારે ૨૦૦૦ ની સાલમાં મારું  કૌટુંબિક જીવન પડી ભાંગ્યું ત્યારે નગીનદાસ સંઘવી મારી પડખે ઉભા રહ્યા. મારા પત્નીનું કેન્સરથી અવસાન થયું અને ગોધરા રમખાણો થયા, હું માંડ માંડ બચ્યો. મને લોકોએ શહેર છોડી જવા સલાહ આપી. હું મારી પુત્રી સાથે સ્થળાંતર કરીને મુંબઈ ગયો પણ આગળ શું કરવું તે જાણતો ન હતો. હા મારા માટે માર્ગ હતો અમેરિકા ચાલ્યા જવાનો. પણ અમેરિકાના વિઝાની તકલીફ હતી. ખાસ તો ૨૪ વર્ષની મારી દીકરી જે અપરણિત યુવતી હતી એને વિઝા મળે એમ ન હતા. મને યાદ આવ્યા નગીનદાસ સંઘવી.  મેં એમને  ફોન કર્યો અને તેઓ મારી વ્હારે આવ્યા. નગીનદાસભાઈએ અમેરિકન કોન્સ્યુલેટમાં ફોન કર્યો. મારા સારા નસીબે તેઓએ મને બરખા દત દ્વારા લેવાયેલ ટીવી ઇન્ટરવ્યૂમાં જોયો હતો. અમને વિઝા મળી ગયા અને અમેરિકા અમે ચાલ્યા ગયા. નગીનદાસ સંઘવી મારા કરતા ૨૫ વર્ષ મોટા હતા પણ અમારી દોસ્તી સાવ સહજ હતી.”

જે ઊંડાણથી વાંચે છે તે જ વ્યાપક સંદર્ભે વિચારો વ્યક્ત કરી શકે છે. વાંચ્યું પચાવી જાણે અને તે પચાવેલું સમાજના દિલોદિમાગમાં સોંસરવું ઉતારી જાણે તેવા માનવો આજે આંગળીના વેઢે ગણાય તેટલા છે. તેમાં નગીનદાસ બાપા મોખરે હતા.

નગીનદાસ સંઘવી આજના યુવાનો માટે ત્રણ આયામો ખુલ્લા મૂકે છે. ૧) અસીમ વાંચો ૨) અપાર વિચારો અને ૩) અપૂર્વ જીવો. નગીનબાપા ગુજરાતના યુવાનો માટે જોશપૂર્વક ભરચક્ક જીવનનો આદર્શ છે. અને સિનિયર સિટીઝન્સ માટે ઢળતી સંધ્યાએ પણ એ જ ઉત્સાહથી જીવંત રહેવાનો માર્ગ છે. જીવનના વળાંકે સંતોષ ધનથી ધનપતિ બનેલા નગીનદાસ સંઘવી શ્રી મોરારિબાપુની સન્નિધીને લઈને દેશ વિદેશમાં અનેક જગ્યાએ રામકથાના વાહક  બન્યા. સાચું પૂછો તો,  શ્રી મોરારિબાપુ જે રામકથા કહે છે તે નગીનબાપા જીવીને ગયા છે. અને  ભગવદ  ગીતામાં ભગવાન શ્રી કૃષ્ણે સ્થિતપ્રજ્ઞના લક્ષણો વર્ણવ્યા છે તેને સિદ્ધ કરીને  નગીનબાપા ગયા છે.

‘મારો આ દેહ મને વૈરાગ્ય અને વિવેકનો ઉપદ્દેશ આપે છે.’

ગણિકા પિંગળા, કુંવારી કન્યા, કરોળિયો અને ભમરી પણ ગુરુઓ છે.

ભદ્રાયુ વછરાજાની                      bhadrayu2@gmail.com 

પ્રાચીન સમયની વાત છે. વિદેહનગરી મિથિલામાં એક વેશ્યા રહેતી હતી, એનું નામ પિંગળા હતું. પિંગળા પાસેથી પણ બોધ ગ્રહણ કર્યો એની વાત આપણે જાણીએ. તે વેશ્યા સ્વૈચ્છાચારિણી તો હતી જ અને રૂપાળી પણ હતી. એક દિવસ  કોઈ પુરુષને પોતાના સ્થાને લાવવા માટે ખુબ બની ઠનીને ઉત્તમ વસ્ત્રાભૂષણથી સજીધજીને ઘણી વાર સુધી પોતાના ઘરના દરવાજા ઉપર ઉભી રહી, શ્રેષ્ઠ પુરુષને શું હતું ? ધનની કામના હતી તેથી તે અર્થલોલુપ સ્ત્રી કોઈ પણ પુરુષને તે તરફ આવતો જોઈને એવું વિચારતી કે આ પૈસાદાર છે, મને પૈસા આપીને ઉપભોગ કરવા માટે જ આવી રહ્યો છે, તે સંકેતથી જીવનારી પિંગળા પછી જયારે બીજા પુરુષને આવતો જોતી ત્યારે એવું માની લેતી કે આ તો મારી પાસે જ આવી રહ્યો છે અને મને ખુબ પૈસા આપશે પરંતુ જયારે ત્યાંથી તે આગળ નીકળી જતો ત્યારે તે એવું વિચારતી કે હવે તો નક્કી કોઈ બીજો ધનવાન મારી પાસે આવશે અને નક્કી મને ખુબ વધારે પૈસા આપશે. પિંગળાનાં ચિત્તની આવી દુરાશા વધતી જ જતી હતી તે દરવાજા પર ઘણા લાંબા સમય  સુધી  નિંદ્રાનો ત્યાગ કરીને રાહ જોતી રહી તે ક્યારેક અંદર જતી તો ક્યારેક બહાર આવતી.  આ રીતે મધ્ય રાત્રી વીતી ગઈ ખરેખર આશા અને તે પણ ધનની આશા અત્યંત હીન છે.  ધનવાનની રાહ જોતા જોતા તેનું મોઢું સુકાઈ ગયું, ચિત્ત વ્યાકુળ થઈ ગયું.  હવે તેને આ ધંધા ઉપર ભારે વૈરાગ્ય થયું તેમાં તેને દુઃખબુદ્ધિ થઈ ગઈ.  આ વૈરાગ્ય જ એના સુખનું કારણ બની ગયું. જયારે પિંગળાનાં ચિત્તમાં આ પ્રકારની વૈરાગ્યની ભાવના જાગૃત થઈ ત્યારે તેના મુખમાંથી એક ગીત સરી પડયું અર્થાત તેના અંતરના જે ઉદગાર નીકળ્યા તે આ પ્રમાણે હતા : ‘વૈરાગ્ય જ આશારૂપી ફંદાને કાપવાવાળું દ્રઢ શસ્ત્ર છે. વૈરાગ્ય વિના મનુષ્યના દુઃખોની નિવૃત્તિ થતી નથી. જેને વૈરાગ્ય થયો નથી, જેને આ ઝંઝટમાંથી કંટાળો, અણગમો થયો નથી અને જે શરીર અને તેના બંધનને એ રીતે કાપવા ઈચ્છતો નથી જેમ અજ્ઞાની પુરુષ મમતાને છોડવા ઈચ્છતો નથી.’ પિંગળાએ જે ગીત ગયું એનો સાર એવો હતો કે હું ઇન્દ્રિયોના વશમાં થઈ ગઈ છું.  મારી મૂર્ખતા અને મારા મોહનો વિસ્તાર જુઓ કે પરાયા પુરુષને કાંત પ્રિયતમ કહીને તેની કામના કરવા લાગી છું . મારો પરમ પ્રિયતમ શાશ્વતરૂપે મારી પાસે જ છે,  તે પરમાનંદ સ્વરૂપ છે,  સુખ પ્રદાન કરનારો પણ છે તથા લક્ષ્મીનો પતિ હોવાથી સંપત્તિ પણ આપનારો છે આવા મારા જ હૃદયમાં બિરાજેલા ભગવાનની હાજરીમાં તેમને છોડીને જેઓ ઈચ્છા મુજબ ભોગ સંપાદન કરવામાં પણ અસમર્થ છે તથા દુઃખ, ભય, આધિ, વ્યાધિ, શોક અને મોહ ઉપજાવનારા છે એવા લોકોનું મેં સેવન કર્યું તેથી હું મૂર્ખ છું.

કુંવારી કન્યાનું ઉદાહરણ લઈને તેને ગુરુ ગણવા પાછળનું કારણ રાજન કહી રહ્યા છે. એક વાર કોઈ કુંવારી કન્યાને ઘેર તેની સગાઈ કરવા માટે કેટલાય લોકો આવ્યા. તે દિવસે તેના ઘરના લોકો ક્યાંક બહાર ગયેલા હતા,તેથી તે કન્યાએ પોતે તેમનો આતિથ્યસત્કાર કર્યો. ભોજન કરાવવા માટે તે ઘરમાં એકાંતમાં  ડાંગર ખાંડવા લાગી.  તે વખતે તેના હાથમાં પહેરેલા કંકણનો ખુબ અવાજ આવ્યા લાગ્યો. કન્યાએ વિચાર્યું કે આ અવાજથી મહેમાનોને લાગશે કે ઘર ગરીબ છે અન્યથા કન્યા અત્યારે શા માટે ડાંગર ખાંડવા બેસે છે ? અને તેણે માત્ર બે બે કંકણ રાખી વધારાના કંકણ કાઢી નાખ્યા. કંકણ ઉતારીને તે ફરી ડાંગર ખાંડવા લાગી ત્યારે તે બે કંકણ પણ ખખડવા લાગ્યા ત્યારે તેણે એક એક કંકણ કાઢી નાખ્યું.  જયારે બંને હાથમાં માત્ર એક જ કંકણ રહ્યું ત્યારે કોઈ પ્રકારનો અવાજ થયો નહીં. એ કન્યા પાસેથી એવો બોધ મળ્યો કે જયારે ઘણા લોકો એકસાથે રહે છે ત્યારે કલહ થાય છે અને જયારે બે માણસ સાથે રહે છે ત્યારે પણ વ્યર્થ વાતો થાય છે. તેથી કુંવારી કન્યાની ચૂડીની જેમ એકલા વિચરવું જોઈએ.

કરોળિયો આપણને શીખવે છે કે એક નારાયણ દેવે જ પોતાની માયાથી આ વિશ્વનું નિર્માણ કર્યું છે. તે જ પ્રભુ અંતમાં પોતાની કાળશક્તિ દ્વારા તેનો ઉપસંહાર પણ કરે છે. તે પરમાત્મા એક છે, અદ્વિતીય છે. કરોળિયો આપણને એવું શીખવે છે કે ગમે તેટલા પ્રલોભનો આપણે લઈને નિર્માણ કરીએ પણ અંતે તો પરમાત્મા એક માત્ર સર્જક છે. જેમ કરોળિયો પોતાના હૃદયમાંથી મુખ દ્વારા જાળ બનાવે છે તેમાં જ વિહાર કરે છે અને છેવટે ગળી જાય છે તે જ પ્રમાણે પરમેશ્વર પણ આ જગતને પોતાનામાંથી ઉત્ત્પન્ન કરે છે, તેમાં જીવરૂપે વિહાર કરે છે અને પછી તેને પોતાનામાં લીન કરી દે છે. 

ભમરી પાસેથી બોધ ગ્રહણ કરવામાં આવ્યો કે ભમરી કોઈ કીડાને લઇ જઈને દીવાલ પર બંધ કરી દે છે. બહારથી વારંવાર આવીને તેને ડરાવતી રહે છે. તે કીડો ભયથી જ પોતાનું ધ્યાન કરતો પોતાનું શરીર ત્યજ્યાં વિના જ ભમરી રૂપ થઈ જાય છે. તે જ પ્રમાણે ચાહે પ્રેમથી અથવા ભયથી ભગવાનનું સતત ચિંતન કરવાથી મનુષ્ય પણ પરમાત્માને અવશ્ય પ્રાપ્ત કરી શકે છે.

અંતમાં ગુરુ શ્રી દત્તાત્રેયજી દ્વારા કહેવાયું કે આ પ્રમાણે મેં આટલા બધા ગુરુઓ પાસેથી બોધ લીધો છે.  હવે હું મારા શરીર પાસેથી જે કાંઈ શીખ્યો છું તે તમને કહું છું. મારો આ દેહ પણ મારો ગુરુ છે. તે મને વૈરાગ્ય અને વિવેકનો ઉપદ્દેશ આપે છે. એ તો જન્મે છે અને મરે છે પરિણામે તેની સાથે સદા દુઃખ જ વળગેલું છે પરંતુ સૌથી મોટો લાભ તેનાથી એ જ છે કે આ દેહથી જ હું પરમાત્માનું ચિંતન કરું છું. એ તો નિશ્ચિત જ છે કે આ શરીર એક દિવસ માટીમાં ભળી જશે તેથી તે આપણું નથી પ્રકૃતિનું જ છે,  તેથી હું આ દેહથી પણ અસંગ થઈને વિચરણ કરતો રહું છું. જ્ઞાનીએ પોતાના વિવેક દ્વારા જાણી લેવું જોઈએ કે આ મનુષ્ય શરીર કે તે અત્યંત દુર્લભ છે ઘણા જન્મો બાદ ભગવાનની અપાર કૃપાથી મળ્યું છે. તેના દ્વારા જ પરમ પુરુષાર્થ સ્વરૂપ પરમાત્માની પ્રાપ્તિ થઈ શકે છે. (સમાપન) 

વિચારોને કેળવવાનું પહેલું પગથિયું કયું હોઈ શકે ?

જે જયારે જેટલું કરો છો તેટલું એકાગ્રતાથી કરો. વિચારો આવે છે એ શાશ્વત છે.

ભદ્રાયુ વછરાજાની   bhadrayu2@gmail.com

વિચારોનું વિજ્ઞાન બહુ સ્પષ્ટ છે અને કેટલુંક તો બહુ સ્પષ્ટ છે. મને આઘાત લાગે એવી વાત કોઈ કરે તો એ ‘ઉદીપક’ તો બહારથી જ આવ્યું અથવા મને સારું લાગે એવું કોઈ કહે તો એ પણ બહારથી જ આવ્યું. એટલે Generator of the thought may be inside but instigation or inspiration is outside. ઉદીપક તો બહારથી આવતું હોય. એના આધારે અંદર બધા ફેરફારો થાય.
આપણે સામાન્ય વસ્તુ જાણીએ છીએ કે રોટલીનો ટુકડો તમે જેમ વધુ ચાવો એમ તમને મીઠો લાગે. કેમ મીઠો લાગે ? જેમ વધુ ચાવો એમ અંદર લાળગ્રંથિમાંથી રસ ઝરે, એ રસ રોટલી સાથે ભળે. રોટલી મીઠી નથી. વધુ ને વધુ ચાવવાની પ્રક્રિયાથી એ મીઠી બને છે. સ્ત્રાવને ઉત્તેજિત કરવાનું કામ અથવા તેનું શમન કરવાનું કામ કોઈ પણ એક પ્રક્રિયા કરે છે. પછી એ બહારની હોય કે અંદરની. મેં મોબાઈલ સ્વીચ ઓફ કરી દીધો છે, પછી થોડીવાર મને વિચાર આવ્યો કે ‘મેં સ્વીચ ઓફ કર્યો હશે કે નહીં કર્યો હોય ?’ આવો વિચાર આવ્યો તેનો અર્થ એ કે you were not conscious while doing that action. વિચારોની કેળવણીનું પહેલું પગથિયું છે કે વિચારોને કેળવવા હોય તો જે, જયારે, જેટલું કરો એ ત્યારે એટલું એકાગ્રતાથી કરો. એકાગ્રતા એટલે ? આ શબ્દ જ બહુ સ્પષ્ટ છે. એક અગ્ર ઉપર ધ્યાન રાખીને કરવું તો એ મનમાં બેસે કે કર્યું જ. હવે આપણે શું કરતા હોઈએ છીએ કે કોઈની સાથે વાત કરતા કરતા મોબાઈલ સ્વીચ ઓફ કરીએ છીએ એટલે હું મોબાઈલ સ્વીચ ઓફ કરતી વખતે એકાગ્ર નથી. એટલે પેલો ડાઉટ અંદર ગયો.
જે જયારે જેટલું કરો છો તેટલું એકાગ્રતાથી કરો. આપણા શાસ્ત્રકારે કહ્યું કે live in the moment ક્ષણમાં જીવો. પોન્ડિચેરીનાં શ્રી માતાજીએ તો આનો બહુ મહિમા કહ્યો. ઓશો પણ વારંવાર બોલે. બધા જ લોકો એક જ વાત કરે કે live in the moment… Live in the moment શેના માટે કહે છે ખબર છે ? વિશ્લેષણ કરો તો ખ્યાલ આવે કે અત્યારની ક્ષણમાં જીવશો તો અત્યારનું પામશો. અત્યારની ક્ષણમાં ન જીવી ને જે મેળવશો એને પામશો નહીં. આપણને ખબર છે કે ઘણા લોકો જમવાનું અડધું પૂરું થાય પછી પૂછે આ શેનું શાક છે ? એટલે જવાબ મળે કે ‘ટિંડોરાંનું ..’ તો કહે, ‘અચ્છા ટિંડોરાં નું છે’,, એનો મતલબ કે અત્યાર સુધી એમણે ટિંડોરા નહોતા ખાધા. … ! માની લો કે હું અહીં સૌ સાથે બેઠો છું. મને કોઈ બીજો વિચાર આવશે તો હું ડિસ્ટર્બ થઈશ, હું ડિસ્ટર્બ થઈશ એટલે મારુંઅહીં હોવું ડિસ્ટર્બ થશે એનો અર્થ એવો કે અહીં જેટલા છે તે સૌ ડિસ્ટર્બ થશે.
આપણે જયારે બોલીએ ત્યારે પણ વચ્ચે વિચારો આવનજાવન કર્યા કરે છે. એટલે જ એમ કહેવાયું છે કે જયારે બોલો ત્યારે ધીમે બોલો, સ્પીડ ઓછી કરો અને ભાર દઈને બોલો. આમ કરવાથી એક તો ચોખ્ખું બોલાશે અને વચ્ચે વચ્ચે વિચારોને પ્રવેશવાની જગ્યા રહેશે. Flow of thoughts વિચારોનો પ્રવાહ નિર્મળ ચાલ્યો જશે. આપણા રાજકારણીઓ આજે સ્ટેટમેન્ટ આપે અને કાલે કહે કે ‘આવું મેં ક્યારેય કહ્યું નહોતું.’ શું કામ ? કારણ તેઓએ કહ્યું હોય ત્યારે એ ત્યાં હોય જ નહીં. એ બીજે જ લડતા હોય અને અહીં બોલતા હોય !! સજગતા અને એકાગ્રતા વગર શબ્દો વેરીએ તો આવું જ થાય. આપણા પૂર્વ પ્રધાન મંત્રી કવિહૃદય શ્રી અટલ વિહારી વાજપાયીજી બહુ ઠંડકથી બોલવા ટેવાયેલા હતા. એક એક શબ્દને જોખીને ધીમી ગતિએ તેઓ પ્રવચન કરતા હતા. તેઓને ક્યારેય પોતાનો બચાવ કરવાનો સમય ન આવ્યો, કારણ તેઓ એકાગ્રતથી પોતાની વાત પેશ કરતા હતા.
એકાગ્રતા માટે શું જોઈશે ? આપણે કેળવણીની વાત કરીએ છીએ, વિચારોને કેળવવા કેવી રીતે ? એક વસ્તુ યાદ રાખીએ કે વિચારો અંદરથી આવે કે બહારથી આવે એ ટેક્નિકાલિટી છોડી દઈએ પણ વિચારો આવે છે એ શાશ્વત છે. સાયકોલોજી એવું કહે કે બાળકના જન્મ પછીના ત્રણેક વર્ષની અંદર દર ત્રણ સેકન્ડે દસ સવાલ બાળકના મનની અંદર આવે છે. કેવી રીતે આવે છે એ પણ સમજવું રસપ્રદ છે.

મધમાખી અને મધને લૂંટનાર લાલચુ બંને આપણા ગુરુઓ છે

કોઈ પણ પ્રકારનો સંગ્રહ કરવો નહીં…પ્રથમ અતિથિ અભ્યાગતોને ભોજન કરાવીને પછી સ્વયં ભોજન કરવું.  

ભદ્રાયુ વછરાજાની                                   bhadrayu2@gmail.com 

ગુરુઓની શૃંખલાને આપણે જાણી રહ્યા છીએ ત્યારે, આજે ગુરુ દત્તાત્રેયજી કોનો પરિચય કરાવે છે તેની પ્રતીક્ષા કરીએ.  

સમુદ્રને પોતાના ગુરુ માનવા  પાછળનું કારણ સમજાવતા કહેવાયું કે સમુદ્રની જેમ પ્રસન્ન અને ગંભીર રહેવું જોઈએ. તેનો અંદરનો ભાવ સમજી ન શકાય તેવો બુદ્ધ, ઉલ્લંઘન ન થાય તેવો અગાઢ અને પ્રભાવશાળી છે. તેને કામ ક્રોધ વગેરે શત્રુઓ વિચલિત કરી શકતા નથી. અચળ પ્રશાંત સાગરની જેમ શાશ્વત રહેનારી શાંતિ તેમાં અખંડ રહે છે. સમુદ્રમાં નદીઓનું પાણી આવે છે તો પણ તે તેની મર્યાદા ઓળંગતો નથી. અને પાણી ન આવે તો તે સુકાઈ પણ જતો નથી. તે જ પ્રમાણે સાધુએ પણ સમૃદ્ધિથી હરખાવું નહીં અને સમૃદ્ધિ ન રહે તો શોક ન કરવો. બંને અવસ્થામાં સમુદ્રની જેમ એકસરખા રહેવું. 

નાનકડા દેખાતા પતંગિયાને પણ ગુરુ માનવું  રહે છે. જે રીતે પતંગિયું મોહવશ અગ્નિમાં બળી જાય છે તે જ રીતે અજિતેન્દ્રિય વ્યક્તિ દેવ માયારૂપી સ્ત્રીને જોઈને તેના મોહમાં ફસાઈને અંધકારમય ઘોર લપમાં પડે છે. કંચન, કામિની, આભૂષણ, વસ્ત્રાદિ જેટલા પણ દ્રવ્યો છે તે બધા માયાથી બનેલા છે. મૂઢ બુદ્ધિવાળો મનુષ્ય ઉપભોગ બુદ્ધિથી તેમનામાં આસક્ત થઈને પોતાનું વિવેક ગુમાવી બેસે છે અને પેલા પતંગિયા ની જેમ સ્વયં તેમાં જઈને પોતાનો નાશ કરી બેસે છે.

ભમરો અથવા ભ્રમર જે રીતે જુદી જુદી જગ્યાએ જઈ જુદી જુદી જાતના પુષ્પો ઉપરથી પુષ્પોનો રસ ગ્રહણ કરે છે એ જ રીતે મનનશીલ મુનિ થોડું થોડું અન્ન માધુકરી વૃત્તિથી થોડું થોડું અન્ન અનેક ઘરેથી લાવે છે. આમ કરવાથી શરીરનો નિર્વાહ પણ થઇ જાય છે અને આપવામાં કોઈને ક્લેશ થતો નથી, જે રીતે ભ્રમર નાના મોટા સર્વ પુષ્પોનો સાર ગ્રહણ કરે છે તે જ પ્રમાણે કુશળ મનુષ્યએ નાના મોટા શાસ્ત્રોનું સારતત્ત્વ  ગ્રહણ કરવું અને વિવાદ ન કરવો.

આપણે જેને મધમાખી કહીએ છીએ એ મધુમક્ષિકા પણ આપણી ગુરુ છે. સાધુએ ભિક્ષાનું અન્ન સાંજના ભોજન માટે અથવા બીજા દિવસ માટે બચાવીને ન રાખવું પોતાના હાથરૂપી પાત્રમાં સચવાય તેટલું જ અન્ન લેવું અને તેના સંગ્રહ માટે ફક્ત પેટરૂપી પાત્ર રાખવું કારણકે ઉદરપોષણથી અતિ સંગ્રહ કરનાર મધમાખીની જેમ સાધુનું જીવન પણ જોખમમાં મુકાઈ જાય છે. આવું સમજીને સન્યાસીએ કોઈ પણ પ્રકારનો સંગ્રહ કરવો નહીં.

હવે હાથીનું ઉદાહરણ સમજાવવા માટે બે શ્લોકને શરણે ભગવાન દત્તાત્રેય જાય છે. હાથી પાસેથી જ સ્પર્શ સુખની લાલસાના ત્યાગનો બોધ લેવો જોઈએ. સન્યાસીએ સાવધાન રહી લાકડાંથી બનાવેલી સ્ત્રીની પુતળીને પગથી પણ સ્પર્શ ન કરવો. અન્યથા હાથણીમાં આસક્ત હાથી જે રીતે બંધાઈ જાય તેમ બંધનમાં બંધાઈ જવાય છે. એક જગ્યાએ હાથીને પકડવા માટે ઘાસના તણખલાથી ઢંકાયેલા ખાડા ઉપર કાગળની હાથણી ઉભી રાખવામાં આવે છે, તેને જોઈને હાથી ત્યાં જાય છે અને હાથણીને પામવા જતા ખાડામા પડીને ફસાઈ જાય છે.

મધમાખીની વાત કરી તો મધ લૂંટી લેનારા લાલચુ પણ આપણા ગુરુ છે. લોભી મનુષ્ય ન તો કોઈને આપે છે, ન ઉપભોગ પણ કરે છે. જેની સંપત્તિને બીજો જ કોઈ ભોગવે છે. જેમકે મધ કાઢવાવાળા પાસે મધ છે એવી ખબર પડતા તેની પાસેથી યુક્તિપૂર્વક તે લઇ લેવામાં આવે છે, તે સ્વયં તેના ઉપભોગથી વંચિત રહી જાય છે. મધમાખીઓનું ભેગું કરેલું મધ તે ભોગવે તે પહેલા જ લૂંટનારો મધ લઇ જાય છે. તે જ પ્રમાણે ગુરહસ્થોએ બહુ મહેનતે મેળવેલા પદાર્થોને તેમનાથી પહેલા સન્યાસીઓ અને બ્રહ્મચારીઓ ભોગવે છે કારણકે ગુરહસ્થો પ્રથમ અતિથિ અભ્યાગતોને ભોજન કરાવીને પછી સ્વયં ભોજન કરે છે.

હરણ પાસેથી બોધ મળે છે કે જંગલમાં રહેતા સન્યાસીએ ક્યારેય સાંસારિક વિષયના ગીત ન સાંભળવા. તેણે એ બોધ હરણ પાસેથી ગ્રહણ કરવો જે શિકારીના મધુર ગીતોમાં મોહિત થઈને પકડાઈ જાય છે. હરણીના ગર્ભથી ઉતપન્ન થયેલા ઋષ્યશૃંગ મુનિ સ્ત્રીઓના નાચ ગાન વગેરે સાંભળીને  તેમનામાં આસક્ત થઈ ગયેલા અને તે સ્ત્રીઓના હાથની કઠપુતળી બની ગયા હતા આ વાત સર્વવિદિત છે.

જેમ માછલી કાંટામાં રહેલા માંસના ટુકડાના લોભમાં પોતાના પ્રાણ ગુમાવે છે તે જ પ્રમાણે સ્વાદઘેલા દુર્બુદ્ધિ મનુષ્યો પણ મનને વલોવીને વ્યાકુળ કરનારી પોતાની જીભના વશમાં થઈ જાય છે અને મરી જાય છે, કેટલાક વિવેકી પુરુષ ઉપવાસ અને ભોજનનો ત્યાગ કરીને બીજી ઈંદ્રિયો ઉપર તો ખુબ ત્વરાથી વિજય મેળવી લે છે. પરંતુ તેનાથી તેની રસનેન્દ્રિય વશમાં આવતી નથી તે તો ભોજન છોડી દેવાથી વધારે પ્રબળ બને છે.

એક ટીટોડી નું દ્રષ્ટાંત આપતા કહેવાયું કે ટીંટોડી  પણ આપણો  ગુરુ છે એ ટીટોડી ને ક્યાંકથી માંસનો ટુકડો મળ્યો તેને જોઈને બીજા માંસલોભી પક્ષીઓ તેના પર તૂટી પડયા. ટીટોડીએ આ મુસીબતમાંથી બચવા માટે માંસનો ટુકડો ફેંકી દીધો ત્યારે તે બચી ગઈ અને સુખી થઈ. આનાથી સાર એવો નીકળ્યો કે સંગ્રહ કરવો એ જ આપત્તિને આમંત્રણ આપવા બરાબર છે. જે રીતે બાળક પોતાનામાં જ રમે છે તેને કોઈ ચિંતા થતી નથી એમ આપણે પણ માત્ર આત્મ આનંદમાં  મગ્ન રહેવાનું છે. સંસારમાં બે વ્યક્તિ જ ચિંતામુક્ત છે,  એક તો જે અણસમજુ બાળક છે તે અને બીજો જે ગુણાતીત છે તે. આ બંને પરમ આનંદના માર્ગીઓ છે. અહીં બાળક પણ આપણા માટે  ગુરુસ્થાન પ્રાપ્ત કરે છે.

બાણ બનાવનાર પાસેથી પણ બોધ લઇ શકાય. આસન અને શ્વાસને જીતીને વૈરાગ્ય અને અભ્યાસ દ્વારા પોતાના મનને વશમાં રાખવું અને પછી ખુબ સાવધાની સાથે તેને એક લક્ષ્યમાં પરોવી દેવું. જયારે પરમાનંદ સ્વરૂપ પરમાત્મામાં  મન સ્થિર થઈ જાય છે ત્યારે ધીરે ધીરે કર્મ વાસનાઓની ધૂળને ધોઈ નાખે છે. સત્વગુણની વૃદ્ધિ થાય છે અને તે રજોગુણ, તમોગુણની વૃત્તિઓને છોડીને એવું શાંત થઈ જાય છે જેમ લાકડા વિનાનો અગ્નિ હોય છે તેમ. સર્પ માંથી એવો બોધ મળે છે કે કોઈ પણ સાધુ વ્યક્તિએ સર્પની જેમ એકલા જ રહેવું, મંડળ ન બનાવવું, રહેવાના સ્થાનમાં મમતા ન રાખવી, હંમેશા સાવધાન રહેવું, એકાંતમાં અથવા ગુફામાં રહેવું. પોતાના આહકાર વ્યવહારથી પોતાને કોઈની સામે પ્રગટ ન કરવો અને મિતભાષી રહેવું. હવે અનિત્ય શરીર માટે આટલા કષ્ટ વેઠીને ઉંદરે બનાવેલા ઘરમાં સાપ આરામથી રહે છે તે જ પ્રમાણે યોગી ક્યાંય પણ રહીને પોતાનો નિર્વાહ કરી શકે છે. (ક્રમશઃ)

નગરના સમાજને તકલીફ ન પડે તે જોવાની જવાબદારી શાળા સંકુલોની ખરી કે નહીં ?

CSRની જેમ SSR શરુ કરવાની જરૂરત ઉભી થઈ છે. 

ભદ્રાયુ વછરાજાની                                      bhadrayu2@gmail.com                                  

ગુજરાતના મેટ્રોની અંદર એક દ્રશ્ય સૌએ બરાબર જોયું છે. મસમોટી શાળા હોય, તેમાં હજારો વિદ્યાર્થીઓ ભણતા હોય, તેને લેવા કે મુકવા માટે શાળાની બસો હોય, એ ઉપરાંત કેટલાય બધા પીકઅપ વેન હોય અને એ બધાની અંદર ભરાઈ ભરાઈને પતંગિયાઓ રોજ સવારે પોતાની શાળાએ પહોંચતા હોય. બપોર પડે  ઘરે પાછા આવતા હોય. આ રોજની પ્રકિયા છે આમાં  કશું નવું નથી. પણ એ શાળા સંકુલ જયારે છૂટે ત્યારે એ શાળા સંકુલમાંથી એક સાથે ૨૦, ૨૫, ૩૫, સ્કૂલ બસ નીકળે, લાઈનબંધ  નીકળે, એકબીજાની પાછળ નીકળે. આગળ જઈને એકબીજાની સ્પર્ધા કરતા ડ્રાઇવીંગ કરે. વળી પીકઅપ વેન આમ જ નીકળે ને આખો રસ્તો બ્લોક થઈ જાય, ટ્રાફિકના કોઈ નિયમોનું પાલન ન થાય !! 

આ બધું  જોવાની જવાબદારી કોની ? સરકારની ? ના, સીધી સરકારની જવાબદારી ન ગણી શકાય. પણ સરકારે સંચાલકોને મજબૂર કરવા જોઈએ કે આ યાતાયાતને ખોરવી નાખતી વ્યવસ્થામાં તેઓ પોતે સુધારો કરે, કોઈ વચલો માર્ગ ફરજીયાત પણે શોધે.  અમદાવાદ, વડોદરા, સુરત, રાજકોટમાં  સૌએ આ પરિસ્થિતિ જોઈ છે અને તેનાથી આપણે અનેક રીતે હતાહત પણ થયા છીએ . સવારે ઉઠીને કોઈ  બાપ કે મા પોતાનાં સ્કૂટર  પર અડધી ખુલ્લી આંખે બાળકને મુકવા આવતાં  હોય ત્યારે એટલો બધો ટ્રાફિક જામ હોય કે આપણને પ્રશ્ન થાય કે આમાં બાળકની સલામતી ક્યાં છે ? બાળક પાસે શાળામાં કામ કરાવવામાં આવે ત્યારે  પોતાનો આક્રોશ વ્યક્ત કરતા ખબરપત્રીઓ ક્યાં છે ? એમને કેમ શાળા છૂટે કે શાળા શરૂ થાય ત્યારે થતો જમેલો નજર સામે દેખાતો નથી ? આનો પણ ઉકેલ થઈ શકે. જેમ ભગવાન બુદ્ધે કહ્યું કે દુઃખ છે તો દુઃખનું કારણ છે અને કારણ છે તો એનો ઉપાય છે અને ઉપાય શક્ય છે.  શક્યતાને જો હકીકતમાં લઈ આવવી હોય તો એના રસ્તાઓ છે. 

અમદાવાદમાં એક કોર્પોરેટ શાળા સાથે કામ કરવાનો અનુભવ મળ્યો ત્યારે આવી કોઈ વાતને અમલમાં મૂકી હતી એ ઉદાહરણ અહીં ટાંકુ છું.

નજીકમાં જ ફાટક અને રોજ જતી વખતે ગાડી ફાટક પાસે અટકી પડે, ફાટકથોડીવાર પહેલા જ ખુલી હોય એટલે ટ્રાફિક હોય અને એમાં વળી નજીકની પેલી  શાળામાંથી છૂટતી બસો એટલો બધો ટ્રાફિક જામ કરે કે તમે આ બાજુથી પેલી બાજુ અડધી કલાક સુધી જઈ ન શકો. આ વાત મૂંઝવ્યા કરે. સંવેદનશીલ હોવાના કારણે  તપાસ કરી કે આ બધી કોની બસો છે ને  કેમ આવી રીતે અસ્ત વ્યસ્ત ચાલે છે ? તો જાણવા મળ્યું કે હું જે શાળા માટે કાર્ય કરી રહ્યો છું એમની જ સ્કૂલ બસો છે. પ્રિન્સિપાલને અને મેનેજમેન્ટને સાથે રાખી સ્વીકાર્યું કે રસ્તા ઉપર જયારે આપણી બસ નીકળે ત્યારે ટ્રાફિક જામ ન  થાય તે જોવાની જવાબદારી આપણી છે. કોર્પોરેટ સોશિયલ રિસ્પોન્સિબલિટી (Corporate Social Responsibility: CSR) ના હેડ હેઠળ આપણે સુંદર શાળા ચલાવીએ અને વ્યાજ ના ૨%ને બચાવવાનો લાભ લઈએ તેવી જ જવાબદારી એટલે school’s social responsibility (SSR) એટલે કે સ્કૂલ દ્વારા આજુબાજુના સમાજમાં, આજુબાજુના લત્તાવાસીઓને કોઈ પણ જાતનો એવો ઘોંઘાટ, એવો ત્રાસ, એવી મુશ્કેલી ન પડવી જોઈએ એ જોવાની જવાબદારી સ્કૂલની છે. 

તમે તમારા શાળાના દરવાજામાંથી નીકળતી તમારી બસના  સમયનું  માત્ર સ્ટેગરીંગ કરો  એટલે કે એક બસ નીકળે પછી લગભગ ત્રણ મિનિટ પછી બીજી બસ નીકળે અને એમ જ   ત્રણ મિનિટ પછી ત્રીજી બસ નીકળે. શાળાને એક ગેટ હોય તો શાળાની બંને તરફ  ગેટ કરી શકાય અને ત્યાંથી પોતાની બસો બહાર નીકળે એવું પણ કરી શકાય. આનાથી પણ આગળ જઈને,  ધોરણ  ૧ થી ૪ સાડા બારે છૂટે,  ૫ થી ૮ પોણા વાગ્યે છૂટે અને ૯ થી ૧૨ એક વાગ્યે છૂટે.. આટલું જ કરવામાં આવે તો નથી લાગતું કે કોઈ તકલીફ પડે.  

આપણે રહેણાંકના વિસ્તારોમાં શાળાઓને મંજૂરી આપવા મંડયા. આપણે દુકાનોની અંદર શટર પડે તેવી શાળાઓને મંજૂરી આપી. હવે આ ત્રાસ વધતો જાય ત્યારે એમ કહેવાનું મન થાય કે જેમ સરકારે CSR કાયદાથી લાગુ કર્યું તેમ જ SSR પણ આપણી ઉપર કાયદાથી લાવવાનો સમય આવી ગયો છે. આમ તો સંચાલક જ સમજે કે આ અમારી સોશિયલ રિસ્પોન્સિબિલિટી છે અને એ અમારે નિભાવવી જ જોઈએ.

અહો આશ્ચર્યમ !! કબૂતર અને અજગર પણ આપણા ગુરુ??

કબૂતર દંપતિની જેમ આસક્ત રહે છે તે મનુષ્ય ઉન્નત પદને પ્રાપ્ત કરીને પણ પુનઃ નીચે પડે છે.

ભદ્રાયુ વછરાજાની                                bhadrayu2@gmail.com 

ગુરુપૂર્ણિમા પર્વનું સ્વાગત કરવા માટે આપણે શાસ્ત્રસિદ્ધ ગુરુઓનો મહિમા કરી રહ્યા છીએ. ગુરુ દત્તાત્રેયજીએ ચોવીસ ગુરુઓ કરેલા એ વાતથી તો આપણે વિદિત છીએ પણ આપણને પ્રશ્ન છે કે ચોવીસ ગુરુઓ અને એ પણ પાછા રોજબરોજના જીવનમાં આપણને સામે મળતા જીવો આપણા ગુરુ ?? હા, આપણી આ મૂંઝવણને સ્પષ્ટ કરવા આપણે ચાર લેખોની આ લેખમાળામાં એ ગુરુઓ અને તે કેમ ગુરુઓ ?? તે જાણી રહ્યા છીએ. 

કબૂતર અને કબુતરીનું દ્રષ્ટાંત  વિસ્તૃત રીતે સમજાવીને કબૂતર શા માટે ગુરુ બની શકે એના અંગેની  વાત દત્તાત્રેયજી કરી રહયા છે. ક્યાંય કોઈની પણ સાથે વિશેષ સ્નેહ અથવા આસક્તિ કરવી જોઈએ નહીં, અન્યથા તેને કબુતરની જેમ રાખ બનીને અત્યંત દુઃખી થવું પડે છે. 

કથા આ મુજબ છે :: કોઈ જંગલમાં એક કબૂતર રહેતું હતું. તેણે એક વૃક્ષ પર પોતાનો માળો બનાવ્યો. પોતાની માદા  કબૂતરી સાથે તે ઘણા વર્ષો સુધી તે જ માળામાં રહ્યો. તે યુગલ કબૂતરોના હૃદયમાં અવિરત એકબીજા માટેના સ્નેહમાં વૃદ્ધિ થતી રહેતી હતી. તે ગૃહસ્થધર્મમાં એટલા આસક્ત થઇ ગયા કે તેમણે એકબીજાની દ્રષ્ટિથી દ્રષ્ટિ, અંગથી અંગ અને બુદ્ધિથી બુદ્ધિને બાંધી રાખ્યા. તેમને એકબીજા પર એટલો વિશ્વાસ બેસી ગયો કે તેઓ નિઃશંક થઈને ત્યાંની વૃક્ષતામાં એક સાથે સુઈ જતા, બેસતા, હરતા ફરતા, રમતા, વાતચીત કરતા અને ખાતાંપીતાં હતા. કબૂતરી ઉપર કબૂતરનો એટલો પ્રેમ હતો કે તે કાંઈ ઈચ્છતી તો કબૂતર ભારે કષ્ટ ઉઠાવીને તેની કામના પુરી કરતો. તે કબૂતરી પણ કબૂતરને પોતાના સુંદર ભાવોથી હંમેશા ખુશ રાખતી હતી. સમય આવ્યે કબુતરીને પ્રથમ ગર્ભ રહ્યો. તેણે તેના પતિની સમક્ષ જ રહીને માળામાં ઈંડા મૂક્યા. ભગવાનની અચિંત્ય શક્તિથી યથા સમય એ ઈંડા ફૂટ્યા અને ઈંડામાંથી અવયવોવાળા અત્યંત કોમળ બચ્ચા નીકળ્યા. હવે તે કબૂતર કબૂતરીની આંખો પોતાના બચ્ચા ઉપર મંડાઈ રહી. તેઓ ખુબ જ પ્રેમથી તેમના બચ્ચાનું લાલન પાલન, લાડપ્રેમ કરતા અને તેમની અસ્પષ્ટ મધુર બોલી અને કાલા કાલા ભાષણોથી  આનંદમગ્ન થઇ જતા. આ પ્રમાણે આનંદમાં ડૂબીને તેમના સુકોમળ પીછાઓને સ્પર્શ કરતા. તેમનો કલરવ અને મુગ્ધ ચેષ્ટાઓને જોઈજોઈને તેમને અત્યંત આનંદ આવતો જયારે તેઓ ઉછળી ઉછળીને પોતાના મા બાપની પાસે દોડી  આવતા ત્યારે આ બંને ખુબ આનંદિત થઇ જતા. આ પ્રમાણે તે કબૂતર અને કબૂતરી ભગવાનની માયાથી મોહિત થઇ ગયા. તેમનું હૈયું એકબીજાના સ્નેહથી બંધાયું. તે રાંક બુદ્ધિવાળું કબૂતર દંપતિ પોતાના નાના નાના બચ્ચાના પાલન પોષણમાં એટલું વ્યગ્ર થઇ ગયું કે તેમને દિવસ કે દુનિયા, લોક કે પરલોકનું સ્મરણ રહ્યું નહીં.

એક દિવસ બંને નર માદા પોતાના બચ્ચા માટે દાણા લેવા જંગલમાં ગયા કેમ કે એનો પરિવાર મોટો થઇ ગયો હતો. તેઓ દાણા માટે લાંબો સમય જંગલમાં ફરતા રહ્યા. આ બાજુ એક શિકારી ફરતો ફરતો સંયોગવશ તેમના માળા તરફ આવી ચડયો તેણે જોયું કે માળાની આજુબાજુ કબુતરના બચ્ચા ઉછરી રહ્યા છે. તેણે જાળ નાખીને બચ્ચાને પકડી લીધા. કબૂતર કબૂતરી બચ્ચાને ખવડાવવા પીવડાવવા માટે હંમેશા ઉત્સુક રહેતા. હવે તો દાણા લઈને પોતાના માળા પાસે આવ્યા. કબુતરીએ જોયું કે તે નાના બચ્ચા, તેના હૃદયના ટુકડા તો શિકારીની જાળમાં ફસાયા છે અને દુઃખથી ચીસો પડી રહ્યા છે. તેમને આવી સ્થિતિમાં જોઈને કબુતરીના દુઃખનો પાર ન રહ્યો. તે રડતી, ચીસો પાડતી તેની પાસે દોડી ગઈ. ભગવાનની માયાથી તેનું ચિત્ત  અત્યંત  દુઃખી થઇ ગયું. તેની સ્મૃતિ ચાલી ગઈ અને સ્નેહપાશમાં જકડાયેલી હોવાથી અને પોતાના બચ્ચા જાળમાં ફસાયેલા જોઈને તે પોતે પણ જાળમાં ફસાઈ ગઈ.

હવે કબૂતરે જોયું કે મારા પ્રાણથી પણ પ્રિય બચ્ચા જાળમાં ફસાયા અને મારી પ્રાણ પ્રિય પત્ની પણ એ જ દશાને પ્રાપ્ત થઇ ગઈ ત્યારે તે અત્યંત દુઃખી થઈને વિલાપ કરતા કરતા ‘હું અભાગ્યો છું, મંદ બુદ્ધિ છું. અરે, મારું તો સત્યાનાશ થઇ ગયું !  જુઓ તો ખરા. ન મને હજી તૃપ્તિ થઇ અને ન મારી તૃષાઓ પૂરી થઇ ત્યાં સુધીમાં તો મારા ધર્મ, અર્થ અને કામનું મૂળ એવો મારો ગૃહસ્થાશ્રમ જ નષ્ટ થઇ ગયો, મારી પ્રાણપ્રિય તો મને જ પોતાનો ઇષ્ટદેવ સમજતી હતી, મારી દરેક વાત માનતી હતી, મારા ઈશારે નાચતી હતી તે બધી રીતે મારે યોગ્ય હતી. આજે તે મને સૂના ઘરમાં છોડીને અમારા સીધા સાદા નિષ્કપટ બચ્ચાની સાથે સ્વર્ગે સિધાવી રહી છે, મારા બચ્ચા મરી ગયા, મારી પત્ની જઈ રહી છે, મારું હવે સંસારમાં શું કામ છે ? મુજ ગરીબનું આ વિધુર જીવન દુઃખમય જ છે. હવે હું આ સૂના ઘરમાં કોના માટે જીવું ??’  કબુતરના બચ્ચા જાળમાં ફસાઈને તરફડી રહ્યા હતા અને સ્પષ્ટ દેખાતું હતું કે તેઓ મોતના મુખમાં છે પરંતુ તે મૂર્ખ કબૂતર આ બધું જોવા છતાં પણ વિવેક ભૂલીને સ્વયં પણ જાણી જોઈને જાળમાં કૂદી પડયું.

પારઘી ઘણો ક્રૂર હતો. સંસારમાં આસક્ત કબૂતર, કબૂતરી અને તેમના બચ્ચા મળી જવાથી તે ઘણો રાજી થયો. તેણે જાણ્યું કે મારું કામ થઇ ગયું અને તે તેમને લઈને ચાલવા માંડયો. કબૂતર અને કબુતરીના આ દ્રષ્ટાંત પરથી તેમને ગુરુ ગણવાનું કારણ એટલું જ કે આ પ્રકારે જે ગૃહસ્થ વિષયોમાં જ સુખ શોધતો ફરે છે અને જેનું ચિત્ત ચંચળ બનેલું છે તે પોતાના પરિવારના ભરણપોષણમાં વ્યસ્ત રહીને કબૂતર દંપતિની જેમ પરિવાર સહિત દુઃખી થાય છે. તે માટે જે આ શરીર મળ્યું છે તે મુક્તિનું ખુલ્લું દ્વાર છે. તેને પ્રાપ્ત કરીને પણ જે મનુષ્ય આત્મકલ્યાણ માટે પ્રયત્ન કરતો નથી અને ઘર પરિવારમા કબૂતર દંપતિની જેમ આસક્ત રહે છે તે મનુષ્ય ઉન્નત પદને પ્રાપ્ત કરીને પણ પુનઃ નીચે પડે છે એમ માનવું, શાસ્ત્રની ભાષામાં તે આરૂઢચ્યુત કહેવામાં છે.

અજગરનું દ્રષ્ટાંત ત્રણ શ્લોકોમાં સમજાવવામાં આવ્યું છે. યોગીની જેમ આપમેળે જે ભોજન મળે તે ખાઈને સંતુષ્ટ રહેવું. તે ભોજન ચાહે મધુર હોય, રસહીન હોય, ઓછું હોય કે વધારે હોય. અજગરની જેમ જીવનનિર્વાહ કરી લેવો અને ઉદાસીન રહેવું. જો ઘણા દિવસો સુધી ભોજન ન મળે તો પણ તેના માટે પ્રયત્ન ન કરવો. પ્રારબ્ધનું કાર્ય માનીને અજગરની જેમ પડયા રહેવું. મનોબળ, ઇન્દ્રિયબળ, શારીરિકબળ આ ત્રણેય બળ હોવા છતાં પણ અને ઇન્દ્રિયોમાં કાર્ય કરવાની ક્ષમતા હોવા છતાં પણ જાણે સૂતો હોય એમ પડી રહે અર્થાત સંસારની ઝંઝટમાં ન પડે તે અજગર છે. (ક્રમશઃ)

આપણને વિચારો આવે છે કઈ રીતે ??

મન નોન ફિઝિકલ સબસ્ટેન્સ છે, જેને પકડી, સ્પર્શી, જોઈ ન શકાય, એ મનમાં જે કાંઈ અવરજવર થાય છે એને વિચાર કહેવાય.

ભદ્રાયુ વછરાજાની                                                   bhadrayu2@gmail.com

આપણી લગભગ ગડમથલ છે સાવ ન જોયેલા અને ધારી લીધેલા બે શબ્દો માટે છે. મારું દિલ દુભાણુ. મારું મન મુંઝાણું !! આ બંને શબ્દો એ સંકલ્પના છે, substance નથી.  મન ક્યાં છે અને દિલ ક્યાં છે ?? આખા વર્લ્ડ લેવલના માઈન્ડના શિબિરો ચાલ્યા કરે ને લોકો જાતભાતની વાતો કરે !! 

આપણે મન છે. તમે જ્યાં છો ત્યાં તમારું મન છે આ પહેલી શરત. અને  જ્યાં તમે શરીરિક રીતે છો ત્યાં તમારું મન છે એવું માની લેવાની ભૂલ ન કરવી એ બીજી વાત. હવે બે માંથી કયું વિધાન સાચું ? બંને સાચા ? તમે જ્યાં છો ત્યાં તમારું મન છે એ વાતને જો આપણે સાચી પાડવી  હોય તો બીજી વાતને આપણે બરાબર પકડીને આપણું મન ક્યાંય ન જાય એના માટે મક્કમ રહેવું પડે. એટલે કે મનમાંથી આવતા વિચારોને પકડી રાખવા પડે !!  

એક વ્યક્તિએ મક્કમતાથી  નક્કી કર્યું કે હું અહીંયા જ છું. Physically, mentally, emotionally બધી જ રીતે હું અહીંયા જ છું.  હવે બાજુમાંથી મોહનથાળ બનતો હોય એવી માત્ર  સુગંધ આવે કે તરત  એ સુગંધ મનને કહેશે  કે ‘આ બાજુ મોહનથાળ છે હો… કદાચ આજે જમવામાં  હશે’. એ ભોળું  મન તો મોહનથાળ ખાવા તૌયાર થઇ ગયું ને મન ભાગ્યું અહીંથી ઉપડીને રસોડામાં..He has decided to control his mind but unfortunately he failed  to do it only do to smell …સુગંધ આવીને અવિચલ માણસને ચલિત કરી ગઈ. મોબાઈલ વાઈબ્રેશનમાં રાખ્યો છે. હવે  વાઈબ્રેશન થાય ને તમારું મન ત્યાં ગયું. અને મન કોનો ફોન હશે એવા વિચારોના રવાડે ચડી જાય. 

‘વિચાર પ્રવાહઃ ઈતિ મનઃ’ વિચારોનો પ્રવાહ એ જ મન છે એવું શાસ્ત્ર વિધાન છે. પણ  મન અને દિલ એ બે નોન ફિઝિકલ સબસ્ટેન્સ છે,  જેને પકડી ન શકાય, જેને સ્પર્શી ન શકાય, જેની ટ્રીટમેન્ટ ન કરી શકાય, જે દેખાય નહીં. અને એ મનમાં હકીકતમાં જે કાંઈ અવરજવર થાય છે એને વિચાર કહેવાય. પાણીનું એક કુંડુ ભર્યું છે.  તમે એની બાજુમાં ઉભા છો. અને ઝાડ ઉપરથી એક નાનકડું પાન  પડ્યું. . તરત જ પાણીનું ઉપરનું લેયર તરલ થશે. બસ એમ જ છે મનનું….. શાંત જળની જેમ  પડયું છે. કોઈ નીકળતા નીકળતા જરા સ્પર્શે છે ને મનમાં તરંગો ઉમટવા લાગે છે.  કોઈ વિચાર કે સંવેદના જરા જોરથી આવી અને સ્પર્શી ગઈ તો મન જરા ઝડપથી વિચલિત થશે. 

મન અને વિચાર એ ખરેખર એક સિક્કાની બે બાજુ છે. જેમાં વિચાર નથી એ મન નથી. અથવા તો જેમાં તરંગો નથી તે મન નથી.  આંખ બંધ કરીને મૌન બેસજો, આંખ બંધ કરજો, કાન બંધ કરજો, કંઈ પણ  સાંભળ્યા વગર બેસજો,, તો પણ એક પછી એક યાદો  આવવા લાગશે. આપણને સૂચના આપવામાં આવી હોય કે મોબાઈલને તમે સ્વીચ ઓફ કરીને બેસજો અને આપણે સ્વીચ ઓફ કરીને જ બેઠા હોઈએ તો પણ વિચાર આવે કે ‘સ્વીચ ઓફ કર્યો હતો કે નહોતો કર્યો. લગભગ તો કર્યો હતો, જોઈ લઉં ? ના,  ન જોવાય. સામે ગુરુજી બેઠા છે,’  વળી થોડી વાર થાય એટલે એમ થાય,  ‘જોઈ લઉં ? અચાનક રિંગ વાગશે તો ખરાબ લાગશે.’ Though  you are silent, you are not absolutely  silent. એનો અર્થ શું ? તમને ખલેલ પહોંચી રહી છે.  કઈ વસ્તુથી …? તમે ફોન સ્વીચ ઓફ કરીને જ બેઠા છો પણ ‘નહીં  કર્યો હોય તો..’ એવો એક કીડો અંદરથી તમારા મનમાં આવ્યો અને એણે તમને હલાવવાની શરૂઆત કરી દીધી !! આ છે વિચાર પ્રવાહ અને એ છે મન..

વિજ્ઞાન કહે છે કે માણસના મગજની અંદર લગભગ ૩૦૦૦ કરતા વધારે પ્રકારના સ્ત્રાવ થાય છે. તેમાંથી લગભગ ૧૦૦૦ કરતા વધુ પ્રકારના સ્ત્રાવ એવા છે કે જેના દ્વારા અપાતા ઉદ્દીપકની પણ પકડ હોય છે. દાખલા તરીકે હું તમને આઘાત આપે એવી કોઈ વાત કરું તો તમારા મગજની અંદરથી એવા સ્ત્રાવ ઝરશે કે જેથી  મારા પ્રત્યે નકારાત્મક વિચારો મનમાં  આવવાના શરૂ થઈ જશે. અને હું તમને ખુબ ગમે તેવી વાત કરું તો તમારા વિચારો છે એ મારા તરફના બદલાઈ જશે.. તો આ વિચારો અનેક સ્ત્રાવને  આધારે પણ  બધા ઘડાય  છે. 

……..એ બાળ મજદુરી ન ગણાય પ્રભુ?

આપણે આપણા બાળકોને ઘડવા છે કે માયકાંગલા રાખવા છે ?

ભદ્રાયુ વછરાજાની                         bhadrayu2@gmail.com

અમરેલીના કવિ શિક્ષક શ્રી પ્રણવ પંડયાના  એક સુંદર કાવ્યની પંક્તિઓ  આજે સ-કારણ યાદ આવી ગઈ.

મમ્મી પપ્પા તો રોજ ઝઘડે છે,

તારાથી એને ના  વઢાય પ્રભુ ?

બળથી બાળક જો તને વંદે તો 

એ બાળ મજદુરી ના કહેવાય પ્રભુ ? 

કવિનું સ્મરણ કેમ થયું હશે ?

શૈક્ષણિક સત્ર શરૂ થયું અને તરત જ એક છાપામાં સમાચાર વાંચ્યા કે કોઈ સ્કૂલે તેના વિદ્યાર્થીઓ પાસે સફાઈ કામ કરાવ્યું અને એનો સોશિયલ મીડિયામાં હો- ગોકીરો થયો અને જિલ્લાના ફરજપરસ્ત  જિલ્લા શિક્ષણાધિકારીએ  શાળાને કે શિક્ષકને નોટિસ ફટકારી દીધી !!  આ સમાચાર વાંચીને વિચાર એવો આવ્યો કે આપણે વિદ્યાર્થીઓને પરાણે અદબ  વળાવીએ, નાક ઉપર આંગળી રખાવીને ચુપચાપ બેસાડી દઈએ અને ન ઈચ્છા હોય તો પણ આંખ બંધ કરીને પ્રાર્થના બોલવા એને  મજબૂર કરીએ એ પણ અત્યાચાર જ ગણાય ને  ? અત્યાર સુધી કેમ કોઈએ  આવા સૂક્ષ્મ અત્યાચારો સામે  પોતાનો આક્રોશ વ્યક્ત નથી કર્યો ?  અરે એ વાત છોડી દઈએ પણ ઘરેથી ઉઠીને બાળકને બાળકને  જોરજુલમીથી શાળાએ મોકલવાનાર વાલીઓ પર અત્યાચારનો આરોપ કેમ નથી મુકતા ?  જો આ બે ઉદાહરણોને અત્યાચાર ગણી શકાય તો શાળામાં વિદ્યાર્થી સફાઈ કરે એ પણ અત્યાચાર ગણાવો જોઈએ. આપણે આપણા બાળકોને ઘડવા છે કે માયકાંગલા રાખવા છે ?.

કવિ પ્રણવ પંડયાએ પોતાના કાવ્યમાં સુંદર વાત કરી છે કે જો કોઈ બાળક બળપૂર્વક ભગવાનને વંદન કરે તો એ પણ બાળ મજુરી કહેવાય કે નહીં ? એમણે પ્રશ્ન સીધો પ્રભુને જ પૂછ્યો છે. કવિ કોને પ્રશ્ન પૂછે ? એને શાસકો પ્રત્યે અથવા સંચાલકો પ્રત્યે પાક્કી ખાતરી છે કે આ પ્રશ્નનો જવાબ આપવાની ત્રેવડ તે લોકોમાં નથી. આપણા દેશમાં ‘મારે કરવું જોઈતું કામ હું કરું’ એને પણ આપણે અત્યાચાર ગણવા લાગ્યા છીએ.  સત્તાધીશો નોટિસ ફટકારે એટલો પરાકાષ્ઠાનો સમય અત્યારે દેશમાં પ્રવર્તી રહ્યો છે.

નાનકડું બાળક શાળાએ જતું હોય ત્યારે હસતું, રમતું આનંદ કરતું કૂદતું જતું હોય તો ચોક્કસ માનીએ કે એમને શાળાએ જવાનો ઉત્સાહ છે. એ પ્રાર્થનાનો બેલ વાગ્યા પહેલા પ્રાર્થના સ્થાને ગોઠવાઈ જઈને એક બે મિનિટ પહેલા પણ પોતાની આંખ બંધ કરીને બેસી જતું હોય તો ચોક્કસ માનીએ એ ઉત્સાહનો વિષય છે. એ જ રીતે કોઈ પણ બાળક પોતાના વર્ગની સફાઈ કરે, પોતાના ફર્નિચરની સફાઈ કરે એમાં કયો અત્યાચાર આવ્યો ?

જાપાનના બાળકો સ્કૂલમાં બધું જ કામ કરે છે એવા વિડીયો ઘણા વખતથી સોશિયલ ગ્રુપમાં ફર્યા કરે છે. અને લોકો જાપાનના બાળકોના વખાણ કરે છે. પોતાના ક્લાસને સાફ કરવો, પોતાની સ્કૂલના ટોયલેટ સાફ કરવા, નીચા વળીને ઘસીને ટાઇલ્સ સાફ કરવી આ બધું જ કામ જાપાનના બાળકો કરે એવું વીડિયોમાં આપણે જ દેખાડીએ છીએ અને ‘આવું આપણે ત્યાં થતું નથી’ એવો આક્રોશ પણ આપણે જ ઠાલવીએ છીએ. બહુ દંભી પ્રજા છીએ આપણે. આપણા બોલવાના અને આચરવાના ધોરણો જુદા છે. કદાચ સમાજનો દોષ નથી. નેતાઓએ ‘બોલવું કશુંક  અને કરવું કશુંક’ એ ધોરણનો  બધાને ચેપ લગાડ્યો છે.

અમારા અભ્યાસુ પ્રાધ્યાપક ડો. વિશાલ ભાદાણી પોતાની Science of Learning શ્રેણીમાં તો વિશ્વના સંશોધકોને ટાંકીને કહે છે કે ‘કામ કરતા કરતા  બાળકના આંગળાં જેમ વધુ ઘસાય તેમ તેની બૌદ્ધિક શક્તિ નિખરે છે !!’ આપણે બાળકને સ્વતંત્ર કરીએ.  આપણે શિક્ષકને સ્વતંત્ર કરીએ.  આપણે શાળાના ભાવાવરણને સ્વતંત્ર કરીએ અને પછી જોઈએ કે કેમ દેશ આગળ વધે છે.

બાળકને કામ કરવું છે, એને હોશ છે, એને ઉત્સાહ છે, તેને આનંદ આવે છે, તેને એ મજદુરી નથી લાગતી. અરે ભવિષ્યમાં આ જ વાતો તેના જીવનનાં સુખદ સંભારણા બની રહેનાર છે. ઘરમાં પણ આપણે એને કામમાં જોડવો જોઈએ. નથી જોડતા તે આપણી ભૂલ છે. આ બાળક જયારે મોટું થઈને કોઈ દેશમાં જશે અને ત્યાં કોઈ કામ કરવાવાળી વ્યક્તિ નહીં મળે ત્યારે એની હાલત શું થશે ? આપણો જ દીકરો પરણીને પોતાની વહુને રસોડામાં  કામ શેર કરવા લાગશે ત્યારે આપણે એને અત્યાચાર ગણીશું ? વિનોબાજીના કહેવા પ્રમાણે તો ‘જીવતા જીવતા શીખવાનું છે’ અને જીવવું એટલે કરવું. પ્રસાર અને પ્રસાર માધ્યમો  થોડો સંયમ દાખવે અને પોતાનો TRP વધારવા માટે તીખા તમતમતા સમાચારોને થોડીવાર મ્યાન કરે તો સારું.

ગુરુ મહિમાના માસમાં આવો, ચોવીસ ગુરુઓને ઓળખીએ

ગુરુ દત્તાત્રેયજીના ચોવીસ ગુરુઓને  આપણે  પણ ગુરુ બનાવવા જોઈએ

ભદ્રાયુ વછરાજાની                                                 bhadrayu2@gmail.com 

સામાન્ય રીતે જુલાઈ મહિનામાં   ગુરુપૂર્ણિમાનું પાવન પર્વ ઉજવાતું હોય છે. ‘ગુરુ જ પૂર્ણ છે’ તેની પ્રતીતિ રૂપે પણ આ ગુરુ-પૂર્ણિમા આપણને હૈયે વસેલી છે. ભારતીય સંસ્કૃતિની પરંપરામાં અનેક ગુરુઓએ આપણો  માર્ગ ચીંધ્યો છે. પણ આપણે તો  શાસ્ત્ર ઇંગિત ગુરુઓની અહીં ઓળખ મેળવવી છે. આપણે ચાર લેખમાં એ પરિચય-વિહાર કરીશું. 

મહર્ષિ વેદ વ્યાસ રચિત શ્રીમદ ભાગવત મહાપુરાણમાં દ્વિતીય ખંડના ૧૧ માં સ્કંદમાં બહુ જ વિસ્તૃત રીતે ગુરુ અને ગુરુની સંકલ્પના સ્પષ્ટ કરવામાં આવી છે. આપણે જાણીએ છીએ કે ગુરુ દત્તાત્રેયજીને ચોવીસ ગુરુઓ હતા. આપણને આશ્ચર્ય થાય કે એટલા બધા ગુરુઓ ? પણ જો એ ચોવીસ ગુરુઓની વાત સાંભળીએ કે જાણીએ તો આપણને ખ્યાલ આવે કે આ બધા જ ગુરુપદ પ્રાપ્ત કરવા માટે સમર્થ ચરિત્રો છે. જયારે ભગવાન શ્રી કૃષ્ણએ વિનમ્રભાવે મહાભાગ્યશાળી અવધૂત દત્તાત્રેયજીનું સન્માન કર્યું ત્યારે તેમને પુછાયેલો પ્રશ્ન અને તેનો જવાબ આપણી  લેખમાળાનું હાર્દ બની રહેશે.

ગુરુ દત્તાત્રેયજીએ કહ્યું, હે રાજન મેં મારી બુદ્ધિથી ઘણા ગુરુઓનો આશ્રય લીધો છે. તેમની પાસેથી બોધ ગ્રહણ કરીને હું આ જગતમાં મુક્તભાવે ઈચ્છા પ્રમાણે ફરું છું. તે ગુરુઓના નામ અને તેમની પાસેથી ગ્રહણ કરેલો બોધ સૌએ જાણવા યોગ્ય છે. મારા ગુરુઓના નામ છે પૃથ્વી, વાયુ, આકાશ, જળ, અગ્નિ, ચંદ્રમા, સૂર્ય, કબૂતર, અજગર, સમુદ્ર, પતંગિયું, મધુમક્ષિકા, હાથી, મધપૂડા લૂંટનાર પારઘી, હરણ, માછલી, પિંગલા, ટિટોડી , બાળક, કુંવારી કન્યા, બાણ બનાવનારો , સર્પ, કરોળિયો અને ભમરી આ ચોવીસે ગુરુઓ પાસેથી ગુરુશ્રી દત્તાત્રેયજીએ જીવનના આચરણના પાઠ શીખ્યા છે.

પૃથ્વીનું દ્રષ્ટાંત આપતા તેમણે કહ્યું કે અન્ય લોકો તેને ચાહે એટલું દુઃખ કેમ ન આપે પૃથ્વીની સમગ્ર ક્રિયા પરોપકાર માટે જ છે. પૃથ્વીને ધારણ કરનારા પર્વતો અને વૃક્ષોથી પણ આવા જ પરોપકારની ભાવના શીખી શકાય છે.

વાયુના સંબંધમાં એમ કહેવાયું કે વાયુ જે રીતે સર્વત્ર જાય છે. પરંતુ જે ક્યાંય આસક્ત થતો નથી. ગંધ લે છે અને છોડી દે છે. ગંધને ગ્રહણ કરે છે પરંતુ તેના ગુણદોષથી તે અસંગ જ રહે છે તે જ પ્રમાણે યોગીએ સર્વત્ર વિચરણ કરતા રહીને પણ અનેક ધર્મોના વિષયોમાં તેમના ગુણદોષથી પોતાને સર્વથા દૂર રાખવો જોઈએ એટલે કે તેનામાં આસક્ત ન થવું જોઈએ. ક્યાંય પણ ગુણદોષમાં લપેટાવું જોઈએ નહીં. 

આકાશને ગુરુ તરીકે સ્થાપિત કરવા અંગે  દત્તાત્રેયજી બે શ્લોકનો આધાર લે છે. જે પ્રમાણે આકાશ બધી જગ્યાએ ફેલાયેલું છે, સર્વ વ્યાપક છે તે જ પ્રમાણે આકાશ બ્રહ્મ સ્થાવર જંગમ બધા જ પ્રાણીઓમાં સમાનરૂપે અને અન્વયરૂપે સર્વ વ્યાપક છે. અર્થાત અંદર બહાર સર્વત્ર પરિપૂર્ણ છે. વાયુ દ્વારા પ્રેરિત વાદળોનો સમૂહ આકાશમાં જ રહે છે પરંતુ આકાશ તેમાંથી નિર્લિપ્ત છે. 

જળ સ્વભાવથી સ્વચ્છ છે, પ્રિય છે અને તીર્થરૂપ છે તેથી મનુષ્યોને પવિત્ર કરે છે, આ પ્રમાણે જ કોઈ પણ મુનિનો સ્વભાવ પણ સ્વચ્છ હોય છે તે સર્વને પ્રિય હોય છે. 

અગ્નિનું ઉદાહરણ આપતા કહે છે કે પોતાના તપના તેજથી તેજસ્વી બનવું જોઈએ. તે પોતાના તપ દ્વારા પ્રકાશિત થાય છે તથા તેના પર કોઈ વિજય પ્રાપ્ત કરી શકતું નથી. અગ્નિમાં જે રીતે શુદ્ધ અશુદ્ધ જે પણ નાખવામાં આવે બધું જ ભસ્મ થઇ જાય છે તે જ પ્રમાણે જે જિતેન્દ્રિય કાંઈ પણ ખાઈ લે તે ભસ્મ થઇ જાય છે તેને કોઈ દોષ લાગતો નથી. અગ્નિ ક્યાંક પ્રગટ થાય છે ક્યાંક અપ્રગટ હોય છે તથા તેની ઉપાસના પણ કરવામાં આવે છે. તેવી જ રીતે સાધુ ક્યાંક તો પોતાને ગુપ્ત રાખે છે અને ક્યાંક પ્રગટ કરે છે. કલ્યાણ ઈચ્છનારા લોકો માટે તેઓ ઉપાસ્ય પણ હોય છે. અગ્નિ બધા જ લાકડામાં વ્યાપ્ત છે. જે આકારનું લાકડું હોય તે જ આકારમાં અગ્નિ દેખાય છે. તે જ પ્રમાણે પોતાની માયાથી બનેલા સત અને અસત બધા જ પ્રાણીઓમાં પ્રવિષ્ટ થઈને એક જ આત્મા તે તે રૂપમાં દેખાય છે.

હવે ચંદ્રમાને ગુરુ શા માટે ગણે છે ? કાળના વેગના પ્રભાવથી ચંદ્રમાની કળા ઘટે અને વધે છે તે જ પ્રમાણે શરીરની ઉત્પતિથી લઈને મૃત્યુ સુધી અવસ્થાઓ અવ્યક્ત કાળ ગતિના પ્રભાવથી બદલાતી રહે છે. જેનો આત્મા સાથે કોઈ સબંધ હોતો નથી. આમ તમારે કાળની કળા પ્રમાણે તમારી કળાને ગોઠવવી પડે છે.

સૂર્યના દ્રષ્ટાંત  માટે બે શ્લોકમાં વાત કરવામાં આવી છે. જે રીતે સૂર્ય પોતાના કિરણોથી યથા સમયે જળ ખેંચે છે અને તેને વરસાવી દે છે. પરંતુ તેમાં ક્યાંય સૂર્ય આસક્ત થતો નથી. તે જ પ્રમાણે યોગીએ ગ્રહણ કરવામાં અને આપવામાં ક્યાંય પણ આસક્ત થવું જોઈએ નહીં. સૂર્ય તો એક જ છે પરંતુ ચલ, અચલ ઉપાધિઓના ભેદથી અલગ અલગ દેખાય. સૂર્યના દ્રષ્ટાંત દ્વારા તૂટસ્થ આત્માને અખંડ સમજવાની જરૂર છે.

 અજગરનું દ્રષ્ટાંત ત્રણ શ્લોકોમાં સમજાવવામાં આવ્યું છે. યોગીની જેમ આપમેળે જે ભોજન મળે તે ખાઈને સંતુષ્ટ રહેવું. તે ભોજન ચાહે મધુર હોય, રસહીન હોય, ઓછું હોય કે વધારે હોય. અજગરની જેમ જીવનનિર્વાહ કરી લેવો અને ઉદાસીન રહેવું. જો ઘણા દિવસો સુધી ભોજન ન મળે તો પણ તેના માટે પ્રયત્ન ન કરવો. પ્રારબ્ધનું કાર્ય માનીને અજગરની જેમ પડયા રહેવું. મનોબળ, ઇન્દ્રિયબળ, શારીરિકબળ આ ત્રણેય બળ હોવા છતાં પણ અને ઇન્દ્રિયોમાં કાર્ય કરવાની ક્ષમતા હોવા છતાં પણ જાણે સૂતો હોય એમ પડી રહે અર્થાત સંસારની ઝંઝટમાં ન પડે તે અજગર છે.

સમુદ્રને પોતાના ગુરુ માનવા  પાછળનું કારણ સમજાવતા કહેવાયું કે સમુદ્રની જેમ પ્રસન્ન અને ગંભીર રહેવું જોઈએ. તેનો અંદરનો ભાવ સમજી ન શકાય તેવો બુદ્ધ, ઉલ્લંઘન ન થાય તેવો અગાઢ અને પ્રભાવશાળી છે. તેને કામ ક્રોધ વગેરે શત્રુઓ વિચલિત કરી શકતા નથી. અચળ પ્રશાંત સાગરની જેમ શાશ્વત રહેનારી શાંતિ તેમાં અખંડ રહે છે. સમુદ્રમાં નદીઓનું પાણી આવે છે તો પણ તે તેની મર્યાદા ઓળંગતો નથી. અને પાણી ન આવે તો તે સુકાઈ પણ જતો નથી. તે જ પ્રમાણે સાધુએ પણ સમૃદ્ધિથી હરખાવું નહીં અને સમૃદ્ધિ ન રહે તો શોક ન કરવો. બંને અવસ્થામાં સમુદ્રની જેમ એકસરખા રહેવું. (ક્રમશઃ)

દિવ્યાંગની તારુણ્યની તાસીર પારખી લેવી પડે

આપણા દિવ્યાંગ સંતાનને એના શરીરમાં થઈ રહેલા બદલાવ, ફેરફાર અંગે  નાના નાના શબ્દોમાં, મુદ્દાઓમાં સતર્ક કરવા લાગીએ. 

ભદ્રાયુ  વછરાજાની                                bhadrayu2@gmail.com 

દિવ્યાંગ બાળકની તારૂણ્યની તાસીરને આપણે સ્પષ્ટ ન જોઈ શકતા હોઈએ  તો  એ જોઈ કેવી રીતે શકાય ?, એના પ્રશ્નો કેવા હોય એની ચર્ચા હું તમારી સાથે કરીશ. દરમિયાનમાં આપ સૌને આપને ત્યાં પધારેલા દિવ્ય અંગવાળા ઈશ્વરને હંમેશા માટે સ્વાગત કરવા, સ્વીકાર કરવા અને સત્કાર કરવા ઈશ્વર બળ આપે તેવી હું પ્રાર્થના કરું છું.

પહેલી વાત એ આવીને ઊભી રહે કે આપણે આપણા દિવ્યાંગ તરુણ કે તરુણીને એના શરીરમાં થઈ રહેલા બદલાવ, ફેરફાર અંગે  નાના નાના શબ્દોમાં, નાના નાના મુદ્દાઓમાં સતર્ક કરવા લાગીએ. એને મારી વાત પહોંચશે કે નહીં તેની ચિંતા કર્યા વગર આપણે એને કહેતા રહીએ કે આવું બનશે શરીરમાં જે  જીવવૈજ્ઞાનિક ઘટના હોય છે. આ સમયે આપણે એને ઉદાહરણ આપીએ. ઘરમાં કોઈ બીજું બાળક હોય તો એ કેવી રીતે મોટું થયું અથવા આપણા સંતાનનો કોઈ મિત્ર હોય તો આપણે એના તરફ અંગુલી નિર્દેશ કરીને કહી શકીએ કે,  “જો આ હિતેશ, તેં  જોયું  ને કેટલો નાનો હતો અને હિતેશ ધીમે ધીમે મોટો થતો જાય છે. હિતેશનો અવાજ તીણો હતો ને હવે ઘોઘરો થતો જાય છે. હિતેષના ચહેરા ઉપર નાના નાના મૂછના વાળ ફૂટતા જાય છે. આ બધી બાબતની તું નોંધ લે તો તને ખ્યાલ આવશે કે હવે તું પણ મોટો થઈ ગયો છો. અને તું મોટો થયો છો એટલે તારા શરીરમાં અંદરથી આવા ફેરફાર થવાના છે,  થઈ રહ્યા છે. આ ફેરફારથી ડરવાની જરૂર નથી. બધામાં થાય, મમ્મીમાં થયા છે, પપ્પામાં થયા છે, દાદામાં થયા છે. દાદા દાદી આજે કેમ વૃદ્ધ બન્યા ? એના શરીરમાં ફેરફાર થયો એટલે .. તું પણ એમાંથી પસાર થવાનો છો. બેટા, આ તો આનંદનો વિષય છે હો…!” 

બીજી વાત..આપણે એના બદલાતા સંવેગો વિશે પણ થોડા સતર્ક બનીએ. અત્યાર સુધી એ આપણી આંગણી પકડીને ચાલનાર અથવા આપણે જ્યાં લઈ જવા ઈચ્છીએ ત્યાં સાથે જોડાઈ જનારું સંતાન હતું. પણ હવે એમને ક્યાંક નથી આવવું. હવે એમને પોતાની પસંદગીની જગ્યાએ જ જવું છે. હવે એને તમારી આંગળી પકડવી ગમતી નથી. આ બાબતની આપણે નોંધ લેવી પડે અને એનો આપણે હકારાત્મક સ્વીકાર કરવો પડે. ‘તું બગડી ગયો છે’ અથવા ‘તું હવે ધ્યાન નથી આપતો, તને બેટા હવે મમ્મી ગમતી નથી, તને અમે લોકો હવે સારા નથી લાગતા..’ આવા વ્યંગાત્મ્ક વિધાનો માતાપિતા કરતા હોય છે, જે ન જ કરવાં જોઈએ. આવા વિધાનો તો સંતાનને દુઃખી કરશે અને તે તમારાથી વધુ દૂર થતું જશે. ખાસ ખ્યાલ રાખજો કે આ પ્રકારના સંવેગોના બદલાવને હકારાત્મક રીતે સ્વીકારીને એને ટૂંકા શબ્દોમાં મુદ્દાસર કહેતા પણ રહેવું. એને તમારી સાથે ન આવું હોય તો તમે એના માટે દુરાગ્રહ ન કરશો. એમને હવે પૂછવું પડશે તમારે કે,… ‘તો તારે હવે શું કરવું છે ?’  જુઓ કિશોરાવસ્થા સુધીનું બાળક  આપણે જ કાંઈ કરતા હોઈએ તેનું  હંમેશા નિરીક્ષણ કર્યા કરે છે અને તેને જે સૂચના આપીએ તેનું તે અનુસરણ કરે છે. પણ કિશોરાવસ્થા પછીનો જે ગાળો છે તરુણાવસ્થાનો, એ ગાળામાં એ અત્યાર સુધી કરેલા નિરીક્ષણોમાંથી પોતાનું એનાલિસિસ શરૂ કરે છે, પોતાનું પૃથ્થકરણ શરૂ કરે છે. એમાંથી મને શું ગમ્યું અને શું ન ગમ્યું એ નક્કી કરવાનો સમય તે  આ તરુણાવસ્થા છે. જુઓ, શારીરિક ફેરફાર થાય છે, સાંવેગિક ફેરફાર થાય છે, લાગણીના ફેરફારો થાય છે,  અનુકૂલનના ફેરફારો થાય છે. આ બધું એ અનુભવી રહેલ  છે પણ સમજતો નથી કારણકે આપણા સંતાનને આ આખી જીવવૈજ્ઞાનિક ઘટના કોઈ સમજાવતું જ નથી એટલે એને તો પોતાના શરીર સાથે કોઈ જાદુ થઈ રહ્યું હોય એવું લાગે છે અને પરિણામે તે હવે ડિસ્ટર્બ રહે છે. આપણને થોડું એમ લાગ્યા કરે છે કે હવે એ પોતે એરોગન્ટ બની ગયો છે, હવે એ મોટો થઈ ગયો એવું દેખાય છે, આપણું કહ્યું માનતો નથી. વાત સાચી તમારી,  પણ એવું નથી,  એ મૂંઝાય છે. એને અંદર જે ફેરફાર થઈ રહ્યા છે તે  ફેરફારના આધારે એને બહાર કશુંક ગમે છે તો કશુંક નથી ગમતું, એને હવે આ ખાવું છે અને પેલું નથી ખાવું, અત્યાર સુધી એ ચોઈસ વગર તમે જે આપો તે ખાતો… આવા જે બદલાવ છે એ બદલાવ પ્રત્યે તિરસ્કાર આપણાથી ન જ થાય તેની કાળજી રાખીએ. આ બદલાવનો આપણે સહર્ષ સ્વીકાર કરીએ, એને શાબાશી આપીએ.. ‘વાહ બેટા,  તું તો મોટો થઈ રહ્યો છે,’ ‘મારી દીકરી છે તો  હવે મોટી થવાની છે,બહુ જ સુંદર..’  આટલું કહીને એ સંતાન તમારી પાસે જે  ઈચ્છા પ્રગટ કરી રહ્યું છે એના હકારાત્મક અને નકારાત્મક પાસાં  બંને  એમની સામે મૂકી દો, સમજાવી દો, “ચોક્કસ તું કહે છે એમ કરીએ,  પણ તને ખબર છે ને કે એમાં તને આમ થશે,” પહેલા હકારાત્મક પાસા મુકજો,  બહુ મજા આવશે તે ને…’બધા સાથે હળવા મળવાનું થશે.. તું કેટલાયને નથી ઓળખતો એને તું ઓળખી શકીશ’ .. “તારે એકલા જવાનું થાય તો તો મમ્મી પપ્પા ખુબ રાજી થશે. બેટા સાથોસાથ તારે બહુ કાળજી રાખવી પડશે. અમે નહીં હોઈએ તો તારે તારા વર્તનમાં અને બધા જ પ્રકારના જે તોફાનો તું કરે છે ને એમાં તારે બરાબર ધ્યાન રાખવું પડશે. તું તારી  કાળજી રાખીશ ને ? હા, એમ કરવાથી કદાચ તું પડી જા, તને વાગી જાય એવું પણ બને. પણ કાંઈ વાંધો નહીં, વાગે એ તો…, વાગે.” 

જો આપણે એમને હકારાત્મકતા તરફ ફેરવવાનાં જ  હોય તો આપણા દિવ્યાંગ તરુણને અને તરુણીને પહેલા આપણે સ્વીકારીએ. હસ્તે મુખે સ્વીકારીએ અને એના તારુણ્યનું  સ્વાગત કરીએ. અને પછી આપણે ધીમેક રહીને એને જે બંને પાસા કહેવા છે એ કહીએ અને પછીની ચોઈસ શું નક્કી કરવું તે તેની ઉપર છોડીએ. પછી એને થોડે અંશે એ નક્કી કરે તે કરવા દઈએ. કરવા દઈએ તો પછી એને અનુભવ થશે અને તો એ નક્કી કરશે કે મેં આ કર્યું હતું એ સાચું હતું કે ખોટું હતું ??. ફરીવાર હું આવું કરું કે ન કરું??, મમ્મી પપ્પા જે કહેતા હતા એ સાચું હતું કે ના મેં નક્કી કર્યું હતું તે સાચું?? . Let him decide આ બહુ મહત્વની વાત છે. 

હું માનું છું કે તરુણાવસ્થાના ઘણા પ્રશ્નો એ પ્રશ્નો નથી, પણ  એની અંદર થઈ રહેલા ફેરફારોની અસર છે. જેમ મને ને તમને ખ્યાલ છે કે બહેનો છે એ મેનાપોઝમાંથી જયારે પસાર થાય છે ત્યારે એના શરીરમાં ફેરફાર થાય છે, એના સ્વભાવમાં ફેરફાર થાય છે, એનો સ્વભાવ થોડો ચીડિયો બને છે. એવા જ આ ફેરફારો છે. જેમ પેલા ફેરફારોનું સ્વાગત તેમ આ ફેરફારોનું પણ આપણે પૂરા હૃદયથી સ્વાગત કરતા શીખીએ.

વિચારને શિક્ષિત કરી શકાય?

શરીરમાં આપણું મન ક્યાં આવેલું છે  ?  શરીરમાં  દિલ ક્યાં આવેલું છે ?

ભદ્રાયુ વછરાજાની                                     bhadrayu2@gmail.com 

ખરેખર તો વિચારનું શિક્ષણ હોય નહીં. કેમ ન હોય ? વિચાર તો ગમ્મે  ત્યારે આવે, ગમે તેવા આવે, ન ગમે તેવા પણ આવે. ભૂખનું કે તરસનું  કે રુધિરાભિસરણનું શિક્ષણ હોય ? જો એ બધાનું હોય તો વિચારનું શિક્ષણ હોય. કારણ કે વિચાર ઈનટેન્જીબલ છે. ઈનટેન્જીબલ એટલે શું ? જેને તમે જોઈ શકતા નથી, જેને તમે સ્પર્શી શકતા નથી, જે ક્યાંથી આવ્યું, ક્યાં ગયું ખબર નથી પડતી. આમ જુઓ તો, વિચારનું  તો કોરોના વાયરસ જેવું છે. ક્યાંથી આવ્યું એ ખબર ન પડે, એનો ઈલાજ શું એ ખબર ન પડે. જે અજ્ઞાત છે તે વિચારનું શિક્ષણ શક્ય નથી.

 

તો શું વિચારને બે-લગામ અવરજવર કરવા દેવી ?? ના સાવ એવું નથી. હા, વિચારની કેળવણી શક્ય છે. આ શિક્ષણ અને કેળવણીમાં શું ફેર ? ખાસ્સો ભેદ.  આપણને  દિલમાં ઉગે અને કોઈ કામ માટે ભેગા થઇએ તો એ કેળવણીના ભાગરૂપે ભેગા થયા કહેવાય.  કેળવણી છે શું ?  કેળવવું – To educate.  ખરેખર Educate નો અર્થ જ એ છે ‘અંદર પડયું છે તે બહાર લઇ આવો.’  પણ કેવી રીતે બહાર લઈ  આવવું ? બે રીતે લાવી શકાય. ૧) બધું મગજમાં ભરો અને ટાણું  આવે ત્યારે માણસ પોપટની જેમ બોલે એ બહાર લઇ આવવાની એક રીત. અને ૨) હાથ, પગ અને બધાં  જ કૌશલ્યો શીખો, કેળવો, ખુદ અમલમાં મુકો કે  જેથી કરીને તેના દ્વારા જે સર્જન થાય એ પ્રક્રિયાને   કેળવણી કહેવાય.

 

આપણે  બોલીએ છીએ કે  વિચાર આવ્યો. એનો અર્થ એવો કે કોઈક આવે તો એને આવ્યું કહેવાય ને ! તો વિચાર પણ આવતો હશે ને.??. પણ ના એ વાત સાચી નથી, એનું કારણ કે આપણને આવા ભ્રામક વાક્યો બોલવાની ટેવ છે. ટ્રેનમાં જતા હોઈએ તો આપણે કહીએ કે પાલનપુર આવ્યું. પાલનપુર નથી આવ્યું, આપણે પાલનપુર આવ્યા છીએ. આપણે બોલીએ છીએ કે નળ આવ્યો !!  નળ આવ્યો નો અર્થ એવો કે પ્લમ્બર આવશે ને નળ નાખશે. પણ  ના એવું કહેવા માંગતા નથી.  નળ આવ્યો એનો અર્થ એવો છે કે નળ હતો એમાં પાણી આવ્યું. આપણે કહીએ છીએ કે અમે ઘઉં વીણીએ છીએ. ખરેખર તમે કાંકરા વીણો છો. એવી રીતે ‘વિચાર આવ્યો’ ને આપણે ‘આવ્યો’ કહીએ છીએ પણ હકીકતમાં એ આવતો નથી.

વિચારનું ક્રિએટિંગ  હાઉસ તો બહાર છે. પણ તેને લઈને અંદર જે કંઈ થાય છે, એમાંથી જે આવે છે એ વિચાર છે. એટલે આવ્યો ખરો  પણ અંદરથી બહાર આવ્યો. અંદર તો ઢગલો પડ્યો જ  રહે છે. હવે વિચારની કેળવણી શક્ય છે તો વિચારોને કેળવવા શું કરવું ?? વિચાર એટલે શું ? શાસ્ત્રમાં કહ્યું  છે કે  વિચાર પ્રવાહઃ ઈતિ મનઃ – ‘વિચારોનો પ્રવાહ એ જ મન છે.’ પણ  મન ક્યાં છે ? મન કોઈએ જોયું છે ? વિજ્ઞાન શિક્ષક તરીકે મેં દસમા ધોરણના વિદ્યાર્થીઓને પૂછ્યું કે, ‘તમારામાંથી મૂત્રપિંડ કેટલાએ જોયું છે?’ લગભગ પોણા ક્લાસે હાથ ઉંચો કર્યો. એક ટીચર્સ ટ્રેનિંગમાં મેં પૂછ્યું કે,  મગફળીના ઝાડ  કોણે જોયાં  છે ??  તો લગભગ સાઠ ટકા મિત્રોએ હાથ ઉંચા કર્યા !! જેણે મગફળીનું ઝાડ  જોયું  હોય એણે મૂત્રપિંડ જોયો હોય !! આયી બાત સમઝમેં ??

મન શું છે ?ક્યાં બેઠું છે ? શાસ્ત્રએ સમજાવ્યું કે વિચારોનો પ્રવાહ ચાલતો ચાલતો જાય એને મન કહેવાય. એનો મતલબ એવો  કે વિચારો તો છે જ,  આવતા તો હોવા જ જોઈએ,  તો જ મન કામ કરે. પણ કોઈ કહી શકે મન છે ક્યાં ? હવે એ મનમાંથી જે વિચાર આવતો હોય, એ  મનને આપણે ઓળખ્યું નથી, જોઈ શકતા નથી, હું કે તમે નહીં, પણ  ડોક્ટર્સ પણ કહે છે કે સર્જરી કરીને મગજ બહાર કાઢી શકાય,  મન ન નીકળે. આપણી લગભગ ગડમથલ ન જોયેલા અને ધારી  લીધેલા બે શબ્દો માટે છે, મન અને દિલ.  ‘મારું દિલ દુભાણુ.’ ‘એણે મારા દિલ ઉપર ઘાવ પાડયો.’  ક્યાં છે દિલ ? છે ક્યાંય ? આ સં-કલ્પના છે.  મન ક્યાં છે અને દિલ ક્યાં છે. જેને આપણે જોયા નથી એની કેળવણી ની વાત રસપ્રદ હશે પણ થોડા ઊંડા ઉતરવું પડશે.

જે સંતાનને ઈશ્વરે “વિશિષ્ઠ બાળક” તરીકે જન્મ આપ્યો તે દિવ્યાંગ

આપણે તેને આવકારીએ, હસ્તે મુખે સ્વીકારીએ અને એના તારુણ્યનું સ્વાગત કરીએ.

ભદ્રાયુ વછરાજાની                                              bhadrayu2@gmail.com 

‘દિવ્યાંગ’ કેટલો સુંદર શબ્દ છે આ…. વર્ષો પહેલા આપણે ‘ખોડખાપણ’ એવો શબ્દ વાપરતા પછી આપણે ‘વિકલાંગ’ એવો શબ્દ વાપરવા લાગ્યા અને હમણાં હમણાં છેલ્લા દશકથી આપણે ‘દિવ્યાંગ’ એવા શબ્દનો આવિષ્કાર કર્યો છે. બહુ જ ઉત્તમ શબ્દ છે આ અને એનો અર્થ બહુ સીધો છે :  જેમના અંગ વાંકાચૂકા નથી, જેમની માનસિકતા અલ્પ વિકસિત નથી, જેમની પ્રવૃતિઓ મુશ્કેલ લાગે તેવી નથી પરંતુ જેમના અંગો, જેમનું મન અને મનની પ્રક્રિયાઓ અને જેમની પ્રવૃતિઓ દિવ્ય અંગ દ્વારા થઈ રહેલ  છે એને દિવ્યાંગ કહેવાય. 

ઈશ્વરે વિશિષ્ઠ બાળક તરીકે મારા અને તમારા સંતાનને જન્મ આપ્યો હોય ત્યારે દિવ્યાંગ કહેવાય છે. આ તો બહુ સીધી વાત છે.  જેમ માણસનું ઘડતર થાય ત્યારે પરમાત્મા એકસરખી ક્ષમતા બધામાં મૂકે. પછી આપણામાંથી કોઈ એ ક્ષમતાનો ભરપૂર ઉપયોગ કરે અને વિકાસ કરે અને કોઈ ક્ષમતાનો ડબ્બો ખોલે જ નહીં અને જેવા આવ્યા હતા એવા ને એવા પાછા જાય.  આ બે શક્યતાઓ છે. એવી જ રીતે ઈશ્વરે જે દિવ્યાંગ સર્જ્યા છે તેને પોતાના ખાસ આશીર્વાદ આપ્યા છે. આશીર્વાદ શા માટે ? ઈશ્વરે કહ્યું બીજા લોકોને તો મેં  બધું આપ્યું છે અને એ બધું કરવાના છે, કરી રહ્યા છે પણ લે મેં તને દિવ્ય અંગો આપ્યા અને દિવ્યાંગોની હાજરીથી હું તારી ભેગો રહીશ. હવે તું જગતને જીતી બતાવ. ચાલ, મારી આંગળી પકડ…. આ દિવ્યાંગ છે.

 

વિચારવાનું એ છે કે જો ઈશ્વરે આ પ્રકારનું સર્જન કર્યું તો આ દિવ્યાંગ સંતાનો મુશ્કેલી કેમ અનુભવે છે ? જે વસ્તુ આપણે લોકો નોર્મલી કરી શકીએ છીએ, સમજી શકીએ છીએ, પ્રવૃત થઈ શકીએ છીએ તે આ દિવ્યાંગ કેમ નથી કરી શકતા ? કેમ નથી સમજી શકતા ? એ આપણને મૂંઝવતા  પ્રશ્નો  છે. સમજવા જેવી સરસ વાત એ પણ છે કે આપણા ઘરમાં દિવ્યાંગ બાળક આપીને ઈશ્વરે આપણને પણ એમના ઉત્તમ સર્જન સાથે જોડી આપ્યું છે. અને પરિણામે ઈચ્છીએ કે ન ઈચ્છીએ આપણે દિવસમાં ઘણી વખત ઈશ્વરને યાદ કરીએ છીએ,,,જયારે આપણા દિવ્યાંગ સંતાન સામે આપણી નજર પડે છે !!  કેવું વિચક્ષણ સર્જન છે ! જેને બધું આપ્યું છે છતાં બધા માટે એણે ખાસ મહેનત કરવાની છે. એને કોઈ વસ્તુ સરળ નથી, એને કોઈ વસ્તુ સામે નથી, સામે હોય તે તેના હાથમાં નથી, હાથમાં હોય તે તેના મોઢામાં નથી પરંતુ એ દરેક સ્થાને પહોંચાડવા માટે આ બાળકે  ખુબ મહેનત કરવાની છે. એ મહેનત કરાવનાર એના સાથીદાર તરીકે,  એના સારથી તરીકે ઈશ્વરે આપણને મૂક્યાં છે. બરાબર સમજી લઈએ.   માત્ર શારીરિક દિવ્યાંગ હોવું એ દિવ્યાંગતા નથી.  આપણા રોજબરોજના જીવનમાં આપણે  ભણેલા ગણેલા ને મોટું સ્થાન ધરાવતા હોય માનસિક દિવ્યાંગોને  જોયા છે. શક્તિ હોય તેનો અર્થ એવો નથી કે તે જોઈએ ત્યારે કામ લાગે. મહાન ધનુષવિધ અને મહાભારતનું કેન્દ્રનું પાત્ર એવા ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના શિષ્ય  અર્જુનને પણ જો માનસિક હતાશા શરીરના અંગોને લુલા બનાવી દે, પાંગળા બનાવી દે એવી સ્થિતિમાં મુકતા હોય તો મારું અને તમારું સંતાન અર્જુન છે એમ માનીને એનો આપણે સ્વીકાર કરવો પડે.

ત્રણ મુદ્દા આપણા દિવ્યાંગ સંતાન માટે આપણે બરાબર માનસપટ ઉપર કોતરી રાખવા જોઈએ. 

પહેલો મુદ્દો એ ઈશ્વરે આપેલી ભેટ છે. કહોને ઈશ્વરના એ ઓટોગ્રાફ છે. રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે કહ્યું કે,  ‘દરેક બાળક જન્મે છે એ એની સાબિતી આપે છે કે હજુ ઈશ્વરને આપણાંમાં શ્રદ્ધા છે પરિણામે એ પોતાનું સર્જન આપણા હાથમાં સોંપી દે છે.’ એટલે આપણે એનો સ્વીકાર કરવાનો છે. 

બીજો મુદ્દો એ એનો જેવો છે તેવો સ્વીકાર કરવાનો… અર્થ જ એ કે તેનું પુરા હૃદયના ઉમળકાથી સ્વાગત કરવાનું છે. દરેક પળે એ જયારે જયારે ઠેસ ખાય ત્યારે, એને જયારે જયારે ઠોકર વાગે ત્યારે, એ જયારે જયારે પ્રવૃત થઈને પ્રવુતિ ન કરી શકે ત્યારે શબ્દથી, લાગણીથી, હાવભાવથી, બોડીલેંગ્વેજથી આપણે એનું કાયમ સ્વાગત કરવાનું છે. એ એક ક્ષણ પણ હલે છે, ચલે છે કે આગળ વધે છે એ ઈશ્વર તરફનું એવું ડગલું છે એમ માનીને એનું સ્વાગત કરવાનું છે. 

અને ત્રીજો મુદ્દો ઈશ્વરે આ સંતાન આપણા ઘરમાં આપ્યું છે એટલે એણે પોતાના સભાગૃહના સદસ્ય તરીકે આપણને પસંદ કર્યા છે. એમ કહોને કે લોકસભામાં ૫૦૦ થી વધુ મેમ્બર બેઠા હોય એમાંથી વડાપ્રધાન આપણને કોઈ મંત્રીપદ આપે તો એણે વિશિષ્ઠ કેટેગરીમાં આપણને પસંદ કર્યા કહેવાય…એમ ઈશ્વરે પોતાના દરબારમાં આપણને વિશિષ્ઠ સ્થાન આપવા માટે આ બાળકને આપણે ત્યાં મોકલ્યું છે.  એટલે આપણે ત્યાં કાયમ માટે એનો સત્કાર કરવાનો છે. સત્કાર એટલે આવકાર માત્ર નહીં, એમના જીવનની એક દિશા પ્રાપ્ત થતી જાય એવી રીતે એની સાથે ને સાથે રહેવાનું છે.

દિવ્યાંગ બાળકોને ઉછેરવા સહેલાં  છે એવું હું કહેવા નથી લાગતો, કહી શકું પણ નહીં. પણ ઈશ્વરે આપણા માટે અઘરું પેપર કાઢ્યું છે.  એને  ખબર છે કે આ ઉકેલી શકે એવા મા-બાપ છે. ગણિતના અઘરા દાખલ ઉકેલવા માટે ટેવાયેલ મા બાપ છે એટલે અઘરું પેપર કાઢ્યું છે. એમાં પણ આ બાળક જયારે મોટું થતું જાય અને તારુણ્યની તાસીર અનુભવતું જાય ત્યારે આપણી સામે બહુ મોટો પડકાર આવે છે. આ પડકાર આપણને મૂંઝવે છે. આ પડકાર આપણને નિરાશ કરે છે, આ પડકાર આપણી સામે મોટો પ્રશ્નાર્થ રજૂ કરે છે કારણ આપણા એ દિવ્યાંગ તરુણ કે તરુણીને શું જોઈએ છીએ તે એ અભિવ્યક્ત નથી કરી શકતા. બીજું,  અભિવ્યક્ત કરે તો એને સમજી આપણે નથી શકતા,.ત્રીજું,  આપણે સમજી શકીએ તો એના જવાબરૂપે આપણે કશું નક્કર પરત નથી કરી શકતા. આ ત્રણ જે સ્પીડબ્રેકર્સ છે એ આપણા તરુણ કે તરુણી દિવ્યાંગ સામેના બહુ મોટા પ્રશ્નાર્થો છે, આપણી મૂંઝવણ છે, આપણી ચિંતા છે.

પણ મૂંઝવણને મૂંઝવણ તરીકે જોવાથી એ હલ નહીં થઈ જાય. આપણે ઘડાવું પડે, આપણે આપણી માનસિકતા, આપણી સાંવેગિકતા અને આપણી ચપળતા ત્રણ  વાતોને ભેગી જોડવી પડે. કેવી રીતે જોડી શકાય એ તમે સૌએ અનુભવ્યું પણ હશે. હું વિશેષ વાત કહીશ એવું કંઈ નથી પણ હું અને તમે જે કરી રહ્યા છીએ એની તરફ જોવાની આપણી એક દ્રષ્ટિને હું ચોખ્ખી કરવા માંગુ છું. શક્યતા છે કે આપણી આંખમાં ધીમે ધીમે મોતિયો આવ્યો હોય અને મોતિયાને લઈને આપણે  દિવ્યાંગ બાળકની તારૂણ્યની તાસીરને આપણે સ્પષ્ટ ન જોઈ શકતા હોઈએ  તો  એ જોઈ કેવી રીતે શકાય ?, એના પ્રશ્નો કેવા હોય એની ચર્ચા હું તમારી સાથે કરીશ. દરમિયાનમાં આપ સૌને આપને ત્યાં પધારેલા દિવ્ય અંગવાળા ઈશ્વરને હંમેશા માટે સ્વાગત કરવા, સ્વીકાર કરવા અને સત્કાર કરવા ઈશ્વર બળ આપે તેવી હું પ્રાર્થના કરું છું.

 

આજની પેઢી ભવિષ્યમાં સારા પરિવાર આપી શકશે?

લગ્નપ્રથા વારંવાર તૂટતી દેખાશે. આપણી  કુટુંબ વ્યવસ્થા રહેશે નહીં તો પરિવાર ક્યાંથી રહેશે ??

ભદ્રાયુ વછરાજાની                                                           bhadrayu2@gmail.com  

આજનો પ્રશ્ન એ પ્રશ્ન કરતાં ચિંતા વધુ છે. કમનસીબે કહેવું પડે છે કે આજની પેઢી ભવિષ્યમાં સારા પરિવારો આપી શકશે તેવા ભ્રમમાં રહેવાની જરૂર નથી. આ સાંભળીને કોઈ નિરાશાવાદી ગણતું હોય તો એ એને મુબારક. કોઈપણ  ભવિષ્યવાદી એમ કહી શકે તેમ છે કે  2030 પછી ભારત દેશના લગભગ ૪૦% વિસ્તારની અંદર લગ્ન નહીં થાય, લગ્ન વ્યવસ્થા પડી ભાંગશે. અરે, અત્યારે જ પડી ભાંગી છે. તમે રોજનું છાપું ખોલીને વાંચો. રોજ બે કેસ હોય છે.  ‘પ્રેમિકાએ પ્રેમીની સાથે ભળીને પતિને ઢાળી દીધો !’  એનો અર્થ એવો છે કે જેની સાથે જીવવાની પ્રતિજ્ઞા કરી છે, હજારો લોકોની હાજરીમાં લગ્નગ્રંથિથી જોડાયા એને મારી નાખવાનું  અંતિમ પગલું ભરી શકાય છે !! 

કોઈપણ બાળક આજે  ઘરની અંદર સહજ અભિવ્યક્તિ કરી શકતું નથી, પરિણામે દરેક વ્યક્તિ આઈસોલેટેડ થવા લાગી. કેટલું બધું અંગત છે,  જે મારે કહેવું તો કોને કહેવું,  એ મને પ્રશ્ન છે. જેની પાસે મોકળાશથી કહી શકાય એવું કોઈ ઠાલવવાવાળું નથી. પહેલાં  વડીલો હતા.  યાદ છે આપણે દાદી પાસે બેસીને વાત કરતા કરતા રડી પડતા તો દાદી માથે હાથ મૂકતી અને આપણને નિરાંત થઈ જતી.. અત્યારે તમે કોને કહો ? પતિ પત્નીને કહે કે પત્ની પતિને કહે, કોણ  કોને કહે ? બાળક તો બિચારો સાવ  વિક્ટિમ છે. એ  સાક્ષી બનીને જોવે છે,  એ નક્કી કરે છે કે પપ્પા બિહેવ કરે છે એ સારું કે મમ્મી કરે છે એ સારું ??. પછી એ થોડું આમાંથી લે છે અને થોડું પેલામાંથી લે છે અને એની રીતે પોતાનો રસ્તો ફોડી લે છે. કહેવાનો સેન્સ છે કે લગ્નપ્રથા વારંવાર તૂટી ભાંગતી દેખાશે. આપણે લિવ ઈન રિલેશનશિપને ખાનગીમાં સ્વીકારવા લાગ્યા છીએ, આપણે હોમોસેક્સ્યુઆલિટીનો પ્રચાર કરવા લાગ્યા છીએ , એનો મતલબ એ કે આપણે બધા જ બેરિઅર્સ ક્રોસ કરવા લાગ્યા  છીએ. એ જોતા એવું લાગે છે કે આપણી  કુટુંબ વ્યવસ્થા રહેશે નહીં તો પરિવાર ક્યાંથી રહેશે ??

પહેલાં  આપણે શબ્દ બોલતા ‘સગા વ્હાલા’, ત્યારે  સગા સગા હતા,  હવે તો વ્હાલા જ સગા થઈ ગયા છે. સગાઓ બધા આઉટ ઓફ બોક્સ જતા રહ્યા છે. પહેલાં એક મામા મહિનો હતો. હજી ગામડામાથી જે પરિવારો અહીંયા આવ્યા એમાં ક્યાંક ક્યાંક છે. મામા મહિનો એટલે  વેકેશન પડયું એટલે છોકરાઓ મામાને ઘેર. આજે તમે શહેરમાંથી આમ  મામા મહિનામાં જતા છોકરાઓ બતાવો. આપણે એને  સ્કેટિંગમાં, નૃત્યમાં, બને એટલી પ્રવૃત્તિમાં  નાખી દઈએ છીએ. શું કામ ? એમની પ્રવૃત્તિ માટે નહીં, પણ એ પ્રવૃત્તિમાં જાય તો મને સમય મળે અને હું મારી મોકળાશ શોધી લઉં એટલા માટે. ગુજરાતમાં પણ  હોલીડે પ્લેહાઉસ ચાલવા લાગ્યા. હોલીડે પ્લેહાઉસ  એટલે શું ? રેગ્યુલર પ્લેહાઉસ સોમ થી શુક્ર ચાલે તો શનિ રવિ બાળક હોલીડે પ્લેહાઉસમાં જાય. કેમ ? મમ્મી પપ્પાને હોલીડે ભોગવવો હોય તો શું કરે ? માટે બાળક આઘું  રહે તેવી વ્યવસ્થા, બીજું શું ??  આપણું બાળક આપણી ઈચ્છાથી આવ્યું છે. પણ ઈચ્છાથી આવેલા બાળકને આપણે પછી ઈચ્છાથી સાચવતા નથી. રેડ કાર્પેટ વેલકમ કરી શકતા નથી. પછી આપણે બાળકને આઘું રાખવા લાગીએ છીએ. એ દૂરી આપણે જ ઉભી કરીએ છીએ. પછી આપણે કહીએ કે સંતાનો વૃદ્ધાવસ્થાની અંદર અમને સાચવતા નથી !!  ખોટી વાત છે. થોડો વિચાર કરજો આ મુદ્દા ઉપર કે અત્યારે જેટલા લોકો વૃદ્ધાશ્રમમાં છે એમાંથી મહત્તમ  આજથી ૨૦-૨૫ વર્ષ પહેલા વિભક્ત કુટુંબમાં વહેંચાઈને મોટાં  થયેલ જેનાં ફળરૂપે એ વૃદ્ધાશ્રમમાં છે. એટલે ૨૦૩૦ પછી આપણે પણ ઓસ્ટ્રેલિયા કે અમેરિકાની જેમ કેરહાઉસીસ શરૂ કરવા પડશે . જેમાં દાદા દાદી રહેતા હશે અને સરકારે એના માટે કેર ટેકર રાખ્યો હશે  !!, એક સમય થાય ત્યારે કો’ક સામે બેસીને વાત કરવા આવે,  વળી એક કલાક પછી કોઈ આવે ને વહીલચેરમાં તડકામાં ફરવા લઇ જાય, પાછું મૂકી જાય, સાંજે કોઈ બીજી વ્યક્તિ આવે જે  ખાવું હોય એ બનાવી દે, ખવડાવી દે ચમચી ભરીને અને ચાલ્યા  જાય. You are alone. ‘એકલા આવ્યા હતા, એકલા જવાના’ એ તત્ત્વજ્ઞાન સમજાય તે  વાત સાચી પડશે. ૨૦૩૦ સુધીમાં અવશ્ય ભારતમાં આવું થશે.  આપણે સંસ્કૃતિની વાતો  કરીએ તેથી બદલાવ નહીં આવે, સંસ્કારની ચિંતા  કરવાનું ટાણું  છે.

……તો અત્યારના પરિવારોને માટે શું કહીશું ??

શનિ-રવિ જરા મોકળાશ મળે ત્યારે બહાર લાઈનમાં ઉભા રહીને પણ જમવાનું !! ઘરમાં રહીએ તો કુટુંબ જેવું કે પરિવાર જેવું લાગે ને ?

ભદ્રાયુ વછરાજાની                                                       bhadrayu2@gmail.com 

અત્યારના પરિવારો માટે  કમનશીબે  એવું કહેવું પડે  કે આપણે  ‘પરિવાર’ શબ્દ જ ગુમાવી દીધો છે. પરિવારો  તૂટી ગયેલા પણ ન કહેવાય,  પરિવાર હોય તો તૂટે ને ?? અત્યારે પરિવાર છે ક્યાં, તે  તૂટે ! કારણકે સંયુક્તમાંથી આપણે વિભક્ત થયા. જુદા પડીને રહેવા લાગ્યા, એમાંથી આપણે કેન્દ્રીય બન્યા. એટલે સંયુક્તમાંથી વિભક્ત અને વિભક્તમાંથી વ્યક્તિ કેન્દ્રીય. જુદા પડયા પછી પત્ની પત્નીના રસ્તે, પતિ પતિના રસ્તે, બાળક બાળકના રસ્તે. 

વધુમાં વધુ કમાવાનો અને જેની જરૂર નથી એવી બધી જ વસ્તુઓ ઘરમાં ઠાંસી દેવાનો સ્પર્ધાત્મક યુગ આવ્યો. વર્ષો પહેલા એક વ્યાખ્યા વાંચી હતી કે, ‘લકઝરી એટલે શું ?’ વ્યાખ્યા હતી કે,  જેની મારા ઘરમાં જરૂર છે કે નહીં તેની મને ખબર નથી પણ પાડોશીના ઘરમાં છે માટે મારા ઘરમાં આવવી જોઈએ એને લકઝરી કહેવાય. મારા ઘરમાં ત્રણ એ.સી છે,, શા માટે ?  ઉપયોગમાં તો એક જ રૂમ લેવાય છે,  પણ ‘કોઈક ગેસ્ટ આવે તો ?’  વર્ષમાં ત્રણ દિવસ તમારે ત્યાં મહેમાન આવે છે છતાં તમે એ.સી લગાડ્યું ??  એ વિકાસ કહીએ કે જે કહો તે. ‘..એવું નહીં રાખો તો કદાચ દોડીને કમાશો નહીં.’  I do agree પણ વિચારવું પડે કે કમાણી કરવા માટે તમારે તમારા કુટુંબને છોડી દેવું પડે છે, તમે સવારે ૭ વાગે નીકળો અને રાતે ૯ વાગે આવો. સવારે જાઓ ત્યારે તમારી દીકરી ઉઠી ન હોય અને રાત્રે આવો ત્યારે તમારી દીકરી સુઈ ગઈ હોય !!  બુધવારે જયારે ઇન્ડસ્ટ્રીમાં રજા હોય ત્યારે બાપ દીકરીનું મોઢું જોતો હોય. આવી   જે ટેંશનવાળી સ્થિતિ ઉભી થઇ છે  એમાંથી આપણા કુટુંબો જ તૂટી ગયા છે. 

આપણી પાસે ઈલેક્ટ્રોનિક ગેઝેટ આવ્યા, એટલે પતિ પત્ની બેઠા હોય તો પતિ પોતાના મોબાઈલમાં હોય,  પત્ની પોતાના મોબાઈલમાં હોય, દીકરો કે દીકરી નાના હોય તો બિચારા લાચાર થઈને જોતા હોય, એ લાચાર ન રહે એટલે મમ્મી એના હાથમાં પણ મોબાઈલ પકડાવી દે કે,  હાલ બેટા, તું પણ અમારી ભેગો જલસા કર !! આ આજના પરિવારો છે. જરૂરતને સીમિત રીતે અગ્રતા યાદી બનાવીને તમારા ઘરમાં વસાવો અને એટલા પૂરતું તમે કમાવાની મહેનત કરો. આવતીકાલની પણ ચિંતા કરો નહીં કરો એવું નહીં, ભવિષ્યની ચિંતા માત્ર નહીં પણ સ્ટ્રેટેજિક પ્લાનિંગ જરૂર કરો,,  પણ આપણે બેન્ક બેલેન્સ વધારવું છે, મ્યુચ્યુઅલ ફંડમાં પૈસા રોકવા છે, ખુબ બધી લકઝરી વસાવવી છે, નથી જરૂર એવી ગાડીઓ લેવી છે પછી ભલે પરિવારને આપવાના સ્નેહની બાદબાકી થઇ જાય !! થાય છે એવું કે,  બધું વસે છે પણ પાછળ ફરિયાદ રહી જાય છે. આપણે કોઈને સમય આપી શકતા નથી. પરિણામે ઘરમાં પરિવાર નથી વસતો અને  વસ્તુઓ જ વસે છે !!

આજે તો પરિવાર એટલે ઘરના સભ્યો કરતાં  પણ પતિના મિત્રો અને પત્નીની બહેનપણીઓ અને એ સૌના પરિવાર  અથવા તો સોશ્યલ ગ્રુપ્સ કે જેના મિલન કે કોઈ કાર્યક્રમ હોય ત્યારે બનીઠનીને જવાનું અને કૃતિમ હસી-મઝાક કરવાના. અંતે તીખું તમતમતું અર્ધી રાત્રે જમીને ઘરે આવવાનું !! પછી શું થાય ? “બધી એ મઝાઓ હતી રાતે રાતે,  ને સંતાપ  એનો સવારે સવારે” !!  રજા પડી નથી ને ગાડીને ચાવી મારી બહાર ઉપડ્યા નથી !! જ્યાં જથ્થાબંધ માણસોનું કીડિયારું ઉભરાયું હોય ત્યાં જઈ  મગજમાં ઉત્પાત ભરવાનો ? કે કોઈ હોટલના એ. સી. રૂમમાં ભરાઈને પડ્યા રહેવાનું !! શનિ-રવિ જરા મોકળાશ મળે ત્યારે બહાર લાઈનમાં ઉભા રહીને પણ જમવાનું !! ઘરમાં રહીએ તો કુટુંબ જેવું કે પરિવાર જેવું લાગે ને ? 

શનિ-રવિ તો કુટુંબમાં સાથે રહેવાના, સ્નેહ અને હૂંફ આપી એકબીજાને કામમાં મદદ કરી સેતુ બાંધવાના, પાડોશીની સાથે મૈત્રી કેળવવાના, સંતાનો સાથે ઘરના બગીચામાં સાફસૂફી કરવાના, સાથે મળીને કુટુંબ માટે આગામી દિવસોનું  પ્લાનિંગ કરવાના  દિવસો છે. સાથે રહી રિલેક્સ થવા માટેના દિવસો છે. દોડાભાગી તો રોજ હોય જ છે ને ? મહિનામાં બે કે ત્રણ વખત જયારે દીકરા -દીકરીને મન  થાય ત્યારે ઘરે દાદા-દાદી કે નાના-નાની ને રહેવા લાવવાના અને તેમની સાથે બેસી તેમની વાતો સાંભળવાના દિવસો હોય છે ક્યાંય આજના પરિવારોમાં ?? ‘હોવા જોઈએ’ એવું સૌ સ્વીકારે છે પણ એવું થતું નથી કારણ આપણે અકારણ અતિ-વ્યસ્ત થઇ ગયા છીએ. 

 

‘મરો ત્યાં સુધી જીવો.’ પણ જીવો એટલે હસતાં અને હસાવતાં

રોહીન્ટન નરીમન કેરાવાલાએ નવ વર્ષ લડત આપી પણ સાવ સહજ ભાવે,,જાણે કાંઈ બન્યું જ નથી !!
******************************************************************
ભદ્રાયુ વછરાજાની bhadrayu2@gmail.com
==========================================================

અસહાય પરિસ્થિતિમાં માણસ આનંદીત રહી શકે ખરો ? લગભગ ૯ વર્ષ હાથ-પગ ચલાવી ન શકાય, ૫૦ વર્ષની ઉંમરથી ૫૯ વર્ષની ઉંમર સુધી નર્સીગ સ્ટાફની મદદથી બધા જ સંદેશ વ્યવહાર કરવાના , અરે, આજે શું ખાવું છે તે ઘર આખા માટે નક્કી કરવાનું તેમજ બધા સાથે ફોન ઉપર વાત કરવાની અને આ પાછો નિયમિત ક્રમ !! શક્ય છે ?? નહીં ને,, પણ રોહીન્ટન માટે આ બધું સહજ હતું. આવૈ લાગશે પણ, દિવસમાં બે થી ત્રણ સારા પિક્ચર જોવા અને અગત્યની સિરીયલો જોવી એ પણ એનો નિત્યક્રમ હતો.

નાની ઉંમરમાં બે’ક વર્ષની ઉંમરે તેને મેનેન્ઝાઈટીસ થયો અને પરિણામે અભ્યાસમાં વિઘ્ન આવ્યું , છતાં તે મહેનત કરીને એસ.એસ.સી. પસાર થયો. આ શક્ય બન્યું કારણ કે એમના માતુશ્રી વ્યવસાયે શિક્ષક હતા અને તેથી એમને મૂળભૂત વાંચવા, લખવા અને સમજવાની જરૂરીયાત તો મારા પાસે જ પુરી થાય. ડાબા પગમાં ચાલવાની થોડી તકલીફ રહી ગયેલી. અમદાવાદના અંધજન મંડળમાં સેવાભાવ કર્યો અને થોડો હુન્નર શીખ્યો ત્યારે આનંદ અને ઉલ્લાસ સાથે એવા પ્રજ્ઞાચક્ષુઓ સાથે તેણે મૈત્રીના સંબંધ કેળવ્યા. તે પરગજુ એટલો કે પોતાની પાસેથી કોઈ નાની વસ્તુ કોઈને ગમે તો તુર્ત જ તે આપી દેતો.

લગભગ ૪૮ – ૪૯ વર્ષની ઉંમરે તેના પગમાં અને હાથમાં તાકાત ઓછી થવા માંડી. તપાસ કરતાં માલુમ પડયું કે મેનેન્ઝાઈટીસની પગને જે અસર થયેલી અને કરોડરજ્જુનો જે સ્તંભ હોય તે ધીમે ધીમે ખવાઈ ગયો. હવે ધીમે ધીમે હલનચલન મુશ્કેલ થવા માંડયું. સ્વાભાવિક રીતે તેમના માતુશ્રી અને બહેનને ચિંતા થવા લાગી અને ભારતના નિષ્ણાંત ડોક્ટરને પણ આ અંગે પુછવામાં આવ્યું તો એમ.આર.આઈ. દ્વારા જાણવા મળ્યું કે આનું ઓપરેશન તો લગભગ અસંભવ છે અને તે બધું ખોલવા જતાં બાકીની ચેતનાઓ પણ ગુમાવી દેવાય એવું બને અને ભય રહે કે વ્યકિત જીવીત ન રહે.

ભગવાને આપણા શરીરની એવી સુંદર રચના કરી છે કે કરોડરજ્જુ અને મગજ દ્વારા આપણા શરીરના દરેક અંગોને સૂચના મળતી હોય છે. રોહીન્ટનની હાથપગ ચલાવવાની શકિત ક્ષીણ થવા માંડી અને એક તબક્કે એવી પરિસ્થિતિ આવી કે અમદાવાદની સ્ટર્લીગ હોસ્પીટલમાં શ્વાસ લેવાની તકલીફ માટે ઈમરજન્સી રૂમમાં તેને દાખલ કરવામાં આવ્યો. ઈમરજન્સી ટીમના વડા ડૉ.પ્રતિભા દિલીપ અને તેમની ટીમે ત્રણ-ચાર દિવસ પછી કુટુંબને કહ્યું કે તેના ગળામાં એક સાધન બેસાડવું પડશે કે જેના દ્વારા એ વાત કરી શકે. ધીમે ધીમે ઓક્સીજન દ્વારા ફેફસાંમાં સતત શ્વસનતંત્રને ધબકતું કરવાનું શક્ય બન્યું. આ પધ્ધતિને મેડીકલ ભાષામાં ટ્રેકીયોસ્ટોમી કહેવામાં આવે છે અને એક બાયપેપ મશીન દ્વારા શરીરમાં ઓક્સીજન જાય અને તેને પરિણામે વ્યકિત શ્વસનતંત્ર ચાલુ રાખી શકે. તેમના માતુશ્રી અને બહેન દ્વારા ૨૪ કલાકનો વારાફરતી નર્સીગ સ્ટાફ રાખવામાં આવ્યો અને ધીમે ધીમે ઓક્સીજનની જરૂર ઓછી થતી ગઈ અને બોલવાનું પણ વધવા માંડ્યું. જો કે, ડોક્ટર્સ એવું માનતા હતા કે એક ફેફસાંમાં અસર થઈ હોવાથી અને હાથપગ ન ચાલતા હોય લાંબો સમય આ દર્દી કાઢી શકશે નહીં.

રોહીન્ટનની જવામર્દીની વાત હવે શરૂ થાય છે. એમણે આનંદથી અસહાય પરિસ્થિતિમાં પોતાની રીતે દુઃખમાં મોજ માણી અને જીવન પસાર કર્યું. આ નવ વર્ષમાં કોઈપણ દિવસ એમણે કોઈ કાગારોળ મચાવી નહી અને કોઈ નિરાશા કે અફસોસ કર્યો નહીં. તેમનાથી પથારીમાં પણ હલનચલન થઈ શકાતું ન હતું. કોઈને કોઈ ફિઝીયોથેરાપીસ્ટ નિયમીત રીતે એમને હાથપગની કસરત કરાવવા આવતા હતા તેની સાથે પણ હસતાં હસતાં એ બધું કરતા. દરરોજ તેમના બેન પુછે કે આજે શું ખાવું છે તો એ એની ફરમાઈશ કરે. બધું ખાવાની છૂટ હતી પણ કોઈએ ખવડાવવું પડતું. જો કોઈનો સવારનો ગુડ મોર્નીગનો મેસેજ અથવા ફોન ન આવે તો એ સામેથી કહેતા કે ‘ગુડ મોર્નીગ કેમ કર્યું નહીં ?’. તેમનું કામ ઘડીયાળના ટકોરે ચાલતું અને સમયસર એમનું શરીર સાફ કરવામાં આવતું. સમયના ટકોરે ફિઝીયોથેરાપી અને ભોજન લેવામાં આવતાં અને પછી થોડો આરામ કરીને હિન્દી અને સબટાઈટલવાળા બીજી ભાષાના પિક્ચરો પલંગમાંથી જ જોવાનાં. એમને ફિલ્મી સંગીતનો અને ખાસ કરીને કિશોરકુમાર તથ્ય અન્ય કલાકારોના ગીત સાંભળવાનો એટલો શોખ હતો (કે તેમના નિધન બાદ તેમનો ફિલ્મ-સંગીતનો સમગ્ર સંગ્રહ જયારે એક વિડીયો – ઓડીયો લાયબ્રેરી ચલાવતા ભાઈને આપ્યો ત્યારે તેઓ સ્તબ્ધ થઈ ગયા અને એમનાથી સહજ કહેવાય ગયું કે, “વાહ દોસ્ત તું તો મારાથી આગળ નીકળી ગયો”. એમને લાગ્યું કે આ એવા ફિલ્મ સંગીતનો સંગ્રહ છે કે જે ભાગ્યે જ કોઈની પાસે મળે. આ સંગ્રહ તેમને અમે ભેટ તરીકે આપ્યો ત્યારે તેને સ્વીકારતાં તેઓ ગળગળા થઈ ગયા.)
એમને ધીમે ધીમે મોટુ સ્કીન અને હેડફોન પણ આપવામાં આવ્યા. દર દોઢ – બે મહિને ટ્રેકીયોસ્ટોમી બદલવાવાળા ડોક્ટર આવે તો તેને નાસ્તો કરાવ્યા વગર તે જવા ન દે. તેમના માહરૂકબેને ઓફિસે જવું કે નહીં તેની અસમંજસમાં હતા ત્યારે તેમને કહ્યું, “જાઓ અને સાંજે સમયસર આવજો.” તેમનો ભાણો ઉર્વાક્ષ તેમને અતિપ્રિય હતો. તેને લંડન, સીંગાપોર અને દુબઈ જવું પડ્યું પરંતુ મામો-ભાણેજ નિશ્ચિત સમયે ઓડીયો – વિડીયો દ્વારા વાત કરે અને દિવસ દરમ્યાન તેમના દિલમાં જે વાતો કહેવાની હોય તે કરે અને એ વાત પછી એ ઘણા આનંદમાં આવી જાય. એમને દરેકનું હુલામણું નામ પડવાનો શોખ હતો. જ્યારે તેમને ખબર પડી કે નિયમીત કપડાં નહીં પહેરાય ત્યારે તેમણે તેમના બધાં જ કપડાં એમના નસીંગ સ્ટાફને ભેટ આપી દીધાં. એમને જે કોઈ મળવા આવે તેમની સાથે હંમેશાં વિનોદમાં રહેતા. બધાંના જન્મદિવસ એ આનંદથી ઉજવે અને કોઈ દિવસ પોતાના ભાગ્યની અને પોતાના શરીરની વાત ન કરે.

જેને આપણે ‘જીજીવિષા’ કહીએ છીએ તે તેમનામાં ભારોભાર અને ફરીયાદ નામનો શબ્દ એમના શબ્દકોષમાં જ નહીં. આ રોહીન્ટન નરીમન કેરાવાલાની સેવા – સુશ્રુષા તેમના માતુશ્રી ઝરીનબેન અને બેન મારૂકબેન કરતા. કમનસીબે એમના માતુશ્રીને પાછલી ઉંમરે અલ્ઝાઈમરનો રોગ થયો. જયારે ડોક્ટરોએ જણાવ્યું કે હવે લાંબું નહીં ખેચી શકે ત્યારે એમના માતુશ્રી ભગવાનને પ્રાર્થના કરતા હતા કે, મારા દિકરા પહેલાં મને લઈ લેજે અને ભગવાને તેમની પ્રાર્થના સાંભળી. બે જ વખત ભાઈ રોહીન્ટનની આંખમાં આંસુ જોયેલા તે ૧૯૯૯ માં જયારે તેમના પિતાશ્રી અવસાન પામ્યા અને ર૦૦૧ માં જયારે એમના માતુશ્રી અવસાન પામ્યા.
માતા સાથેનો દીકરાનો નાતો કેવો દિવ્ય હશે કે માતાની વિદાય પછી બરાબર એક અઠવાડીયા પછી રોહીન્ટને દુનિયાથી વિદાય લીધી.
આ વ્યકિતનો નવ વર્ષનો સંઘર્ષ જે લોકો માંદા હોય અને ટર્મીનલ માંદા હોય તેના માટે બોધપાઠ જેવો છે. ન કોઈ ફરીયાદ કરવી અને જીંદગી માણવી એ જવામર્દીની કહાની છે.
એ સાચું છે કે ‘મરો ત્યાં સુધી જીવો.’ પણ જીવો એટલે હસતાં અને હસાવતાં. ગંભીર માંદગી પછી તો જીવન માં વર્ષો કે દિવસો નહીં ઉમેરવાના, પણ વર્ષો અને દિવસોમાં જીવન ઉમેરાતા રહેવાનું.

‘સ્ટેટસ’નો ‘પડઘો’ સંભળાયો કે ‘દેશપ્રેમની ઋતુ’ વર્ષ આખું કેમ નહીં ?

સુરતના આદિત્ય ઝાલાની સ્પર્શીલી વાર્તાઓનું પુસ્તક ‘ઉજાસ’

ભદ્રાયુ વછરાજાની                                    bhadrayu2@gmail.com 

સ્ટેટસ

“પપ્પા.આ વખતે મને નવી સાઇકલ લઈ દેશોને જન્મદિવસ ઉપર?”

“નવીની શું જરૂર છે? બે વરસ પહેલાં જ્યારે લીધી, ત્યારે જ મેં કહ્યું’તું કે આ સાઇકલ પાંચ વરસ ચલાવવાની છે. ખાસ એટલે તો આપણે એડજસ્ટેબલ સીટવાળી લીધી છે.”

“પણપપ્પા, મારે ગિયરવાળી લેવી છે.”

“આ બધાં નખરાં કહેવાય નખરાં. મૂળ તો પેડલ મારીને ચલાવવાની હોય સાઇકલને. સમજ્યો?” આટલું કહી નિનાદે રીટા સામે જોયું.

“ખરું ખરું આવી ગયું છે નહીં આજકાલ ! બોલો, ભાઈને ગિયરવાળી સાઇકલ જોઈએ છે…હં ! “

“આ લો, તમારો ફોન. અંદરના રૂમમાં હતો. મનનભાઈના બે મિસ્ડ કોલ છે.” રીટાએ સોફા ઉપર બેઠેલ નિનાદને ફોન આપ્યો.  ત્યાં જ ફરી રિંગ વાગી.

“લે, પાછો એનો જ છે.” કહી નિનાદે ફોન ઉપાડ્યો.

“હલ્લો.. કેમ છે બોસ… આજે બપોરે તને એટલે ફોન કર્યો હતો કે એક સમાચાર આપવાના છે. મેં આઈફોન એઈટ બુક કરાવ્યો….ના..ના  જૂનો બગડ્યો નથી, આ તો શું હાથમાં આઈફોન હોય, તો વટ પડે.”

 પડઘો

“પપ્પા,  આરુષને શું કહીને બોલાવે?”

“ચીક્કુ..દીક્કુ.” અઢી વર્ષનો આરુષ પાપડની પેલી જાણીતી જાહેરાતના સસલા જેવા અવાજમાં જવાબ આપે. 

અને પછી જોનારાં બધાં જ હસી પડે.

જ્યારથી આરુષ બોલતો થયો, ત્યારથી રોજ કાલીઘેલી ભાષામાં મમ્મી-પપ્પા, દાદા-દાદી બધાં સાથે આવું કંઈકને કંઈક ચાલ્યા કરે અને માણસ ઘેલો આરુષ મહેમાનની હાજરીમાં તો ઓર ખીલે.

આજે તો પહેલી વાર ઇંગ્લેન્ડથી ફઈ-ફુઆ આવવાનાં હતાં. ઘરમાં તડામાર તૈયારી ચાલતી હતી. આરુષના જન્મ પછી પહેલી વાર દીકરી ઘરે આવવાની હતી, એટલે દાદા-દાદીનો ઉત્સાહ મા’તો નહોતો. આરુષના પપ્પા ઘરની સજાવટમાં લાગી ગયા હતા અને મમ્મી પણ નણંદના આગમન માટે રસોડામાં પરસેવો પાડતાં હતાં.

“ચાલો, રસોઈ રેડી. હવે હું તૈયાર થવા જાઉં.” કહેતાં કહેતાં મમ્મી બહાર આવ્યાં અને ત્યાં જ પોતાનો દડો ઉછાળતો આરુષ મમ્મી સાથે અથડાયો. મમ્મીના હાથમાં રહેલું કઢીનું તપેલું ઉલળીને પડ્યું. સદનસીબે કોઈ દાઝયું નહીં, પણ શો-કેસ ગોઠવતા પપ્પાએ ત્રા પાડી….”આરુઉઉઉષષષ…” પપ્પાનો ગુસ્સો જોઈ હેબતાઈ ગયેલ આરુષ મમ્મીના પાલવમાં સંતાઈ રહ્યો.

જેમ બીજા ઘરોમાં બનતું હોય, તેમ જ ૧૫-૨૦ મિનિટના તંગ વાતાવરણ પછી ધીમે ધીમે બધું થાળે પડવા માંડ્યું. નવી કઢી પણ તૈયાર થઈ ગઈ અને ફઈના આગમનનો સમય પાસે આવતા સઘળું વિસરાઈ ગયું.

રાતે જમીને બધાં દીવાનખંડમાં વાતો કરવા બેઠાં. ફઈ-ફુઆએ આરુષ માટે લાવેલ રમકડાંની બેગ ખોલી અને સાથે સાથે જૂની નવી વાતો પણ ચાલુ થઈ.

“મોટી બેન, હવે જો હું તમને બતાવું. હું નાનો હતો, ત્યારે યાદ છે તમે મને શું કહેતાં?! હવે જોજો. હમણાં આરુષ તમને કહેશે. બેટા, પપ્પા આરુષને શું કહીને બોલાવે?” કહેતા જ પપ્પા આરુષ તરફ ફર્યા.

“આરુઉઉઉઉઉષ.” અને આરુષની ત્રાડમાં સવારનો પડઘો સંભળાઈ રહ્યો.

દેશપ્રેમની ઋતુ!

“સા’બ, લે લો ના સુબહ સે કુછ નહી ખાયા. તીસ રૂપયે મેં દો ઝંડે દે દૂંગા, લે લો ના….”

નિત્યક્રમ મુજબ એ દીકરાને નિશાળેથી લઈને ચાર રસ્તા પર પહોંચ્યો, ત્યાં ૧૨-૧૫ વર્ષના એક છોકરાએ ગાડીના કાચ ઉપર ટકોરા મારી ઉપર મુજબ ઉચ્ચાર્યું.

પપ્પા, આ તો પેલા જ અંકલ છે કે જેની પાસેથી આપણે કાચ  સાફ કરવાનું લીધું હતું. પેલું સ્પ્રેવાળું ?” ચાર વર્ષનો દીકરો ઓળખી ગયો.

“હા, બેટા લગભગ એ જ છે.”

“પપ્પા, લઈ લો ને…મને ઝંડો લેવો છે.”

દીકરાની ઇચ્છા પૂરી કરવા બાપે કાચ ઉતારી, ૩૦ રૂપિયા આપીને બે ઝંડા ખરીદી લીધા.

“પપ્પા, કેટલો સરસ લાગે છે તિરંગો!” ડેશબોર્ડ પરથી એક ઝંડો હાથમાં લેતાં દીકરો બોલ્યો.

“હા, બેટા! સાચી વાત…” સિગ્નલ ખુલ્યું, એટલે પપ્પાએ ગાડી આગળ હંકારી.

“તો હેં પપ્પા, અંકલ પાસે આટલા સરસ તિરંગા છે, તો આખું વરસ એ કેમ તિરંગા નથી વેચતા?”

 

……..આ ત્રણ વાર્તાઓ સુરતના આદિત્ય દેવાંગ ઝાલાએ પોતાના પુસ્તક “ઉજાસ” માં સમાવેલી છે. વાર્તા એ માનવજાતિની ધરોહર છે. શિયાળો હોય કે ઉનાળો કે વરસતો વરસાદ પણ વાર્તા તો બારેમાસે તાજી ને તાજી. વર્તા સમગ્ર માનવજાતિની અમાનત છે, પછી તે પંચતંત્રની હોય કે હિતોપદેશની હોય  કે સિંહાસન બત્રીસીની હોય કે વિક્રમ વેતાળની હોય કે કથાસરિત્ત સાગર હોય કે અરેબિયન નાઈટ્સ હોય કે સિંદબાદ દ સૈલર હોય કે ઈસપની બોધકથાઓ  હોય… પ્રાચીનકાળથી વાર્તાકારો વાર્તાઓ કહેતા આવ્યા છે ને લોકો સાંભળતા આવ્યા છે અને પોતાના દુઃખો ભૂલી વાર્તાનાં પાત્રો સાથે તાદાત્મ્ય સાધતા આવ્યા છે. 

ઉમાશંકર જોશીના મતે,  ‘શોર્ટ સ્ટોરીનું અત્યારનું જે ફોર્મ છે તે અંગ્રેજી સાહિત્યની દેન છે’. તો  મુનશીજીએ કહ્યું છે કે “વાર્તા એ અર્વાચીન સાહિત્યનું અપૂર્વ પુષ્પ છે.” ધૂમકેતુએ બહુ સરસ ભેદ કહ્યો છે : “નવલકથામાં જે કહેવાયું હોય, તે કહી નાખે છે. ટૂંકી વાર્તા કલ્પના અને લાગણીઓ જગાડીને જે કહેવાનું હોય, તેનો માત્ર ધ્વનિ-તણખો જ મૂકે છે.”

‘ઉજાસ’ ના વાર્તાકારો છે  ભાઈ-બહેન, ખ્યાતિ કેયુર ખારોડ અને આદિત્ય દેવાંગ ઝાલા. ખ્યાતિ અનુવાદ ક્ષેત્રે બારેક વર્ષથી કાર્યરત છે, તો આદિત્ય માઇક્રોબાયોલોજીનો વિષય ભણાવે છે અને પોતાની એકેડેમિક સેવાઓ પ્રોફેશનલી સમાજને આપે છે. બાળઉછેર આદિત્યનો ઉંડાણનો વિષય છે. આજના લેખમાં આપણે આદિત્ય ઝાલાની ત્રણ શોર્ટ સ્ટોરીનો લ્હાવો લીધો છે. આદિત્ય શિક્ષણ અને બાળઉછેર વચ્ચે જ જીવતા હોવાથી તેમની આ ત્રણ વાર્તાઓમાં આપણને આપણી વાત કોઈક કહી રહ્યું હોય તેવો અહેસાસ થાય છે. 

‘સ્ટેટસ’, ‘પડઘો’, અને ‘દેશપ્રેમની ઋતુ’ આ ત્રણેય વાર્તાઓ ધૂમેકેતુજીએ કહ્યું તેવો તણખો મૂકી જાય છે.  સ્ટેટસમાં ‘પિતા તરીકે આપણે સલાહ આપીએ તેથી ઉલટું જીવીએ તો ??’, પડઘો માં  ‘બાળક ઉપર આપણા આક્રોશની કેવી કાતિલ અસર હોય છે !!’ અને દેશપ્રેમની ઋતુ માં વાર્તાકાર  આપણને ભાવવાહી બનાવી મૂકે તેમ કહી જાય છે કે ‘દેશપ્રેમનો ઝંડો આખું વર્ષ કેમ લહેરાતો નથી ??’ આ ત્રણ વાર્તાઓ આપણને સ્પર્શી જાય છે કારણ એ ક્યારેક આપણા જીવનમાં પણ એ બનેલી ઘટનાઓ છે. 

 

ગઈકાલના પરિવારોમાં સૌ કેમ સચવાઈ રહેતાં ??

મને મારી નાનીમા એમ કહેતા કે જમવા બેસ એ પહેલાં  ગાયને ગૌ ગરાસ આપી  આવ.

ભદ્રાયુ વછરાજાની                                    bhadrayu2@gmail.com 

આપણે જયારે પરિવારની વાત કરીએ તો સૌથી પહેલી શરૂઆત આપણા ઘરથી જ થાય. જુના જમાનાની વાત કરીએ તો એ વખતે લોકો જોઈન્ટ ફેમિલીમાં રહેતા, બધા સાથે હતા, તો પ્રશ્ન થાય કે એ પરિવારો કેવા હતા ?

આપણે બહુ ભૂતકાળની વાતમાં સરી જવાની જરૂર નથી, પણ

ભૂતકાળની જેટલી વાતો  સારી છે એને યાદ કરવાની તો જરૂર છે. એટલું ચોક્કસ છે કે તે  વખતે જે શ્રીમદ્દ  ગીતામાં કહેલ  સ્વધર્મ પાળતા જીવે  એવા પરિવાર હતા. હું નાનો હતો ત્યારે મહિનાની અંદર ૧૦ – ૧૨ દિવસ બાજુના ઘરે જમી આવતો અને હું ક્યાં ઘરમાં જમતો હતો એ મારી મા ને ખબર નહોતી. મારી મા મને શોધવા આવે તો કોઈ એકાદ ઘરમાંથી હું નીકળું અને મને પરાણે લઇ જાય ત્યારે એ ઘરના માસી મારી મા ને કહે કે, ‘ચિંતા ન કરતા  એણે અહીં જમી લીધું છે.’ હવે અત્યારે આ શક્ય છે ? અત્યારે તો ઘરેથી કહેવામાં આવે છે કે, ‘જો જે હો  કંઈ ખાતો નહીં અને  પાણી તો ત્યાં પીતો જ  નહીં..’ 

મને મારી નાનીમા એમ કહેતા કે જમવા બેસ એ પહેલા ગાયને ગૌ ગરાસ આપી  આવ. હું જમવાનું શરૂ કરું ત્યાં મને ઉઠાડે તો મને બહુ આકરું લાગતું એટલે હું એમ કહેતો,  ‘નાનીમા, તમે શું ગાયની ચિંતા કરો છો ?’ તો કહે, ‘બેટા એ પણ જીવ છે ને ! આપણા ઘર પાસે આવે છે તો આપણામાંથી થોડોક ભાગ એનો કાઢવો પડે.’ આ ગઈકાલનો પરિવાર હતો.  ઘરની અંદર કોઈ માંદુ હોય તો,  એ મારો દીકરો માંદો છે એટલે હું જાગું અને મારી પત્ની જાગે એવું નહોતું. ઘરના બધા સભ્યો જાગતા. દાદી, મામી, નાની મોટી ઉંમરના હોય તો એ

આપણને કપાળ ઉપર પોતા મુકતા હોય,, અત્યારે એ બધાને  ક્યાં બોલાવવા જવું  ? ગઈકાલના પરિવારો સંયુક્ત કુટુંબમાં હતા. બધા સાથે ઉછરતા એનાથી મોટો ફાયદો એ હતો કે અત્યારે જે પરિવારોમાં ક્રાઈસીસ ઉભી થાય છે એ ત્યારે નહોતી થતી, બાળક સચવાઈ જતું,  એક ન હોય તો બીજું, બીજું ન હોય તો ત્રીજું,  એનો સમવયસ્ક ન હોય તો કોઈ વડીલ એની પાસે હોય જ. એને સ્કૂલે મુકવા જવું હોય તો દાદાની આંગળી પકડીને દાદા સાથે નીકળી ગયા હોય. અત્યારે દાદા નથી, નાના નથી એટલે આપણે પેલા સ્કૂલ-વેન ઉપર આધાર રાખવો પડે, વેન વાળો છે એ આમ જુઓ તો બહારનો માણસ છે,  એને આપણો દીકરો દીકરો લાગતો નથી. એટલે બધા પ્રશ્નો ઉભા થાય છે.  

ગઈકાલના પરિવારો એ ખરા અર્થમાં સ્વધર્મપાલનની વ્યાખ્યામાં લગભગ લગભગ ફિટ બેસે તેવા પરિવાર હતા. દરેક ઘરમાંથી કોઈ એક  નારી સવારમાં બહાર આવતી અને તાંબાના લોટામાં  પાણી ભરીને સૂર્યની સામે રેડતી ! ત્યારે આપણને આશ્ચર્ય થતું કે, આ સૂર્ય સામે શું કામ પાણી ઢોળે છે ??  હવે આપણને સમજાય છે કે ગરમીનો પારો વધી રહ્યો છે કારણકે આપણે સૂર્યનો માત્ર ઉપયોગ કર્યો છે, સૂર્યને  આપવું જોઈએ એ પાછું આપ્યું નથી. પાણી રેડવાથી કંઈ પાછું નથી અપાતું પણ તુલસીના ક્યારામાં પાણી રેડે એનો ભાવ એવો કે હે સૂર્યદેવ, હું પાણી રેડું છું,,એમાંથી બાષ્પીભવન થઈને તું શાંત પડજે !!  આવી એક ન કહેલી  પ્રાર્થના હતી. ઝઘડો થાય તો પણ કોઈ બે જણા એને છોડાવનાર હતા. મારા મામાઓ ભાગ્યે જ ઝઘડે પણ કોઈ બહુ ઉંચા સાદે બોલે તો કોઈક  જઈને કહી આવે કે ‘નાનીમાને આ નહીં ગમે હો !’ અને ઝઘડો શાંત થઈ જાય !!  અત્યારે આવું મધ્યસ્થી બની શકે એવું  છે કોઈ ? પ્રભાવ પડે એવું છે કોઈ ? ગઈકાલના પરિવારોમાં કોઈને પણ  તકલીફ હોય તો  એકબીજાને સંભાળી  લે. એક ભાઈ કદાચ ઓછું કમાતો હોય અને બીજો ભાઈ જો થોડું વધારે કમાતો હોય તો પેલા ભાઈનું સચવાઈ જતું.. એટલે સુધી કે મારી આવક ઓછી છે એ કુટુંબમાં કોઈને ખબર ન હોય કારણ કે વડીલ બધી વ્યવસ્થા અને સ્થિતિ સાંભળી લે. હું કઈ કરતો ન હોઉં  તો વડીલ એકબાજુ બોલાવીને કહે કે, ‘થોડી વધુ મહેનત કર. તું કમાઈશ તો તને જ સારું લાગશે.’ પણ એ આપણને સમજાવીને કહેતા એટલે ટેંશન ઉભું ન થતું. 

સાડી ભારતીય નારીની ઓળખ છે, સુંદરતા અને સંપૂર્ણતાનો અહેસાસ છે.

રાજા રવિ વર્માને સ્ત્રીઓનાં અંગોને ઢાંકવા માટે એક પરિધાન સાડી બધી જ જગ્યાએ જોવા મળી.!!!

ભદ્રાયુ વછરાજાની                                                             bhadrayu2@gmail.com

ગુજરાતના દૂર છેવાડાના મલકમાં રાજસ્થાનને પડખે એક  ગરબાડા નામનું ગામ છે, ત્યાં એક અભ્યાસુ  અધ્યાપક ભરત ખેની ગુજરાતી ભણે છે અને ભણાવે છે.  “રાજા રવિ વર્મા” શીર્ષકથી પ્રકાશિત થયેલું ભરત ખેનીનું પુસ્તક આપણને ભારતની પ્રાચીનતાના સમયમાં લઈ  જાય છે.  

ઈ. સ. ૧૮૮૮માં વડોદરાના મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડે પોતાના પરમ મિત્ર રવિ વર્માનાં ચિત્રો કિલિમાનુર મહેલમાં જઈને જોવાનો આગ્રહ કર્યો પણ એ શક્ય ન બનવાના કારણે તેઓ નીલગિરિ ગયા. રવિ વર્મા આ સમય દરમિયાન નીલગિરિ રહેતા હતા. રવિ વર્મા અને સયાજીરાવ ગાયકવાડ આ મુલાકાતથી ખૂબ જ નજીક આવ્યા. વડોદરાના મહારાજા દીર્ઘદ્રષ્ટા, ઘણું જ ફરેલા, ખૂબ ધાર્મિક તથા આસ્તિક હતા. તેમણે રવિ વર્માને રામાયણ અને મહાભારત જેવા ધર્મગ્રંથો તરફ ઉન્મુખ કરતાં કહ્યું કે, “હકીકતે આ બંને ધર્મગ્રંથોમાં ભારતનો સાચો આત્મા છુપાયેલો છે. તેથી તમે આ ધાર્મિક ગ્રંથોનો સંદર્ભ લઈને ભારતીય જનમાનસને પ્રથમ નજરે જ સ્પર્શી જાય એ પ્રકારના ચિત્રો બનાવો.” રવિ વર્માએ મહારાજાના આ સુચનનો સહર્ષ સ્વીકાર કર્યો.

ચિત્ર બનાવતાં પહેલાં રામાયણ અને મહાભારત બંને મહાન ગ્રંથોના પુરુષપાત્રો અને સ્ત્રીપાત્રોનો પહેરવેશ, અલંકારો વગેરે મેળવવો ખૂબ જ જરૂરી હતો. એ હેતુથી આખા દેશનો મૂળ આત્મા જાણવો જરૂરી છે. તેથી સમગ્ર દેશમાં ફરવાની ઈચ્છા રવિ વર્માને થઈ, તેમણે આ વાત મહારાજા ગાયકવાડને કહી. મહારાજાએ ટી. માધવરાવને કહીને પ્રવાસની બધી વ્યવસ્થા કરી આપી. પોતાના ભાઈ રાજા વર્મા તથા નોકરો સાથે રવિ વર્માએ રાજસ્થાન, દિલ્હી, આગ્રા, અવધ, કાશી, કલકત્તા વગેરે શહેરોની મુલાકાત લીધી.

ભારતમાં ધર્મ અને જાતિના આધારે કોઈ ને કોઈ પહેરવેશ અને અલંકારોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, પરંતુ એ પણ જુદાં જુદાં રાજ્યોમાં જુદાં જુદાં જોવા મળે છે. એમાંથી કોઈને આત્મસાત્ કરવાથી મહાભારત અને રામાયણનાં પાત્રોની આવશ્યકતા પૂર્ણ નહીં થાય અને વસ્ત્રોને ધારણ કરનાર પાત્રોને ચિત્ર જોનાર પસંદ કરશે નહીં. આમ લાગવાથી રવિ વર્માની યાત્રા આગળ વધતી રહી અને તેમણે તાંજોર, માયાવરમ્, ચિદમ્બરમ્, શ્રીરંગમ્, મદુરાઈ વગેરે સ્થાનોનાં મંદિરોનાં દર્શન કર્યા. તહેવારો અને ઉત્સવો, વેશ-પરિધાનો, હથિયારો, ઘરેણાંઓ તેમજ અન્ય વસ્તુઓનો ઝીણવટથી અભ્યાસ કરીને તેનાં રેખાંકનો કર્યા. રાજમહેલો અને ખંડેરોની મુલાકાત પણ લીધી, તેઓ આંખોમાં વસી જાય એવાં સુંદર દશ્યોની શોધમાં નદીને કાંઠે-કાંઠે, ઘાટ-ઘાટે અને વગડામાં દૂર સુધી અભ્યાસાર્થે ફરવા નીકળી પડતા. પરોઢથી માંડીને સંધ્યાનાં અંધારાં ઊતરે ત્યાં સુધી તેઓ સતત ફરતા રહેતા અને પછી રાત્રે પોતાના ઉતારા પર આવી દીવાના અજવાળે દિવસ દરમિયાન જોયેલું હોય તેનું આલેખન અને નકલો કરતા. 

આ આખાયે ભ્રમણ દરમિયાન રવિ વર્માએ એક ખાસ બાબતની નોંધ લીધી કે પ્રદેશગત વિવિધતાથી ભર્યા ભર્યા આ દેશની સ્ત્રીઓએ  જે સાડીઓ પહેરી છે એ ભારે આકર્ષણનું કેન્દ્ર હતી. સ્ત્રીઓનાં અંગોને ઢાંકવા માટે એક પરિધાન સાડી બધી જ જગ્યાએ એમને જોવા મળી. પ્રદેશ ભિન્નતાને કારણે એનાં નામ અને રંગરૂપ બદલાતાં રહ્યાં છતાં તેની અચૂક હાજરી દરેક જગ્યાએ હતી, રવિ વર્માએ યાત્રા દરમિયાન ચંદેરી, માહેશ્વરી, રેશમ, બાંધણી, પટોળા, પૈઠણી, બનારસી, નવવારી (નૌવારી), તાંચી, જામદાની, બાલુચેરી,બોમકઈ, કાંજીવરમ, ગારા (પારસી) વગેરે જેવી અનેક નામધારી, રૂપધારી જુજવે રૂપે અનંત ભાસે એવી અને સૌંદર્યનાં સરનામાં જેવી સાડીઓ જોવા મળી. સાડી સ્ત્રીને ઓળખ આપે છે, સુંદરતા અને સંપૂર્ણતાનો અહેસાસ કરાવે છે. આપણે આંખ બંધ કરીને માત્ર એક શબ્દ બોલીએ : ‘ભારતીય નારી.’ એ પછી એના દેખાવ અંગે કલ્પના કરીએ તો એના કે ચામડીના રંગોમાં આપણી કલ્પના મુજબ વૈવિધ્ય જોવા મળશે. પરંતુ જે સામ્ય દેખાશે તે સાડીનું  હશે. ભારતીય નારીના પરિધાન અંગે સાડી એ એકમાત્ર એવો પોષાક છે જેનાથી ઉમર, કદ, દેખાવ અને ચામડીના રંગની પેલે પાર જઈ સ્ત્રીને સમજી શકાય છે. આવા કારણથી વસ્ત્રોના રંગાભાસને રવિ વર્મા ઝડપવા માંગતા હતા. અંતે, તેમણે પૌરાણિક સ્ત્રી-પાત્રો માટે સાડીની પસંદગી કરી. એની સારી (હકારાત્મક) અસર આખા દેશ પર પડી. કેરળની સ્ત્રીઓ જેઓ ફક્ત સફેદ ધોતી પહેરનારી હતી, એમણે રંગબેરંગી સાડીને અપનાવી. 

આમ  રવિ વર્મા પોતાનાં ચિત્રોમાં આવતી ભારતીય સ્ત્રીઓ માટે એ જ પહેરવેશ  ઈચ્છતા હતા જેને દેશના લોકો પસંદ કરે. આ બાબત રવિ વર્માની  અંદર રહેલી રાષ્ટ્રીય ભાવનાને પ્રગટ કરે છે. જ્યારે તેઓ ૨૫ વર્ષના હતા ત્યારે અંગ્રેજી વિશે કહ્યું હતું કે, ‘અમે આ વિદેશી ભાષા તથા સભ્યતાને આગળ ક્યાં સુધી ચલાવીશું? જે આવ્યું છે, તેને જવું જોઇએ.’ આપણે એક વાત માની શકીએ કે બાળપણથી જ જે ભારતીય સંસ્કૃતિથી પ્રભાવિત રહ્યા છે તેવા રવિ વર્મા આપણી ભવ્ય અને મહાન પરંપરાને ચિત્રના માધ્યમથી જાળવી રાખવાનો મૃત્યુપર્યત પ્રયત્ન કરે છે. તેમણે પોતાનામાં રહેલો દેશીય અને સાંસ્કૃતિક ભાવબોધને જીવંત રાખવા, વિકસિત કરવા અને પોતાના દ્વારા નિર્મિત અનન્ય કલારૂપો(ચિત્રો) માં એ ઢાળવા માટે હંમેશા જાગ્રત પ્રયત્નો કર્યા હતા. આ પ્રયાસોમાંથી સમગ્ર ભારત દેશને પહરવેશને એક તાંતણે બાંધે તેવું નારી વસ્ત્ર એટલે ‘સાડી’ ચરિતાર્થ થયું. 

ભલે, આપણે ગુજરાતી હોવા છતાં ગુજરાતી કે અન્ય કોઈ ઢબની સાડી પહેરવાનું છોડી રહ્યા છીએ પરંતુ આજે પણ ગ્રામનારી તો રાજા રવિ વર્માએ પ્રમાણેલી સાડી જ પહેરતી જોવા  મળે  છે. દક્ષિણના રાજ્યોમાં તો ઘણેખરે અંશે સાડી જ નારી અંગે ઢાંકે છે તેવું અચૂક જોવા મળે છે. વળી સાડી એ ગરીબ અને શાહુકાર બંને ને જોડાતી કડી  છે.

 

પરિવાર એટલે શું ??

પરિવાર એટલે જ્યાં હું શ્વાસ લઉં છું ત્યાં અસ્તિત્વના પ્રત્યેક કણ કણની અને જીવ જીવની હાજરી એ મારો પરિવાર છે.

ભદ્રાયુ વછરાજાની                                                             bhadrayu2@gmail.com 

 

પરિવાર શબ્દ જરા સમજવાની જરૂર છે. આમ તો બાળક જન્મે ત્યારથી એને મા હોય અને બાપ હોય ત્યારે જ બાળક જન્મ્યું હોય તો એ એનું કુટુંબ શરૂ થયું. હવે જે એની મા છે એને પણ બહેન છે એટલે માસી છે, બાપ છે એને પણ બહેન છે એટલે એની ફોઈ છે. આમ બાળક જન્મે ત્યારે મા બાપ સાથે અનેક લોકો જોડાય  છે. આ જે જોડાવાનું બન્યું એને આપણે કુટુંબ કહીએ છીએ. કુટુંબ એટલે મારા લોહીના સંબંધથી જોડાયેલ લોકો. પણ પરિવાર ત્યાં અટકતો નથી. આપણે પર્યાવરણ શબ્દ બોલીએ છીએ. પરિ  એટલે આજુબાજુનું, આસપાસનું આવરણ. એમ જ  પરિવાર એટલે શું ? તો માત્ર કુટુંબ નહીં, પણ હું જરા મોટો થયો , બાળક તરીકે મોટો થયો, શેરીમાં રમવા  લાગ્યો તો શેરીના મારા મિત્રો જોડાયા તો મને એ પોતીકા લાગ્યા, એટલે એના ગમા અણગમા મારા ગમા અણગમા બનવા લાગ્યા. મારા પાડોશીઓની વાતો મને અસર કરવા લાગી,,, એનાથી મોટો થયો અને શાળામાં ગયો તો સ્કૂલમાં મારા મિત્રો થયા, કોઈ ટીચર મને ખુબ ગમે છે તો મને એ પોતીકા લાગે છે, તો આ પણ પરિવારમાં ઉમેરાવા લાગ્યું. એટલે આ આજુબાજુની જે ભળવાની  આખી પ્રક્રિયા થાય એનો સમૂહ બને એને પરિવાર કહેવાય. 

 

હકીકતમાં તો આપણી ચિંતા કુટુંબે સીમિત ન હોવી જોઈએ. કમનસીબે આપણે લોકો કુટુંબમાં અને કુટુંબ કરતાં પણ  ‘મારા’માં  એટલે કે  વ્યક્તિમાં સીમિત થઇ ગયા છીએ અને  એટલે જ તો  વિશ્વના બધા પ્રશ્નો છે. જુઓ ને, વર્ષો સુધી યુદ્ધો ચાલ્યા કરે, કોઈ કોઈને માર્યા જ કરે અને આખું જગત ચૂં કે ચાં કાર્ય વગર શાંતિથી બધું  જોયા કરે એ પણ પરિવાર પ્રત્યેની એક ત્રાસદાયી  મનોદશા છે. એનું કારણ કે એ પણ મારો પરિવાર છે. જે વિશ્વમાં હું જન્મ્યો છું, જે વિશ્વ મને પોષે છે, જે વિશ્વમાં હું તરત ભળી જવાનો છું એ વિશ્વનું એક એક કણ અને એક એક જણ  એ મારો પરિવાર છે. 

પરિવાર એ આમ જુઓ તો ધર્મ છે. ધર્મ એટલે મારે કરવાનું કામ. હું અત્યારે જ્યાં  બેઠો છું તો મારું ત્યાં જે કામ છે એ હું શતશઃ કરું તો હું મારો ધર્મ બજાવું છું,  એનાથી બહાર કોઈ સબંધ નથી. ભગવદ્દ ગીતાએ કહ્યું,  તમે સ્વધર્મ લઈને આવો છો. નજીકના લોકોની સેવા કરવી કે કોઈને જાળવી લેવાં એ તો આપણો  ધર્મ જ છે.  હકીકતમાં તમે સ્વધર્મ લઈને આવ્યા છો, ઈશ્વરે જે કામ આપ્યું છે એને હોમવર્ક કહેવાય, સ્કૂલમાં  જેમ હોમવર્ક આપે એમ ઈશ્વરે મોકલ્યા ત્યારે મને ને તમને હોમવર્ક આપ્યું કે આટલું તારે કરવાનું. 

 

પ્રશ્ન થાય કે કેટલું હોમવર્ક કરવાનું ? તો આ પ્રશ્નનો સ્પષ્ટ જવાબ આપ્યો જ છે શ્રીમદ્દ ભગવદ્દ ગીતામાં… બહુ સ્પષ્ટ કહ્યું કે તમે જન્મ લો ત્યારે ત્રણ સંસ્થા તમારી સાથે જોડાઈ છે. એક … તમે જ્યાં જન્મ્યા તે કુટુંબ એટલે કે માતા પિતા, ફઈ, ફુઆ વગેરે વગેરે. પણ આ કુટુંબ છે એ અહીંયા સીમિત ન થાય ત્યાં એણે પરિવારની વ્યાખ્યા કરી. તમારી આજુબાજુના બધા લોકો જે કોઈ છે,  જેની સાથે તમે વર્તન વ્યવહારમાં હો છો,  પ્રત્યાયનમાં હો છો એ સઘળો તમારો પરિવાર છે. એના પ્રત્યે તમારી લાગણી અને કરુણા એ તમારો પહેલો ધર્મ.  બીજું… તમે એક સમાજમાં ઉછરો છો, જે સમાજમાં તમે જેને નથી ઓળખતા એવા જીવ છે. જીવ એટલે કે મારી શેરીની અંદર કૂતરું છે અને કૂતરીને ગલૂડિયાં આવ્યા છે,  એની સાથે મારે કોઈ નાતો નથી એમ મને લાગે છે પણ ભગવદ્દ  ગીતા એમ કહે છે કે, એ  જીવ છે ને એ જીવ તને જુએ છે અને તું એને જુએ છે માટે એ તારો  ધર્મ છે તેથી એના પ્રત્યે કરુણા રાખવી . અને ત્રીજુ,,  સંસ્થા એટલે સમષ્ટિ એટલે સમસ્ત બ્રહ્માંડ. તમે વૃક્ષનો ઉપયોગ કરો છો, તમે સૂર્યનો ઉપયોગ કરો છે, નદીનો ઉપયોગ કરો છો, પવનનો ઉપયોગ કરો છો. જેનો ઉપયોગ કરો છો એને પ્રત્યેક રીતે  પણ સંવર્ધિત કરતા રહેવાની પ્રતિજ્ઞા એ તમારો ધર્મ છે. પરિવાર એટલે જ્યાં હું શ્વાસ લઉં છું ત્યાં અસ્તિત્વના પ્રત્યેક કણ કણની અને જીવ જીવની હાજરી એ મારો પરિવાર છે. ટૂંકમાં કહીએ તો સમગ્ર વિશ્વ આપણો પરિવાર જ છે. 

 

જૈનતીર્થની પડોશમાં કોમી-સૌહાર્દ પ્રેરતું વિદ્યા-તીર્થ ??

મરણ પથારીએથી વિરજીભાઈએ દીકરાને કહે, ‘ડોળિયામાં શાળા બનાવવી છે, એ માટે સાડા સાત લાખનું દાન આપવાનું મને વચન આપો’!!

ભદ્રાયુ વછરાજાની                                                    bhadrayu2@gmail.com 

એક સાત્ત્વિક સમારોહ યોજાયેલો, શ્રેષ્ઠ શાળાને ‘સિસ્ટર નિવેદિતા એવોર્ડ’થી સન્માનવાનો. રાજકોટની જુદી તરાહથી કાર્યશીલ સિસ્ટર નિવેદિતા સ્કૂલ દ્વારા  School on Wheels એવોર્ડ અર્પણ વિધિ થઇ રહી હતી. આ સમારોહ સાત્ત્વિક હતો કારણ અહીં કોઈ શાળાએ કે શિક્ષકે ફાઈલો ને ફોટાઓનો જથ્થો મોકલી કહેવાનું નથી હોતું કે ‘મને એવોર્ડ લાયક ગણજો ને’..સંસ્થા પોતાની રીતે જ શોધ કરે છે અને ખોજી કાઢે છે કે શ્રેષ્ઠ કોણ અને શા માટે છે ? .

રાજકોટ અમદાવાદ રોડ પર ડોળિયા ગામમાં જૈન તીર્થ છે, પણ આ જૈન તીર્થની અડોઅડ એક બીજું તીર્થ છે. ‘વિરજીભાઈ ભાયાણી ઉત્તર બુનિયાદી વિદ્યાલય’… એવું બોર્ડ કેટલાકે વાંચ્યું હશે.  જૈન તીર્થમાં ભગવાનના દર્શનની  સાથોસાથ આ સંસ્થાના દર્શન કરવા જેવા છે કારણ કે આ શાળાનો ઈતિહાસ કંઈક અનોખો છે.

આમ તો સરકારી ગ્રાન્ટથી ચાલતી સરકારી શાળા છે. મુખ્ય દાતાનું નામ છે વિરજીભાઈ ભાયાણી. આ નામ પાછળ એક ઈતિહાસ છે અને આજના ધાર્મિક દ્વેષના પ્રસાર-માહોલમાં સૌએ  જાણાવા જેવો છે. આપણે  ફ્લેશબેકમાં જવું પડે પણ  એ ગમી જાય  એવો ફ્લેશબેક છે.

વાત આઝાદી પહેલાની છે. વિરજીભાઈ ડોળિયાના શેઠ. કાલા – કપાસનો વેપાર, બહુ સુખી. એને એમ થયું કે, આ ગામમાં એક શાળા હું બનાવું. આ વાતની  ગામના મુખી ને ખબર પડી, એણે વિરજીભાઈને  બોલાવ્યા અને કહ્યું કે ‘આ શાળા બનાવવાનો વિચાર છોડી દો, અહીં બધા ભણવા લાગશે તો કામ કોણ કરશે ?’. વિરજીભાઈ ઘેર ગયા પણ શાળાની વાત એનો પીછો છોડતી નહોતી. એમાં ભારત – પાકિસ્તાનના  ભાગલા થયા ને વિરજીભાઈ અનિચ્છાએ પાકિસ્તાન ચાલ્યા ગયા. કારણ કે  વિરજીભાઈ હિંદુ નહોતા, મુસ્લિમ હતા !! અચંબામાં પડી જવાયું ને ??

કરાચીમાં એમની તબિયત બગડતી ચાલી અને ૧૯૭૭ ની એ સાલ, મૃત્યુ નજીક હતું પણ શાળાનો વિચાર પીછો છોડતો  નહતો. એણે પુત્ર મહંમદને બોલાવ્યો. એનેય ડોળિયામાં બધા મગનભાઈ તરીકે ઓળખતા હતા. વિરજીભાઈ કહે, ‘ડોળિયામાં શાળા બનાવવી છે, એ માટે સાડા સાત લાખનું દાન આપવું  એવું મને  વચન આપો’,,, પુત્ર વચન આપે છે ને પિતાની અંતિમ ઈચ્છા પૂર્ણ કરવાની ખાતરી આપે છે.

સમય વીતતો જાય છે, પુત્ર મહમદ ઉર્ફે  મગનભાઈની સમસ્યા એ કે, ભારત આવવું કેમ ? પછી એમણે રસ્તો કાઢયો,  એ કરાચીથી કાઠમંડુ આવ્યા. ત્યાંથી સુરત રહેતા  કાકા સદરુદિનભાઈએ ડોળીયા વિસ્તારના આગેવાનો કરમશીભાઈ અને સવસીભાઈ મકવાણાને વાત કરી અને એમણે  ગામના દેવચંદ પૂજારાને વાત કરી. આ વાત નેવુંના દાયકાની. મગનભાઈએ પિતાની અંતિમ ઈચ્છા વ્યક્ત કરી. વિચાર સારો હોય તો અલ્લાહનો સાથ મળે છે. ડોળિયામાં સરકારી શાળા મંજૂર થઈ હતી. નક્કી એવું થયું કે, આ શાળાને વિરજીભાઈનું નામ અપાશે. મગનભાઈએ સાડા સાત લાખ આપ્યા. ગામને ધુમાડાબંધ જમાડ્યું અને એ તરત જ પાછા પાકિસ્તાન નીકળી ગયા. એમણે કહ્યું કે, ‘હું તો પિતાની અંતિમ ઈચ્છા પૂરી કરવા આવ્યો હતો, હવે પાછો નહીં આવું.!!’

શાળા બની ગઈ અને વીરજીભાઈનું સપનું સાકાર થયું. આજે આ શાળા જાણીતી બની છે અને શ્રેષ્ઠ શાળાનો એવોર્ડ પ્રાપ્ત કર્યો છે. આ શાળામાં ભણવા આવતી દીકરીઓને સિસ્ટર નિવેદિતા ફાઉન્ડેશન તરફથી શિષ્યવૃત્તિ પણ અપાય છે. એ કારણે છોકરીઓની સંખ્યા અહીં વધી છે. અમેરિકાના શેર એન્ડ કેર ફાઉન્ડેશનના સહયોગથી ચાલતા કાર્યક્રમ  સ્કૂલ ઓન વ્હીલની પીળી બસ અહીં આવે છે અને વિદ્યાર્થીઓ પ્રવૃતિમય બની જાય છે.  આજે ૪૦૦ થી વધુ વિદ્યાર્થીઓ અહીં અભ્યાસ કરે છે.

શાળામાં લાંબા સમય સુધી આચાર્ય રહ્યા બાદ હવે શાળાના નિયામક તરીકે ભાવથી જોડાયેલા  મૂળ લોકભારતીના વિદ્યાર્થી વાલજીભાઈ સરવૈયા શાળાના વિકાસ માટે થાય એટલું કામ કરે છે. ૧૧૦ જેટલા વૃક્ષોથી આ શાળાનું સંકુલ લીલુંછમ છે. સોલાર પેનલ છે એટલે શાળા સરકારને વીજળી વેચી થોડી કમાણી પણ કરે છે. જો કે સરકારની ગ્રાન્ટ બહુ ઓછી પડે છે. વર્ષે દોઢ – બે લાખનો ખાડો પડે છે. શાળાના ટ્રસ્ટને થોડી ખેતીવાડી છે એટલે એમાંથી કામ ચાલે છે. સરકાર મોંઘવારી મુજબ શિક્ષકોના પગાર વધારે છે પણ આવી શાળાઓ કે જ્યાં છાત્રાલય પણ છે ત્યાં ગ્રાન્ટ વધતી નથી, તેમ છતાં શાળાને શોધી કાઢીને શ્રેષ્ઠ શાળાનો એવોર્ડ મળે છે એ ટાઢક વળે તેવી ઘટના છે.

કોમ કોમની વચ્ચે કાંટાળી વાડ  બાંધવામાં પ્રવૃત લોકોને કોમી સૌહાર્દનું આ વિદ્યાતીર્થ શાન-સમજ આપી  શકે તેમ છે.

 

મુદ્દાઓ વિચાર કરવા યોગ્ય તો ખરા જ….

શ્રીમદ્દ ભગવદ્દ ગીતા વર્ગખંડના અભ્યાસમાં સામેલ કરવા અંગે કેટલાક અલગ મતો પ્રત્યે ધ્યાન તો આપવું જોઈએ.

ભદ્રાયુ વછરાજાની                                              bhadrayu2@gmail.com

ખબર નથી શા માટે પણ ગુજરાત સરકારે ધોરણ છ થી બાર માં શ્રીમદ્દ ભગવદ્દ ગીતાને અભ્યાસક્રમમાં સામેલ કરવાની અચાનક જાહેરાત કરી નાખી છે. અલબત્ત, કહે છે કે ઉત્તરપ્રદેશમાં આવી જાહેરાતના ત્રણ વર્ષ પછી પણ હજુ તેનો અમલ શક્ય બન્યો નથી. એ જે હોય તે પણ, આપણી રાજ્ય સરકારે બહુ પુખ્ત વિચારણા કરીને કે રાજ્યના શિક્ષાવિદો અને  બહુશ્રુત સંસ્કૃત પંડિતો સાથે વિચાર વિમર્શ કરીને આ નિર્ણય ઘોષિત કર્યો હોવાનું બહાર આવ્યું નથી. કદાચ રાજ્યમાં વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ માથે ગાજે છે ત્યારે આવી જાહેરાત કરી નાખવાની ચેષ્ટા થઈ  હોય એવું પણ બને. અલબત્ત, આપણને તે જાહેરાત સાથે બહુ લેવાદેવા નથી પણ આ વૈશ્વિક પ્રશસ્ત ધર્મગ્રંથને વર્ગખંડમાં ભણાવાવવાના વિષય તરીકે લઇ જવો કેટલો ઉચિત છે તે અવશ્ય ચિંતાનો વિષય છે, અને તે પણ વળી અગિયાર વર્ષના વિદ્યાર્થી થી સત્તર વર્ષના તારૂણ્ય છલકતા  વર્ષોમાં તેનો વિષય તરીકે સમાવેશ ભવિષ્યમાં ઘણા પ્રશ્નાર્થો ઉભા કરશે તેવું ઘણા લોકોને  લાગે છે. 

શ્રીમદ્દ ભગવદ્દ ગીતાજી અવશ્ય આત્મવિશ્વાસને દ્રઢ બનાવનાર ગ્રંથ છે પણ તેની પશ્ચાદભૂ માં  તો યુદ્ધ માટે આત્મવિશ્વાસ વધારવાનો સંદેશ છે. ચચેરા ભાઈઓ ઝગડે છે, પછી ભલે એમાં એક ધર્મ પક્ષે અને બીજા અધર્મ પક્ષે હોય,  પણ છે તો ઝગડાની અને ભૂમિભાગની જ વાતો..તેમાં ‘ચચેરા ભાઈઓ કે ગુરુઓમાં તું દેહને નિહાળ  અને તેઓનો વધ કરવામાં હિચકિચાટ ન અનુભવ’ તેવો શ્રી કૃષ્ણ સંદેશ શુભના કલ્યાણ માટે છે તેવું વિદ્યાર્થીઓને કેમ અને કોણ સમજાવી શકશે , એ બહુ મોટો પડકાર છે. અર્જૂનને આત્મબળ બક્ષવા માટે જે જ્ઞાન શ્રી કૃષ્ણ દ્વારા અપાય છે તેને સામે પહોંચાડવું અતિ કપરું છે. આપણા સંસ્કૃતનાં શિક્ષકો જ નહીં પણ અધ્યાપકો પણ ગીતાજીનું પઠન  કે સહજ અર્થઘટન કરી શકવાનું પૂર્ણ સામર્થ્ય ધરાવતા  નથી ત્યારે આપણે વર્ગખંડમાં ઉણા  ઉતરીએ એવું બનવાના ચાન્સીસ વધશે એ યાદ રાખવું પડે. આમ થશે તો એક ઉત્તમ ગ્રંથ આપણી ક્ષમતાને લઈને વગોવાશે અને તેનો દોષ આપણે સ્વીકારવો પડશે. 

આ ગ્રંથમાં ચાતુર્વણ્યવ્યવસ્થાને બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર જેવા વર્ગોમાં પ્રતિપાદિત કરવામાં આવી છે.. આ ગ્રંથ ધર્મમૂલાંક  જરૂર છે પણ સાથેસાથે આ રાજકીય અને યુદ્ધ-પ્રેરક પણ છે ત્યારે  બાળકોના કુમળા માનસમાં ગુઢાર્થ પહોંચાડવાનું કામ યથાર્થ થશે તેની ખાતરી કેવી રીતે કરીશું? વળી, ભારતના બંધારણમાં ભારતને  બિનસાંપ્રદાયિક રાષ્ટ્ર ગણીને ન્યાય, સ્વતંત્રતા, સમાનતા, બંધુતા અને વ્યક્તિના ગૌરવ તેમજ રાષ્ટ્રીય એકતા-અખંડિતતા માટે બદ્ધ  કરવામાં આવેલ છે. તારીખ 26મી નવેમ્બર,1949ના રોજ બંધારણ સભાએ રાષ્ટ્રીય આશાઓ-આકાંક્ષાઓ સાથે જે બંધારણ પ્રસ્તુત કર્યું હતું અને બંધારણને ભારતની પ્રજાએ સ્વીકાર્યું, કાયદાનું સ્વરૂપ આપીને સમર્પિત કર્યું હતું તે બંધારણના આર્ટિકલ-28માં જણાવેલ છે કે  Article -28(1) ‘No religious instruction shall be provided in any educational institution wholly maintained out of state funds. Article -28(3) અનુસાર ‘No person attending any educational institution recognised by the state or receiving aid out of state funds shall be required to take part in any religious instruction that may be imparted in such institution or to attend any religious worship that may be conducted in such institution or in any premises attached there to unless that person or, if such person is minor, his guardian has given his consent thereto.’ એ જ રીતે, ભારતના બંધારણના પાર્ટ -IV-A Fundamental duties (નાગરિકોના મૂળભૂત કર્તવ્યો) મુજબ Article-51-A(a), (e), (h) કહે છે કે : સંવિધાનનું પાલન કરવું અને તેના આદર્શો,  સંસ્થાઓ, રાષ્ટ્રધ્વજ અને રાષ્ટ્રગાનનો આદર કરવો,  ભારતના બધા લોકોમાં સમાન ભ્રાતૃભાવનું નિર્માણ કરવું જોઈએ.  ધર્મ, ભાષા અને પ્રદેશ કે વર્ગ પર આધારિત ભેદભાવોથી પર હોવું જોઈએ.  શિક્ષણમાં વૈજ્ઞાનિક અભિગમ હોવો જોઈએ જેથી માનવતાવાદની ભાવનાનો વિકાસ થાય. આજના વિકાસના યુગમાં  આપણા સહુની ભાવના, નિષ્ઠા, નિસબત, પ્રતિબદ્ધતા, વર્ણવ્યવસ્થા પ્રેરિત અસ્પૃશ્યતાનું નિર્મૂલન કરી એને અતલ તળિયામાં દફનાવી દેવાનું હોવું જોઈએ. હવે જુઓ,  અહીં એવી દલીલ થાય કે, બીજા ધર્મોના શિક્ષણમાં તો તેના ધર્મગ્રંથને શીખવવાની છૂટ સૌએ લઇ જ લીધી છે ને ?? આ દલીલ સો ટકા સાચી ગણીએ તો શું  એવી  સૌને છૂટ આપી દેવી ?? ના, બીજા ધર્મના નામે જે  આવું કરતા હોય તો તેને સજ્જડ રીતે બંધ કરાવવાની પણ  છૂટ આપણું આ જ બંધારણ આપે જ છે,, આપણે તેનો કડક અમલ કરાવીએ. 

એક દલીલ છે કે,ભગવદ ગીતામાં કેટલીક વાતો આજના સંદર્ભમાં વિરોધાભાસી બની રહેલ છે. ઉદાહરણ તરીકે ગીતાના – 9(20) શ્લોકમાં सोमपा: पूतपापा:I સોમરસ એટલે કે, દારૂ પીનારા શુદ્ધ થાય છે તેમ ગીતાના આ શ્લોકમાં કહેવાયું છે. દારૂડિયાઓનાં પાપ નાશ થાય છે અને તેમને તો સ્વર્ગ મળે છે. ઇંદ્રલોકમાં સ્થાન મળે છે. ગીતા ગ્રંથમાં સ્ત્રીઓ, વૈશ્યો અને શૂદ્રોને પાપયોનિમાંથી પેદા થયેલાનું કહ્યું  છે. હવે  અહીં  આ વાતના સંદર્ભો ચકાસવા જરૂરી બને છે અને તેનો સંદર્ભ આપીને મૂળ વાતને સ્પષ્ટ કરવાની રહે છે. આટલું ઊંડાણથી આપણા શિક્ષકો વાત મૂકે તેવું અપેક્ષિત છે ખરું અને અપેક્ષિત હોય તો તેમ થશે તેવું માનવાને આજે કારણ છે ખરું ??  

ગીતાના અધ્યાય 18 ના શ્લોકો 41,42,43,44,45 માં, બ્રાહ્મણો, ક્ષત્રિયો, વૈશ્યો, અને શૂદ્રોએ કયાં કયાં કામો કરવાં તે વર્ણ પ્રમાણે ભગવાને પોતે નક્કી કર્યા છે. વાસ્તવમાં તો એવું આજે રહ્યું નથી. ચાલો, આ અંગે કોઈ વિદ્યાર્થી પ્રશ્ન પૂછી બેસે તો વર્ગમાં શિક્ષક શો જવાબ આપશે ? શિક્ષક કશોક ભળતો જવાબ આપી બેસે તો ??   

ઊંડું ચિંતન અને તટસ્થ અભ્યાસ કરતાં, બે બાબતો તારવી શકાય :

  1. શ્રીમદ ભગવદ્દ ગીતા એક વિષય તરીકે દાખલ કરીએ તે પહેલા ખુબ બધું મંથન કરીએ અને હોમવર્ક કરીએ. ગીતાસાર રૂપે અર્જુનનું આત્મબળ વધારતા અને મનુષ્યને સ્વધર્મ-આચરણ અને સર્વ-ઈશ્વરાર્પણ બરાબર સમજાવતા શ્લોકો તારવીએ અને તેની પૂર્ણ સમજ ઉદાહરણ સાથે આપીએ.
  2. સમગ્ર ગીતાજીના અઢાર અધ્યાયોને શ્રુતિ અને સ્મૃતિના આધારે તબક્કાવાર ધોરણમાં વહેંચીને એક સુંદર પરિચય તો આપીએ જ  કે જેથી શાળેય ઉંમરમાં વિદ્યાર્થીના કાનમાં એ શબ્દો પડે. ભવિષ્યમાં પ્રત્યેક વિદ્યાર્થી ગીતા  શ્લોકોથી પરિચિત હશે તો તે પોતાનો માર્ગ શોધીને ગીતાજીનું ઊંડાણપૂર્વકનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરી શકશે. આપણે જ્ઞાનની બારી ખોલી આપીએ તો ય શ્રેયકર રહેશે.

રાજા રવિ વર્માને દેવ-દેવીઓના ચિત્રો કરવા તરફ વાળ્યા કોણે ??

રાજા રવિ વર્મા આપણી ભવ્ય અને મહાન પરંપરાને ચિત્રના માધ્યમથી જાળવી રાખવાનો મૃત્યુપર્યત પ્રયત્ન કરે છે.

ભદ્રાયુ વછરાજાની                                             bhadrayu2@gmail.com 

તાજેતરમાં રાજા રવિ વર્માનું એક ચિત્ર કરોડો રૂપિયામાં કોઈએ ખરીદ્યું  !! આ સમાચારને જેટલું પ્રાધાન્ય મળવું જોઈએ એટલે મળ્યું નહીં, કારણ આપણે રાજકારણમાં વ્યસ્ત થયેલી પ્રજા બની ગયા છીએ અને એટલે તો આપણા દેવ-દેવીઓ કે ભગવાનોની છબી જેમણે  આપણને  આપી તે રાજા રવિ વર્માને ઓળખવા જેટલો ફુરસદનો સમય આપણી પાસે નથી. ગુજરાતના દૂર છેવાડાના મલકમાં રાજસ્થાનને પડખે એક ગરબાડા નામનું ગામ છે, ત્યાં એક આશાસ્પદ અધ્યાપક ભરત ખૈની ગુજરાતી ભણે છે અને ભણાવે છે. હા, એ સતત ભણ્યા જ કરે છે. એમની ઓળખ હવે પછી કરીશું પણ અત્યારે તો એમનાં એક વિરલ પુસ્તકમાંથી આપણી આંખ ઉઘડતી વિગત અહીં મુકવી છે. “રાજા રવિ વર્મા” શીર્ષકથી પ્રકાશિત થયેલું ભરત ખૈનીનું પુસ્તક લેખકના પરિશ્રમની પરાકાષ્ટા સમાન છે.

‘રાજા રવિ વર્માને દેવ-દેવીઓના ચિત્રો કરવા તરફ વાળ્યા  કોણે ??’ આ પ્રશ્નવિશેષનો જવાબ તાજ્જુબ કરી મૂકે તેવો છે. ઈ. સ. ૧૮૮૮માં વડોદરાના મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડે પોતાના પરમ મિત્ર રવિ વર્માનાં ચિત્રો કિલિમાનુર મહેલમાં જઈને જોવાનો આગ્રહ કર્યો પણ એ શક્ય ન બનવાના કારણે તેઓ નીલગિરિ ગયા. રવિ વર્મા આ સમય દરમિયાન નીલગિરિ રહેતા હતા. રવિ વર્મા અને સયાજીરાવ ગાયકવાડ આ મુલાકાતથી ખૂબ જ સંતુષ્ટ થયા. ઘણી લાંબી ચર્ચા બાદ વડોદરાના મહારાજાએ રવિ વર્માને એક ભારે જવાબદારીવાળું કામ સોંપ્યું.

વડોદરાના મહારાજા દીર્ઘદ્રષ્ટા, ઘણું જ ફરેલા અને ખૂબ ધાર્મિક તથા આસ્તિક હતા. તેમણે રવિ વર્માને રામાયણ અને મહાભારત જેવા ધર્મગ્રંથો તરફ ઉન્મુખ કરતાં કહ્યું કે, “જે ભારતની પરંપરા અને સાંસ્કૃતિક ચેતનાથી ભરપૂર છે તેમજ સૌંદર્ય, સત્યમ્, શિવમ્, સુદરમના મૂર્ત સ્વરૂપે રહેલા છે. હકીકતે આ બંને ધર્મગ્રંથોમાં ભારતનો સાચો આત્મા છુપાયેલો છે. તેથી તમે આ ધાર્મિક ગ્રંથોનો સંદર્ભ લઈને ભારતીય જનમાનસને પ્રથમ નજરે જ સ્પર્શી જાય એ પ્રકારના ચિત્રો બનાવો.” રવિ વર્માએ મહારાજાના આ સુચનનો સહર્ષ સ્વીકાર કર્યો.

ચિત્ર બનાવતાં પહેલાં રામાયણ અને મહાભારત બંને મહાન ગ્રંથોના પુરુષપાત્રો અને સ્ત્રીપાત્રોનો પહેરવેશ, અલંકારો વગેરે મેળવવો ખૂબ જ જરૂરી હતો. એ હેતુથી આખા દેશનો મૂળ આત્મા જાણવો જરૂરી છે, તેથી સમગ્ર દેશમાં ફરવાની ઈચ્છા રવિ વર્માને થઈ, તેમણે આ વાત મહારાજા ગાયકવાડને કહી. મહારાજાએ ટી. માધવરાવને કહીને પ્રવાસની બધી વ્યવસ્થા કરી આપી. પોતાના ભાઈ રાજા વર્મા તથા નોકરો સાથે રવિ વર્માએ રાજસ્થાન, દિલ્હી, આગ્રા, અવધ, કાશી, કલકત્તા વગેરે શહેરોની મુલાકાત લીધી.

ભારતમાં ધર્મ અને જાતિના આધારે કોઈ ને કોઈ પહેરવેશ અને અલંકારોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, પરંતુ એ પણ જુદાં જુદાં રાજ્યોમાં જુદાં જુદાં જોવા મળે છે. એમાંથી કોઈને આત્મસાત્ કરવાથી મહાભારત અને રામાયણનાં પાત્રોની આવશ્યકતા પૂર્ણ નહીં થાય અને વસ્ત્રોને ધારણ કરનાર પાત્રોને ચિત્ર જોનાર પસંદ કરશે નહીં. આના કારણે તેમની યાત્રા આગળ વધતી રહી અને તેમણે તાંજોર, માયાવરમ્, ચિદમ્બરમ્, શ્રીરંગમ્, મદુરાઈ વગેરે સ્થાનોનાં મંદિરોનાં દર્શન કર્યા. તહેવારો અને ઉત્સવો, વેશ-પરિધાનો, હથિયારો, ઘરેણાંઓ તેમજ અન્ય વસ્તુઓનો ઝીણવટથી અભ્યાસ કરીને તેનાં રેખાંકનો કર્યા. રાજમહેલો અને ખંડેરોની મુલાકાત પણ લીધી, તેઓ આંખોમાં વસી જાય એવાં સુંદર દશ્યોની શોધમાં નદીને કાંઠે-કાંઠે, ઘાટ-ઘાટે અને વગડામાં દૂર સુધી અભ્યાસાર્થે ફરવા નીકળી પડતા. પરોઢથી માંડીને સંધ્યાનાં અંધારાં ઊતરે ત્યાં સુધી તેઓ સતત ફરતા રહેતા અને પછી રાત્રે પોતાના ઉતારા પર આવી દીવાના અજવાળે દિવસ દરમિયાન જોયેલું હોય તેનું આલેખન અને નકલો કરતા. આ બધા ગંભીર અને ધાર્મિક વિષયો હતા, વ્યક્ત કરવા ખૂબ જ મુશ્કેલ હતા પણ એટલા સુંદર હતા કે એમાં વહી રહેલાં શ્રી અને સરસ્વતીનાં દર્શન કરવામાં જો આખું આયુષ્ય પણ ન્યોછાવર કરવું પડે તો પણ કુરબાન છે એવું તેમને લાગ્યું.

આપણે એક વાત માની શકીએ કે બાળપણથી જ જે ભારતીય સંસ્કૃતિથી પ્રભાવિત રહ્યા છે તેવા રવિ વર્મા આપણી ભવ્ય અને મહાન પરંપરાને ચિત્રના માધ્યમથી જાળવી રાખવાનો મૃત્યુપર્યત પ્રયત્ન કરે છે. તેમણે પોતાનામાં રહેલો દેશીય અને સાંસ્કૃતિક ભાવબોધને જીવંત રાખવા, વિકસિત કરવા અને પોતાના દ્વારા નિર્મિત અનન્ય કલારૂપો(ચિત્રો) માં એ ઢાળવા માટે હંમેશા જાગ્રત પ્રયત્નો કર્યા હતા, આથી જ મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડની રામાયણ અને મહાભારત જેવું હિન્દૂ ધર્મના મહત્વપૂર્ણ ગ્રંથોના સંદર્ભો લઈને તેના પરથી ચિત્રકારી કરવાની પ્રેમભરી સલાહ રાજા રવિ વર્માએ સ્વીકારી અને આપણને આપણા ભગવાનોના સાકાર સ્વરૂપના દર્શન થયા !!

તળાવોને નહીં ખોદીએ તો “એક હતું તળાવ” એવી આત્મકથા લખવાનો વારો આવશે.

ગુજરાતમાં ૧૯૭૪ થી લઈને દરેક દસકામાં વીસ મીટર જેટલું ભૂગર્ભજળ નીચે ગયું, ૨૦૦૯ થી લઈને ૨૦૧૮ સુધીમાં ભૂગર્ભ જળમાં ૬૧% નો ઘટાડો થયો છે. !!!

ભદ્રાયુ વછરાજાની                                                            bhadrayu2@gmail.com 

વાણી અને પાણી આ બે જોખીને વાપરવા જોઈએ. આપણે વાણીની વાત નથી કરવી પણ પાણીની વાત કરવી છે. 

શ્રી મિત્તલ પટેલ બહુ જાણીતું નામ છે, ગુજરાત માટે..તેમની સાથેની વાતચીતમાં પાણીની ભૂગર્ભ સ્થિતિ કેટલી વિકટ થઇ છે તે બહુ સ્પષ્ટ થયું. સેન્ટ્રલ ગ્રાઉન્ડ વૉટર બોર્ડ દ્વારા  આખા ભારતના ત્રીસ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશના કેટલાક વિસ્તારોનો સર્વે થયો. બોર્ડે  ભૂગર્ભ જળની પરિસ્થિતિનો સર્વે કર્યો અને એ સર્વેમાં જે આંકડા  મળ્યા  એ બહુ ચોંકાવનારા છે. આપણે  તો ગુજરાતની જ વાત કરવી છે. ગુજરાતમાં સર્વેના કહેવા પ્રમાણે ૧૯૭૪ થી લઈને દરેક દસકામાં વીસ મીટર જેટલું ભૂગર્ભજળ નીચે જઈ રહ્યું છે. એમ કહે છે કે ૨૦૦૯ થી લઈને ૨૦૧૮ સુધીમાં ભૂગર્ભ જળમાં ૬૧% નો ઘટાડો થયો છે. ગુજરાતના કયા જિલ્લામાં પરિસ્થિતિ વધારે વણસી છે તે વિચારીએ તો એમાં ઉત્તર ગુજરાત મોખરે છે. બનાસકાંઠા, સાબરકાંઠા, ગાંધીનગર, મહેસાણા, પાટણ અને અમદાવાદ. પાટણ અને બનાસકાંઠા એકબીજાની પાસે આવેલા જિલ્લાઓ છે.

બનાસકાંઠામાં ભૂગર્ભજળ ઊંડા થયા છે એ તળ  ઉપર આવે એ માટે થઈને જળસંચયના કાર્યો કરવા રહ્યા.  બનાસકાંઠામાં શું પરિસ્થિતિ થઇ છે ? સર્વે કહે છે કે ૧૯૭૪ માં બનાસકાંઠામાં ભૂગર્ભજળ ૫૪ મીટરે હતું એ આજે ૧૬૦ મીટરે પહોંચ્યા છે. આ આંકડા વાંચીને  થોડી વાર માટે તો ખરેખર ગભરાઈ જવાય એવું છે. કેમ કે ૧૬૦ મીટરથી નીચે કેટલા જઈશું ?? એક સમય આવશે કે ભૂગર્ભમાં પાણી જ નહીં હોય અને પાણી જ નહીં હોય તો શું કરીશું ? હા, બોરવેલની ટેક્નોલોજી આવી તે આપણા માટે આશીર્વાદરૂપ થઈ અને એટલે જ અછતવાળા વિસ્તારોમાં ખેતી વધારે સમૃદ્ધ બની. આજે ત્રણ ત્રણ પાક આપણે ખેતીમાં બોરવેલની ટેક્નોલોજીને લીધે  લઇ શકીએ છીએ. પણ આપણે ધરતી  માતાનું દોહન જ કર્યું છે ને  પાણી બહાર કાઢ્યું છે. આપણે ભૂગર્ભમાં પાણી પાછું આપવાનું જેટલી માત્રામાં થવું જોઈએ એટલી માત્રામાં નથી કર્યું, એટલે આપણે આંકડાકીય પરિસ્થિતિને સમજી શકીએ છીએ અને એની ગંભીરતા પણ આપણને સમજાય છે. 

બનાસકાંઠામાં વિચરતા સમુદાય સમર્થન મંચ નામની એન.જી.ઓ. દ્વારા  તળાવો ઊંડા કરવાનું કામ થયું. ગયા વર્ષથી કુવા અને બોરવેલ રિચાર્જનું કામ પણ શરૂ કર્યું,  પણ આ સંસ્થા તો મુખ્યત્વે તળાવો ઊંડા કરવાનું કામ કરે છે.  આનું કારણ પણ છે કે  તળાવ એ ખુબ મોટો જળસ્રોત છે અને વરસાદનું ટીપેટીપું જો આપણે એમાં બચાવી શકીએ અને  એ પાણી સંગ્રહી શકીએ તો બહુ જ મોટું કામ થઈ શકે. આપણા વડાપ્રધાન શ્રી એ હમણાં જ Catch the rain (કેચ ધ રૈન) અભિયાન પણ આ અંતર્ગત જ શરૂ કર્યું છે. બસ એ Catch the rain નું એક સ્ટેપ આગળ અથવા એની સાથેનું ગામમાં પડતું તમામે તમામ પાણી આપણે તળાવમાં અથવા ભૂગર્ભમાં એ જ ગામની સીમમાં અથવા ગામના ગોંદરે કે ઘરના આંગણામાં આપણે એને ઉતારીએ એ મિત્તલનો મુખ્ય ઉદ્દેશ છે. 

આ સંસ્થાએ ૧૬૦ જેટલા તળાવો છેલ્લા છ વર્ષમાં કર્યા. દર વર્ષે મનોરથ છે ૩૦-૪૦-૫૦ તળાવો કરવાનો અને આ જ સંસ્થાની  ભગવાનને અને મેઘરાજાને પ્રાર્થના છે  કે સરસ મજાની રીતે વરસે ત્યાં. બનાસકાંઠામાં વરસાદ પણ અનિયમિત છે પણ સારું એ થયું છે કે ક્યાંક નર્મદા કેનાલ કે નર્મદાની પાઈપલાઈન સાથે સરકારે તળાવો લિંક કર્યા છે અને જે તળાવો લિંક થયા છે એની આખી પરિસ્થિતિ જ બદલાઈ ગઈ છે. પણ તકલીફ એ છે તળાવો ગાળવાનું આપણે ભૂલી ગયા છીએ. મિત્તલ પટેલ તો હંમેશા કહેતી હોય  છું કે એક સમય એવો આવશે જો તળાવોને નહીં ખોદીએ તો “એક હતું તળાવ” એવી આત્મકથા લખવાનો વારો આવશે. 

તળાવો ખોદાય તો શું ફાયદો થાય ? ભટાસણા ગામ છે ત્યાંનું તળાવ ઊંડું કર્યું એ તળાવ ઊંડું થતાં જ ત્યાં પાણીના તળ ખાસ્સા ઊંડા પહોંચી ગયેલા અને ગામનું નસીબ બાજુમાંથી જ નર્મદા પાણીની પાઈપલાઈન જતી હતી અને એ પાઈપલાઈન સાથે એ તળાવ લિંક થયું તો  એના કારણે એ છીછરું તળાવ ભરાવાનું શરૂ થયું, પણ તળાવ તો છીછરું હતું. રકાબીમાં કેટલું પાણી ભરાય ? સંસ્થાએ  એનો સરસ મજાનો વાટકો કરી આપ્યો.  ગામે સહયોગ કર્યો, માટી ઉપાડવાનું એમણે કર્યું, ખોદવા માટે JCB સંસ્થાએ  મૂક્યું અને એના પરિણામે આજે ગામમાં શું ફર્ક થયો અને શું ફાયદો થયો તે ત્યાંના રહેવાસી કીર્તિભાઈના મોઢેથી આપણે સાંભળીએ.

“જે તળાવ ગાળવામાં આવ્યું એનાથી મુખ્ય ફાયદો એ થયો કે ગામની અંદર આ બાજુ પાણીની ખુબ તકલીફ છે. અત્યારે હાલ ખેતરમાં ખાડા કરીએ તો ૫૦-૫૦ ફૂટે પાણી મળે છે, તળાવથી એક વર્ષમાં મુખ્ય ફાયદો એ થયો. આવા જો આજુબાજુ ના બે ત્રણ  તળાવ વર્ષો વર્ષ પાણીથી ભરાશે તો અમને એમ છે કે આ ગામની આજુબાજુની જમીનનું પાણીનું તળ ઉંચુ આવશે. કારણ કે એક  વર્ષમાં અમને આનો મુખ્ય ફાયદો દેખાયો છે. બીજું કે વરસાદ કદાચ લંબાય  તો ગામને નજીક તળાવ છે, તો ગામ લોકોને પીવા માટે, પશુપાલન માટે, ઘરગથ્થુ વપરાશ માટે પણ પાણી ઉપયોગમાં લઇ શકાય. રખડતા પશુ પક્ષી ને લાભ થાય. આવનારી પેઢીના  નવયુવાનો  આ તળાવને જોઈ ને તળાવનું મહત્વ સમજે ને પાણીનું મહત્વ સમજે એ મુખ્ય ઉદ્દેશ છે.”  

આ એક માત્ર ભટાસણા ની આ વાત નથી.  આવા ઘણા ગામો છે કે જેમને ફાયદો થયો હોય. ઘણા એવું પણ કહે છે કે બનાસકાંઠામાં તો વરસાદ જ કેટલો અનિયમિત છે એટલે ગામ નર્મદા સાથે લિંક થાય તો જ અમારા પાણીના તળ ઉપર આવે. આ  વાત સાચી છે પણ નર્મદાની રાહ જોઈને બધા વસ્તારોમાં બેસી રહી તો નહીં શકાય ને જ્યાં નર્મદા કે પાઈપલાઈન નથી આવતી એવા વિસ્તારોમાં જાતે તો મથવું પડશે ને ? આજે ગામમાં ઘર છે,  એના કરતા બોરવેલ વધારે છે ત્યારે ટીપેટીપાને આપણે બચાવીશું તો ભૂગર્ભજળ ખાલી થવાના કદાચ દસ વર્ષમાં થવાનું હશે તો એ ટીપેટીપું આપણે તળાવના કે બોરવેલ રિચાર્જનાં માધ્યમથી બચાવ્યું હશે તો એ ૧૫ થી ૨૦ વર્ષ ચાલી શકે અને કોને ખબર કદાચ ત્યાં સુધીમાં નર્મદા આપણી જીવાદોરી બની રહેશે. તો આવી રીતે તળાવ ગાળવાથી  ભટાસણાના લોકોને જે ફાયદો થયો છે એ પ્રકારે ગામેગામની  ફાયદો થઈ શકે. મિત્તલ પટેલ તો જાહેરમાં અપીલ કરે છે કે,  તમારા ગામમાં તમને તળાવ ગળાવવા માટેની ઈચ્છા હોય તો ચોક્કસ અમારો સંપર્ક કરજો,  પણ ગામની ભગીદારી સાથે અમે તળાવ કરીએ છીએ,  એટલે JCB અમે મુકીશું અને માટી ઉપાડવાનું કામ તમારે કરવાનું છે. સાથે સાથે નાનકડો લોકફાળો તમારાથી જેટલો થાય એ ભેગો કરો. એ ફાળો ભેગો કરીશું જેને આપણે ખોદકામમાં જ ખર્ચ કરીશું. અને દરેક આમ જળકર સરકાર ઉઘરાવે છે એ નહીં પણ ગામ પોતાની રીતે જળકર ઉઘરાવાનું શરૂ કરે,  ઘરદીઠ ૫૦૦ કે ૧૦૦૦ રૂપિયા બહુ મોટી રકમ નથી એટલી તો ભેગી કરી જ શકીએ તો પણ લાખ દોઢ લાખ રૂપિયા આપણે ભેગા કરી શકીએ અને દોઢ લાખ રૂપિયા જો આપણી પાસે ભેગા થાય છે તો દર વર્ષે ચોમાસા પછી તળાવોમાં આવતો કાપ, માટી કચરો જે પણ હોય એ આપણે સાફ કરીને તળાવને દર વર્ષે સાફ રાખી શકીએ. કોઈ સરકાર કે કોઈ સંસ્થા કે અમારા જેવાની તમને જરૂર નહીં પડે. આવનારી પેઢીને ધન દોલત તો ઘણી આપીને જઈશું પણ જમીનમાં પાણીના તળ સાબદા નહીં આપીએ તો એ આપણને  ક્યારેય માફ નહીં કરે. (મિત્તલ પટેલ, વિચરતા સમુદાય સમર્થન મંચ, હરિકુટિર, સદવિચાર પરિવાર કેમ્પસ, સેટેલાઇટ, અમદાવાદ, ગુજરાત-380015)

ભક્તિ પણ લાભ અને અપેક્ષાઓથી ભરેલી ??

સ્વામી સચ્ચિદાનંદજી હળવાશ અને સહજતાથી ભક્તના છ પ્રકારો સમજાવે છે.

ભદ્રાયુ વછરાજાની                                     bhadrayu2@gmail.com 

દંતાલી આશ્રમના ક્રાંતિકારી સ્વામીશ્રી સચ્ચિદાનંદજી લાકડાની એક ખાટ  ઉપર સુતા સુતા પણ ભક્તો સાથે રસપ્રદ અને નોખી વાતો કરતા રહે છે. તેઓશ્રીને થોડા સમય પહેલાં ભારત સરકાર દ્વારા “પદ્મભૂષણ”થી નવાજવામાં આવ્યા છે. સચ્ચિદાનંદજી આખા બોલા અને સહજતાથી જે ઉગે તે સચોટ રીતે પેશ કરનાર સંત છે. તાજેતરમાં સદગુરુ  શ્રી ધર્મજીવનદાસજી મહારાજના ‘ગુરુ-જીવન-ગ્રંથ’ ના છ પુસ્તકો તેમના શિષ્ય સ્વામી શ્રી માધવપ્રિયદાસજી દ્વારા સાત વર્ષના સતત તપમય લેખનના ફળસ્વરૂપે પ્રગટ થયા, તેના  પુરોવચનમાં શ્રી સચ્ચિદાનંદજી આપણા ભક્તોને કેટલાક પ્રકારોમાં વહેંચી બતાવે છે. અલબત્ત, આ શ્રી સચ્ચિદાનંદજીની કહેવાની એક શૈલી છે. જેમ ભોજલ ભગતના ચાબખા કે અખાભગતના છપ્પા તેમ આ પણ પ્રસ્તુતિની એક વિધા છે અને એમાં જે કહેવાયું હોય તેમાં કશું પણ લેશમાત્ર ખોટું ન હોય !! તે વાસ્તવમાં આપણને વિચારતા કરી દે છે કે આમાં આપણે ક્યાં છીએ ? અને આપણે ક્યાં હોવા જોઈએ ??

મંદિરોમાં આવનારા લોકોના છ પ્રકાર હોય છે, તે પૈકી મુખ્ય ત્રણ છે: તાલિયા, માનિયા, ખાનિયા.

તાલિયાઓને ગાવા-નાચવાનો, વગાડવાનો શોખ હોય છે. તે બીજે ક્યાંય પૂરો ન થતો હોવાથી અને મંદિરમાં પૂરો થતો હોવાથી મંદિરમાં આવતા હોય છે.

બીજા કેટલાક માન મેળવવા માટે મંદિરમાં આવતા હોય છે. તેમને માનિયા કહેવાય છે. મંદિરમાં જવાથી મહારાજશ્રી માન આપે, લોકોમાં માન મળે, ભગત કહેવાઈયે, આવી લાલસાથી મંદિરે આવતા હોય છે. આવા લોકોને આવકાર આપીને આગળ બેસાડવા પડે, ફૂલહાર કરવા પડે, ખૂબ માન આપવું પડે, જયાં સુધી માન  આપો, આવકાર આપો, આગળ બેસાડો ત્યાં સુધી તો આવે, પણ જો એમાં થોડીક કચાશ રહી જાય તો  એમનો સંબંધ ઢીલો થઈ જઈને અંતે બગડી જતો હોય છે,

એક ત્રીજા ભક્ત હોય છે એ ખાનિયો હોય છે, એ જુએ છે કે મંદિરમાં તો રોજ ચોખ્ખા ધીના લાડુ થાય છે અને મહારાજશ્રી પ્રેમથી જમાડે છે. એટલું જ નહીં, કોઈ કોઈ વાર તો પ્રસાદનાં પડીકાં પણ બાંધી આપે છે, એટલે આ જગ્યાએ તો જવા જવું છે. સમજીને આવા લોકો મંદિરમાં ખાવા માટે આવતા હોય છે. આવા ભક્તોને ખાનિયા કહેવાય છે.. જ્યારે ખાવાનું બંધ થાય કે ઓછું થાય, ત્યારે તે આપોઆપ આવવાના બંધ થઈ જતા હોય છે.

મોટા ભાગે બધા સંબંધો અપેક્ષાથી બંધાયેલા હોય છે. અપેક્ષા વિનાના સબંધો ભાગ્યે જ હોય છે અને હોય તો તે દેવદુર્લભ કેહવાય છે. એ જ રીતે ધાર્મિક જગતમાં જે સંબંધો બંધાય છે, તેમાં પણ અપેક્ષાઓ તો હોય જ છે. એ અપેક્ષાઓ ત્રણ પ્રકારની હોય છે : સાત્ત્વિક, રાજસી અને તામસી. એ અપેક્ષાઓ જ્યાં સુધી સામાન્ય અને સાત્ત્વિક હોય ત્યાં સુધી તો ઠીક છે, પણ  જ્યારે તે રાજસી અથવા તામસી બની જાય ત્યારે ધાર્મિક સંબંધો ખૂનામરકીના પણ બની જતા હોય છે.

તામસી અપેક્ષાઓમાં આ મહારાજનું સરકારમાં બહુ ચાલે છે, તેથી પેલી જમીન મારા નામે કરાવી આપશે, પેલા દુશ્મનને ઠેકાણે પાડી દેશે વગેરે વગેરે…. આવી અપેક્ષાઓ તામસી અપેક્ષાઓ છે.

જ્યારે અપેક્ષાઓ રાજસી બને જેમ કે, આ મહારાજ પાસે હું જઈશ તો એ મને  નોકરી-ધંધે વળગાડી દેશે, મારો ધંધો સારો ચાલશે, મને પૈસાની મદદ કરશે, મને વિદેશ  લઈ જશે વગેરે વગેરે….આવી અપેક્ષાઓ રાજસી અપેક્ષાઓ છે.

સાત્ત્વિક અપેક્ષાનો અર્થ એ છે કે, આ મહારાજ પાસે હું જઈશ તો મને ભગવાનનો રસ્તો મળશે. મારું જીવન સુધરશે અને હું સુખી થઈશ. આવી સાત્ત્વિક અપેક્ષાઓ રાખવી તે કંઈ ખોટું ન કહેવાય.

આ ત્રણેય પ્રકારના માણસો જ્યાં મોટો સમૂહ હોય ત્યાં રહેતા જ હોય છે. બધા સાધુઓ દેવદૂત નથી હોતા, તેમનામાં પણ સત્ત્વ, રજસ અને તમોગુણની ધારાઓ ઓછેવત્તે અંશે વહેતી હોય છે. અંતે તો એ પણ માણસ જ છે ને !!. તો જ્યાં બહુ મોટો સમૂહ હોય ત્યાં થોડી ભેળ-સેળ તો રહેવાની જ. આપણે ક્યાં આવીએ ??

ભેળસેળ વિનાનું જીવન જોઈતું હોય તેને એકાકી રહેવું, એટલે ગીતામાં લખ્યું છે કે ” एकाकी यतविचात्मा निराशीरपरिग्रहः |” એકાકી જીવન વ્યક્તિગત રીતે તો વધુ સુરક્ષિત હોઈ શકે છે, પણ તેમાંથી બહુ મોટી પ્રવૃત્તિ થઈ શકતી નથી. જેને બહુ મોટી પ્રવૃત્તિ કરવી હોય તેને સમૂહસંઘ બનાવો જ પડે, એટલે બુદ્ધને લખવું પડ્યું, ‘संधं शरणं गच्छामि |’ 

 

 

 

‘ટાઈમ-બેન્ક’ અને ‘ઓલ્ડ એજ પેંશનપ્રથા’ ભારતમાં શક્ય છે ખરી ?

સરકારે કહ્યું: “તમને એક કરોડ આપીએ ?” પ્રજાએ કહ્યું: ‘આ રકમ દેશની સુંદરતા વધારવા અને વિદેશી પ્રવાસીઓની સુવિધાઓના વિકાસમાં ખર્ચો.’

ભદ્રાયુ વછરાજાની                                               bhadrayu2@gmail.com 

શિક્ષણનું એક સામયિક વર્ષોથી એકલપંડે પ્રકાશિત થાય છે અને તેના ચાહકોના દિલમાં પ્રકાશ ફેલાવે છે. તે સામયિક એટલે “સાંપ્રત”. તેના વયોવૃદ્ધ-વાંચનવૃદ્ધ-સંબંધવૃદ્ધ  તંત્રી શ્રી મોતીભાઈ પટેલ જીવનના નવમાં દશકમાં પણ સતત સટરપટર કર્યા  કરે છે. એ “સાંપ્રત”ના સમ્પાદકીયમાં મોતીભાઈ પટેલે સ્વિટ્ઝર્લેન્ડ અંગે કેટલીક મઝાની વાતો નોંધી છે, તેનો આધાર  લઈને રાષ્ટ્રને રાષ્ટ્રપણું બક્ષતા બે મુદ્દાને અહીં પેશ કરેલ છે. 

સ્વિટઝર્લેન્ડ એક એવો દેશ છે કે ત્યાં પ્રકૃતિ વચ્ચે માનવસંસ્કૃતિ, ભારોભાર પ્રામાણિક પણે વિકસી રહી છે. વિશ્વનો આ સૌથી ધનિક દેશ છે. પચાસ  વર્ષ પૂર્વે આ દેશમાં ‘સ્વિસ બૅન્ક’ નામની ખાનગી બેન્ક સ્થાપવામાં આવી. વિશ્વની અન્ય બૅન્કો કરતાં આ બૅન્કના નિયમો અલગ હતા. આ બૅન્ક ગ્રાહકો પાસે નાણાંની જાળવણી અને ગુપ્તતાના બદલામાં પૈસા વસૂલતી. ગોપનીયતાની ગેરંટી. ગ્રાહકોને પૂછવાનું નહીં કે પૈસા ક્યાંથી આવ્યા ? એક જ વર્ષમાં આ બેન્કની ખ્યાતિ વિશ્વમાં પ્રસરી ગઈ. ચોર, અપ્રમાણિક રાજકારણીઓ-માફિયાઓ-દાણચારો અને મોટા ઉદ્યોગપતિઓ આ બૅન્કના ગ્રાહક બની ગયા. બૅન્કનો નિયમ હતો, રિચાર્જ કાર્ડની જેમ એકાઉન્ટધારકને પાસવર્ડ સાથે નંબર આપવામાં આવે. બૅન્કને ખબર હતી કે આ નંબર કોની પાસે હશે. આગળપાછળ કોઈપણ પૂછપરછ ન હતી.

બૅન્કનો એક નિયમ પણ હતો કે જો સાત વર્ષ સુધી કોઈ ટ્રાન્ઝેક્શન ન થયું હોય અથવા સાત વર્ષ સુધી ખાતામાં કશી ખલેલ ન થઇ હોય તો બૅન્ક ખાતું ફ્રીઝ કરી ને રકમ પર પોતાનો હક જમાવી દે .

આ સ્થિતિમાં સાત વર્ષ સુધી વ્યવહારો ન કરવાના કિસ્સામાં બૅન્કની રકમ વધતી જાય. વિશ્વભરના ઘણા માફિયાઓ માર્યા જાય છે, નેતાઓ પક્ડાય જાય છે, દાણચોરો પકડાય કે માર્યા જાય , કેટલાકને આજીવન કેદ થઈ. આ સ્થિતિમાં તેઓના ખાતાં ફ્રીઝ કરવામાં આવ્યાં. ઈ.સ. ૨૦૦૦ ની નવી સદીના અવસર પર બૅન્કે ખાતાં ખોલ્યાં તેમાંથી જે કાળું નાણું મળ્યું તે સમગ્ર વિશ્વના ૪૦ ટકા કાળા નાણા જેટલું હતું. હવે જુઓ, અહીં પ્રજા સાથેનો નાતો  કેવી રીતે જળવાય છે ?? બૅન્કે દેશના નાગરિકોને પૂછ્યું કે,  આ રકમનું શું કરવું ? વળી બૅન્કે  જણાવ્યું હતું કે  જો દેશના નાગરિકો ઈચ્છે તો બૅન્ક તમને આ રકમનું વિતરણ કરે તો વ્યક્તિદીઠ એક કરોડ રૂપિયા પ્રત્યેકને મળશે. સરકાર દ્વારા ૧૫ દિવસના અંતે સર્વેમાં ૯૯.૨ ટકા લોકોનું માનવું હતું કે,  આ રકમ દેશની સુંદરતા વધારવા અને વિદેશી પ્રવાસીઓની સુવિધાઓ અને વિકાસમાં ખર્ચવી જોઈએ. ત્યાંની પ્રજાએ હરામના પૈસાનો અસ્વીકાર કર્યો. આપણા  માટે તો આ ચોંકાવનારાં પરિણામો ગણાય કે નહીં !?

ચોંકાવનારી ઘટના બીજા દિવસે બની. ૨૫ જાન્યુઆરી, ૨૦૦૧ના રોજ સ્વિટઝર્લેન્ડના લોકો સરકારી સર્વે ચેનલની બહાર બેનર લઈને ઊભા હતા. તેમણે કહ્યું કે મફત ખાનારા લોકોમાંથી ૦.૮ ટકા લોકો તેમના નામ જાહેર કરે છે. એવા લોકોને સજા કરો કારણ કે તેઓ પરિશ્રમ વગર મફતનું ખાય છે. સરકારે  ખાતરી આપી પછી જ પ્રજા શાન્ત થઈ. મોટા ભાગની પ્રજાએ પેલા ૦.૮ ટકાને સમાજનો ડાઘ ગણાવી સજા કરાવી.

સ્વિત્ઝર્લેન્ડનો જ એક ઉદાહરણરૂપ બીજો કિસ્સો જોઈએ કે જે એક પ્રવાસીએ પોતાની નોંધપોથીમાં નોંધ્યો છે : હું ત્યાં  ગયો હતો ત્યારે મેં ત્યાં એક શાળા નજીક ભાડે ઘર રાખ્યું. ઘરની માલકણ ૬૭ વર્ષની ક્રિસ્ટિના એક નિવૃત શિક્ષિકા હતી, જેણે વર્ષો સુધી ત્યાંની માધ્યમિક શાળામાં અનેક વિદ્યાર્થીઓને ભણાવ્યા હતાં. સ્વિત્ઝર્લેન્ડમાં પેન્શનની સુવિધા ઘણી સારી છે. ક્રિસ્ટિનાને પણ ઘણું સારું પેન્શન મળતું હતું અને તેને જીવનનિર્વાહની કોઈ ચિંતા નહોતી. છતાં તેણે ૮૭ વર્ષના એક એકાકી વૃદ્ધની કાળજી રાખવાનું કામ સ્વીકાર્યું હતું. મેં ક્રિસ્ટિનાને પૂછ્યું, “શું તે પૈસા માટે આ કામ કરી રહી હતી ?” તેના જવાબે મને આશ્ચર્યમાં ગરકાવ કરી મૂક્યો, તેણે કહ્યું, ‘ હું આ કામ પૈસા માટે નથી કરતી,  પણ હું મારો સમય ‘ટાઇમ બૅન્ક’ માં જમા કરાવું છું. જયારે હું ઘરડી થઈશ અને હલનચલન કરવા અસમર્થ બની જઈશ ત્યારે હું ‘ટાઈમબેન્ક ‘ માંથી એનો ઉપાડ કરી શકીશ.” મેં તો પહેલી વાર ‘ટાઈમબૅન્ક’ વિશે સાંભળ્યું. મને ઉત્સુકતા થઈ  અને મેં એ વિશે વધુ જાણવા રસ દાખવ્યો.

મૂળ ‘ટાઇમ બૅન્ક’ સ્વિસ ફેડરલ મિનિસ્ટ્રી ઓફ સોશિયલ સિક્યોરિટી દ્વારા વિકસાવાયેલો એક વૃદ્ધાવસ્થા માટેનો પેન્શન કાર્યક્રમ હતો. લોકો જયારે જુવાન હોય ત્યારે ઘરડા લોકોની સેવા કરી સમયને જમા કરે અને પછી પોતે વૃદ્ધ થાય કે માંદા પડે કે અન્ય કોઈ કારણસર જરૂર પડે ત્યારે તેનો ઉપાડ કરવાનો રહે.  ઉમેદવાર તંદુરસ્ત, સારી વાક્છટા ધરાવનાર અને પ્રેમથી સભર હોવો જોઈએ. રોજ તેમણે જરૂરિયાતમંદ વ્યક્તિની કાળજી રાખવાની અને તેને મદદ કરવાની. જેટલો સમય તે સેવા આપે તે એના સોશિયલ સિક્યોરિટી સિસ્ટમના વ્યક્તિગત ટાઈમ અકાઉન્ટમાં જમા થાય.

ક્રિસ્ટિના અઠવાડિયામાં બે વાર કામે જતી. દરેક વખતે બે કલાક ૮૭ વર્ષના પેલા વૃદ્ધની મદદ કરવા, તેમના માટે ખરીદી કરવા, તેમના ઘરની સફાઈ કરવા, તેમને સૂર્યપ્રકાશમાં આંટો મારવા લઈ જવા, તેમની સાથે વાતો કરવાનું કામ તે કરતી હતી.  કરાર મુજબ, તેની એક વર્ષની સેવા બાદ ‘ટાઇમ બૅન્ક’ તેના કુલ સેવાના કલાકોની ગણતરી કરી તેને એક ટાઇમ બૅન્ક કાર્ડ આપશે. જ્યારે તેને મદદની જરૂર પડે ત્યારે તે આ કાર્ડનો ઉપયોગ કરી વ્યાજ સાથે જમા થયેલ સમયનો ઉપાડ કરી  શકશે. માહિતી ચકાસ્યા બાદ ટાઇમ બેન્ક જેને મદદ કરી શકે એવા ખાતેદારને હૉસ્પિટલ કે તેના ઘેર મોકલી આપશે.

એક દિવસ હું શાળામાં હતો અને ક્રિસ્ટિનાનો ફોન આવ્યો કે તે ઘરમાં બારી સાફ કરતાં ટેબલ પરથી પડી ગઈ છે. મેં અડધી રજા મૂકી ઘેર દોટ મૂકી અને ક્રિસ્ટીનાને સારવાર માટે હોસ્પિટલમાં દાખલ કરી. તેને પગની એડીએ ઈજા પહોંચી હતી અને થોડા સમય સુધી ખાટલે આરામ કરવાની ફરજ પડી.

મને જ્યારે ચિંતા થઈ કે હવે તેનું ધ્યાન કોણ રાખશે ત્યારે તેણે  તરત મને ચિંતા ન કરવા જણાવ્યું. તેણે ટાઇમબૅકમાં ઉપાડની અરજી કરી દીધી હતી. બે જ કલાકમાં એક સ્વયંસેવક હાજર પણ થઈ ગયો, ક્રિસ્ટિનાની સેવામાં,,, ટાઇમ બેન્કે  વ્યવસ્થા કરી હતી તેની. એ પછી એક મહિના સુધી તે સ્વયંસેવકે  ક્રિસ્ટીનાની ખુબ સારી કાળજી રાખી, રોજ તેની સાથે સમય પસાર કર્યો, વાતો કરી, તેના માટે સ્વાદિષ્ટ ખાવાનું બનાવ્યું, એક મહિનામાં  આ સ્વયંસેવકની દેખરેખ હેઠળ ક્રિસ્ટિના સંપૂર્ણ સ્વસ્થ થઈ ગઈ.

સાજા થયા બાદ ક્રિસ્ટિના ફરી કામે લાગી ગઈ. તેની ઈચ્છા હતી કે તે જ્યાં સુધી તંદુરસ્ત છે ત્યાં સુધી આ રીતે કામ કે સેવા કરી શક્ય એટલો વધુ સમય ટાઇમ બૅન્કમાં જમા કરી શકે. સ્વિટ્ઝર્લેન્ડમાં વૃદ્ધોની મદદ માટે ‘ટાઇમ બૅન્ક’ નો ઉપયોગ પ્રચલિત છે. આ પ્રથા માત્ર દેશના પેન્શન ખર્ચાઓને જ નથી બચાવતી પણ અન્ય સામાજિક સમસ્યાઓનો  પણ ઉકેલ લાવે છે. ઘણા સ્વિસ નાગરિકો આ ‘ઓલ્ડ એજ પેન્શનપ્રથા’ને ઉત્સાહભેર આવકારે છે અને તેનો ભાગ બનવા ટાઇમ બૅન્કમાં જોડાય છે.સ્વિસ સરકારે ટાઇમ બેન્ક પેન્શન યોજનાને લગતો કાયદો પણ પાસ કર્યો છે. આપણે ત્યાં પણ આવી ટાઇમ બૅન્ક હોય તો?

આઝાદીના અમૃતપર્વની ઠાલી ઉજવણીની સાથોસાથ સરકાર આવી કોઈ નક્કર અને દૂરગામી સામાજિક અસર ઉભી કરતી યોજના શરુ કરે તેવી અપેક્ષા આપણે રાખી શકીએ ખરા કે ના, ચૂંટણીના રાજકારણના હાકલા-પડકારામાં જ અમૃત વર્ષ વીતી જશે ? 

 

શ્રીમદ ભગવદ ગીતા શીરાની જેમ મનમાં કેમ ઉતારીશું ?

સમશ્લોકી અનુવાદ અને ગીતાભાષ્યમાંથી પ્રસંગો લઈને ગીતાને વર્ગસ્થ કરીએ તો ??

ભદ્રાયુ વછરાજાની                                                     bhadrayu2@gmail.com

શ્રીમદ ભાગવત ગીતા ધોરણ ૬ થી ૧૨ ના અભ્યાસક્રમમાં દાખલ કરવા નિર્ણય લેવાયો છે. ચિંતા છે કે ૭૦૦ શ્લોક માં સમાયેલ ગીતાને ધોરણ ૬ થી ૧૨ ની વચ્ચે કેવી રીતે વહેંચીશું અને એને વર્ગખંડમાં વિદ્યાર્થીના ચિત્ત સુધી કેવી રીતે લઈ  જશું ?

આપણી પાસે ગીતા ઉપરના અસંખ્ય ભાષ્યો છે એ આપણું જમા પાસું છે પરંતુ આ ઘણા બધા ભાષ્યો હોવા એ એક રીતે દ્વિધા પણ ઉભી કરે  છે. કારણકે સરળથી સરળતમ અને કઠિનથી કઠિનતમ ગીતાભાષ્યો આપણી પાસે છે એમાંથી શ્રીમદ ભાગવત ગીતાનું હાર્દ પકડીને ૧૧ વર્ષથી લઈને ૧૭ વર્ષના વિદ્યાર્થીઓ સુધી કેવી રીતે પહોંચાડવું , શું લેવું અને શું ન લેવું તે વિચાર માંગી લે તેવો પ્રશ્ન છે.

પ્રાચીનકાળમાં આપણા આશ્રમી ગુરુકુલો શ્રુતિ પરંપરાથી ચાલતા. ઉપનિષદીય વાતાવરણ હોય જેમાં એક ઘટાદાર વૃક્ષની નીચે એક ઉંચા ઓટલા ઉપર ગુરુદેવ બેઠા હોય અને સામે શિસ્તબદ્ધ થોડા વિદ્યાર્થીઓ ટટ્ટાર બેઠા હોય. ગુરુદેવ શ્લોકની એક  પંક્તિ બોલે અને સામે બેઠેલા શિષ્યો તેને બે  વખત પુરા જોશથી પુનરાવર્તન કરે.  આમ એક પછી એક શ્લોક બોલાવાતો જાય અને બોલતો જાય. આ શ્રુતિ પરંપરાથી આપણા શાસ્ત્રો આપણા સુધી પહોંચ્યા. આમ પણ આપણે  નાનપણમાં અજાણતા સાંભળેલા ઘરમાં દાદા કે નાના દ્વારા બોલાયેલા અસંખ્ય શ્લોકો આપણને એની મૂળ સમજણ વગર કંઠસ્થ થઈ ગયા છે. આપણે પણ શ્રીમદ ભગવદ  ગીતા માટે શ્રુતિ પરંપરાને પ્રાધાન્ય આપવું પડશે. પ્રત્યેક શાળામાં અને એના પ્રત્યેક ધોરણમાં અડધો કલાક કોઈ એક અધ્યાયનું  શ્રવણ  થાય. સૌ શાંતિથી બેસે અને શ્લોક બોલાવાતો જાય અને સાથે બોલાતો જાય. આમ કરવાથી એ શ્લોક કંઠસ્થ થઈ જશે. શક્યતા છે છઠ્ઠા, સાતમા, આઠમા ધોરણમાં  આ રીતે કંઠસ્થ થયેલા શ્લોકો નવ, દસ, અગિયાર, બાર ધોરણમાં સમજવા સહેલા પડશે.  પહેલેથી જે કંઠસ્થ છે તે ઝડપથી ભેજામાં ઉતરે છે એટલે શ્રુતિની પરંપરા પણ આપણે ચલાવવી રહેશે .

ભારતમાં શ્રી ચિન્મય મિશન એક સુંદર સંસ્કૃતિ સંસ્થાપનનું કેન્દ્ર છે. સ્વામી શ્રી ચિન્મયાનંદજી દ્વારા સ્થપાયેલા આ ચિન્મય મિશન દ્વારા અનેક સંસ્થાઓમાં આધ્યાત્મિક પ્રવૃતિઓ હાલ પ્રવૃત થઈ રહી છે. આ ચિન્મય મિશન દ્વારા પ્રત્યેક શાળામાં ગીતાના અધ્યાયને વર્ગખંડમાં બોલવાનું, પ્રાર્થના સભામાં કંઠસ્થ બોલવાનું અને અઠવાડિયે એક વખત થતી સમૂહ પ્રાર્થનામાં એક એક વિદ્યાર્થી દ્વારા આ શ્લોકોનું ગાન થાય તેવું વ્યવસ્થિત આયોજન છે. આપણને પણ ગુજરાતમાં ચિન્મય મિશનને આ કાર્ય સોંપી દઈ શકીએ. 

ગીતાજીને સરળતાથી સમજવા માટે આપણને ખુબ હાથવગું લાગે એવું એક સુંદર પુસ્તક છે “શ્રી વિનોબાજી દ્વારા અપાયેલા ગીતા પ્રવચનો”.  યજ્ઞ પ્રકાશન,  હુઝરતપાગા, વડોદરા દ્વારા એની અનેક પ્રતો વેંચવામાં આવી છે. વિનોબાજીએ ધૂળીયાની જેલમાં સ્વતંત્રતાના સેનાનીઓ સમક્ષ સારો સમય પસાર કરવાના એક ઉદ્દેશ્યથી ગીતા ઉપર પ્રવચનો આપ્યા,  જેને મરાઠીમાં ‘ગીતાઈ’ કહેવામાં આવ્યું અને એના અનેક ભાષામાં ભાષાંતરો થયા. કોઈ પણ પ્રકારના પક્ષપાત વગર હું એવું કહી શકું કે જો ગીતા પ્રવચનોના અધ્યાયમાંથી વિનોબાજીએ આપેલા ઉદાહરણો અથવા દ્રષ્ટાંતોને જ અલગ લઈને જો વર્ગવાર, ધોરણવાર નાની નાની પુસ્તિકાઓ  બનાવવામાં આવે તો ગીતા સરળતાથી વિદ્યાર્થીઓ સુધી પહોંચશે. આ ગીતા પ્રવચન એવી રીતે અપાયેલા છે કે જેમાં ગીતાજીનો એક પણ શ્લોક ક્યાંય ટાંકવામાં આવ્યો નથી, સમશ્લોકી પણ ટાંકવામાં આવ્યું નથી, પણ વિનોબાજીએ ગીતાના  અઢારે અઢાર અધ્યાય એકદમ સુંદર રીતે શીરાને જેમ ગળે ઉતરી જાય તેમ  રજૂ કરેલ છે. આપણે આપણા વર્ગખંડમાં શ્રીમદ ભાગવત ગીતાને સરળતાથી અને સહેલાઈથી લઇ જવું હોય તો વિનોબાજીના ગીતા પ્રવચનોમાંથી દ્રષ્ટાંતો તારવીને એમની સાથે અર્જુનને અપાયેલા સંદેશનો  ટૂંકસાર મુકવામાં આવે તે જરૂરી છે. હાલ કંઈક વાર્તાઓ બનાવવાની મથામણ ચાલે છે પણ તેમ કરવાથી તો ગીતાજીનું પોત આપણે જ નબળું કરીશું.  

હા, ધર્મ રક્ષણ ખાતર પણ એવી નમ્ર વિનંતી કરવાની કે શ્રીમદ ભગવદ  ગીતા ધોરણ ૬ થી ૧૨માં  ખરેખર દાખલ કરવામાં આવે તો પણ તેની પરીક્ષા તો નહીં  જ લેવાય. તેના પેપરો નહીં નીકળે અને  એ પેપરો તપાસવાની કોઈ પ્રક્રિયામાં આપણે નહીં ઉતરીએ. આપણો  શુભ ઉદ્દેશ તો ૧૦, ૧૧, ૧૨ વર્ષની ઉંમરથી ગીતાના શ્લોકો  કાને પડે અને શક્ય તેટલી સમજ એના દિલમાં ઉતરે એ જ કેવળ છે.  કાળજી એ લેવી રહેશે કે શુભ કરવામાં ક્યાંક  કાચું ન કપાય જાય.

“પુસ્તક તમને પસ્તી થતા બચાવે છે..!!”

રાજકોટનું  સાહિત્યસેતુ અને નવસારીની લાઈબ્રેરી માર્ગ ચીંધે છે

ભદ્રાયુ વછરાજાની         bhadrayu2@gmail.com 

“આજે ક્યાં કોઈ વાંચે છે ?”

“બધા મોબાઈલમાં જ માથું નાખીને બેઠા છે ને !”

‘હવે પુસ્તકો સુધી તો કોઈ પહોંચતું જ નથી ..”

આ અને આવા અનેક ઉદગારો આપણે વારંવાર સાંભળ્યા  કરીએ છીએ અને ક્યારેક તો આપણે જ ઉચ્ચારીએ પણ છીએ…

પણ ખરું કહેજો,,, આપણે પોતે કેટલા પ્રયત્નો કર્યા  કે કોઈને વંચાવીએ ?? લાવો, કોઈના ઘર સુધી કે કોઈના હાથ સુધી પુસ્તકો પહોંચાડીએ ?? હા, આપણે પુસ્તક દિને ઢગલાબંધ મેસેજો ફોરવર્ડ કર્યા  અને પુસ્તક વાંચવા જોઈએ ને એવી બધી  સુફિયાણી  સલાહોના ધોધ વહાવ્યા અને તે દિવસે એ જ વોટ્સએપ પર સૌને વાંચતા કર્યા !! ખરું કે નહીં ?? કડવું છતાં સત્ય છે કે નહીં ??

હા, રાજકોટમાં સર્જક-લેખક-કવિ કે એવું કશું જ નથી એ અનુપમભાઇ દોશીએ ‘સાહિત્ય સેતુ’ના બેનર હેઠળ લોકો સુધી પુસ્તકને લઇ જવા માટે આખો દિવસ ફાળવ્યો. એ ‘પુસ્તક પરબ’ ચલાવે છે. કોઈ આવે ને પુસ્તક દઈ જાય અને કોઈ આવીને ગમતું પુસ્તક લઇ જાય !! મહિનામાં પહેલા રવિવારે કાલાવડ રોડ પર કોટેચા સ્કૂલના સભાખંડમાં..કોઈ ચાર્જ નહીં કોઈ ફોર્માલિટી નહિ..પુસ્તક દિને આ ‘સાહિત્ય સેતુ’ છેક પહોંચ્યું બાલાજી હનુમાનના મંદિરે , રાજશ્રી ટોકીઝની બાજુમાં, ગીર્દીવાળા સ્થળે..અને એ  પણ શનિવારે કે જ્યાં હનુમાન ભક્તોની જબરી ભીડ જામી હોય ત્યાં જઈને  પુસ્તકો પાથરી દીધા. દર્શન કરવા આવનારની નઝર પડી ને નજીક આવ્યા અને પુસ્તક હાથમાં લઇ જોવા લાગ્યા અને પછી પ્રેમથી ઘરે લઇ જવા લાગ્યા.. આ જોઈને અનુપમભાઈ અને તેની ટોળી તો રાજી રાજી… હા, તેઓએ  રાજકોટની અગિયાર શાળાઓને સો-સો પુસ્તકો ભેટ આપીને ત્રેવીસમી એપ્રિલનો પુસ્તક દિન સાચા અર્થમાં ઉજવ્યો. એવા વિરલા કો’ક કે જેમણે ન તો વોટ્સએપ જોયું કે ન તો કોઈને જોવા દીધું,,પુસ્તક દિને !!

આવી જ લાંબા ગાળાની અસર ઉભી કરતી પ્રવૃત્તિ થઇ નવસારીમાં. શ્રી સયાજી વૈભવ સાર્વજનિક પુસ્તકાલય અને શ્રી નરેન્દ્ર હીરાલાલ પારેખ જ્ઞાનધામ, નવસારી દ્વારા તો “વેકેશન વાંચનોત્સવ” નો પુસ્તક દિને શુભારંભ થયો. તેઓ દર વર્ષે બાળકોને વાંચન તરફ પ્રવૃત કરવા  માટે વેકેશનમાં સુંદર પ્રવૃત્તિ કરે છે. દર વર્ષની જેમ આ વર્ષે પણ આ પુસ્તકાલય બાળકો-વિધાર્થીઓ માટે વેકેશન દરમિયાન અનેકવિધ પ્રવૃત્તિઓ કરનાર છે. ૨૩ એપ્રિલ, વિશ્વ પુસ્તક દિનથી આરંભ થયેલ  “વેકેશન વાંચનોત્સવ”  અંતર્ગત થનારી પ્રવૃત્તિઓ ૪ જુન ર૦રર સુધી ચાલશે. જેમાં વિવિધ શીર્ષક હેઠળ સુંદર કાર્ય થતું રહેશે.

એક) ચાલો વાચીએ – ચાલો લાઈબ્રેરીમાં

છેલ્લા એક દાયકાથી વેકેશનમાં યોજાતી આ પ્રવૃત્તિમાં સામેલ થતાં જ બાળકને એક નોટબુક મળશે. જેમાં વાંચેલ પુસ્તકોની નોંધ અને વિચારસાર લખવાના રહેશે. પાંચ પુસ્તકોના વિચારસાર  લખનાર વિદ્યાર્થીને એક ફુલસ્કેપ નોટબુક પુરસ્કાર રૂપે મળશે. વધુમાં વધુ 10 નોટબુકો એટલે આખા વર્ષની નોટબુકો વિદ્યાર્થી પોતે જ પુસ્તકો વાંચી મેળવી શકે.

બે) નમન ક્રાંતિવીરોને (આઝાદીના લડવૈયાઓને) અને વીરબાળાઓને

આઝાદીના અમૃતમહોત્સવના વર્ષમાં વિધાર્થી આપણા ક્રાંતિવીરો અને વીરબાળાઓના જીવન, સંઘર્ષ, ત્યાગ, સમર્પણ, બલિદાન વિષયે જાણીને રાષ્ટ્રભાવનાનું મુલ્ય સમજશે, એમના વિશે પુસ્તકો વાંચીને લખશે. વેકેશનના અંતે એની પાસે પોતાના શબ્દોમાં લખાયેલો ઓછામાં ઓછા ૧૫ આવા ક્રાંતિવીરો અને વીરબાળાઓનો ઈતિહાસ હશે જે એમના માટે કાયમનું સંભારણું બનીને રહેશે. આ બધા  વિધાર્થીઓને પુસ્તકાલય આગવી રીતે પુરસ્કૃત કરશે.

ત્રણ) બુદ્ધિ, તર્ક, કલ્પના વિસ્તારનારી રમતો :: 

ધોરણ ૧ થી ૧૨ ના બાળકો માટે વેકેશન દરમિયાન દરરોજ સવારે ૧૦.૦૦ થી ૧ર.૦૦, પ્રોજેક્ટર સ્ક્રીન પર સંવેદના સંકોરતી, સંસ્કાર ઘડતરની ફિલ્મો બુધવાર અને શુક્રવાર સમય સાંજે ૪.૦૦ વાગ્યા થી.. જેવા  ૧૦ કે ૧૫ વિદ્યાર્થીઓ થયેથી ફિલ્મ બતાવાશે. ફિલ્મના અંતે એના વિશેની માહિતીસભર ચર્ચા વિદ્યાર્થીશ્રોતાઓ કરશે.

ચાર) વાર્તાકથન અને વાતલેખન વર્કશોપ

ધોરણ ૫ થી ૧૨ સુધીના વિદ્યાર્થીઓ માટે મે મહિનામાં પુર્વ જાણ કરીને નક્કી કરેલી તારીખે એક દિવસીય એવા વાર્તાલેખન અને વાર્તાકથન અથવા વાચિકમના એવા બે અલગ વર્કશોપના આયોજન વિદ્વતજનના માર્ગદર્શન હેઠળ થશે. આ વર્કશોપ હેઠળ મળેલ માર્ગદર્શન વિદ્યાર્થીઓને શાળાકીય ઈતર પ્રવૃત્તિઓમાં અને જીવનમાં પણ ખુબ ઉપયોગી નીવડશે.

પાંચ) પુસ્તક વિશ્વમાં પખવાડિયું

ધોરણ ૯ થી ૧૨ ના વિધાર્થીઓ બે થી ચાર સપ્તાહ દરરોજ ચાર થી પાંચ કલાક પુસ્તકવિશ્વ (પુસ્તકાલયમાં) આવશે. પુસ્તકો તથા મેગેઝીનોને જોવા, વર્ગીકૃત કરવા, નોંધવા એવા કાર્યો દ્વારા પુસ્તકાલયને જાણશે. બાળકોની ઈતર પ્રવૃતિઓમાં સહયોગ આપશે. આ પ્રવૃત્તિમાં જોડાનાર દરેક વિધાર્થીને પુસ્તકાલય આગવી રીતે  પુરસ્કૃત કરશે. આ સાથે વિદ્યાર્થી પોતાના જીવનમાં સારો બદલાવ આવ્યાનું અનુભવશે.

જે વિદ્યાર્થીઓની પરીક્ષા વહેલી પૂરી થાય છે તેઓ 23 એપ્રિલથી વેકેશન વાંચનોત્સવમાં જોડાઈ શકે છે. વેકેશન વાંચનોત્સવનો શુભારંભ કરાવ્યો  જાણીતા કવિ-લેખક અને વિવેચક શ્રી વિનોદ જોશીએ.

વેકેશન વાંચનોત્સવનો ઉદેશ સ્પષ્ટ છે :: મોબાઈલ ટીવીથી દુર રહી લાયબ્રેરીમાં જઈશું.  લાયબ્રેરીમાંથી લાવેલ પુસ્તકોનું વાંચન કરી સ્વવિકાસ કરીશું. 

 

સોશ્યલ મીડિયા માં આ નવસારી વાળો મેસેજ બહુ વાઇરલ થયેલ છે, કારણ કે સૌને ભૂખ તો લાગે જ છે પણ કોઈ મેસેજ ફોરવર્ડ કરીને તે સંતોષે છે તો કોઈના માટે નવસારીની લાઈબ્રેરી અને સાહિત્યસેતુ જેવી સંસ્થાઓ પહેલ કરે છે.

 

મમ્મી-પપ્પા પોતાના સંતાનોને સ્વિમિંગ કે સ્કેટિંગ કે જિમ કરાવે તેનો વિરોધ નથી પણ શરીર સારું હશે પણ બુદ્ધિ બુઠ્ઠી હશે તો…? બુદ્ધિમાં સાત્વિક વિચાર હશે તો શરીર પ્રભાવશાળી બનશે,  આ વાત સમજીને મા-બાપ પણ વેકેશનમાં પોતાના સંતાનને કોઈ લાઈબ્રેરીના સભ્ય બનાવે તેવી વિનંતી એક શુભેચ્છક તરીકે કરું છું.

 

ભગવદ ગીતા ભણાવીશું કઈ રીતે ?

મૂળ ગીતાને સમજવી અને સમજાવવી ખૂબ અઘરી છે, ત્યારે વર્ગખંડ  માટે ગીતાનું કયું માધ્યમ યોગ્ય ગણાશે ?

ભદ્રાયુ વછરાજાની                                                           bhadrayu2@gmail.com

શિક્ષણમાં ધર્મના કોઈ પણ તત્વોને દાખલ કરતા પહેલા બહુ ઊંડો વિચાર કરવાની જરૂર રહે છે. આ ઊંડાણથી વિચાર કર્યા વગર જો કેવળ ભાવાત્મકતાથી કોઈ બાબત અભ્યાસક્રમનો ભાગ બનાવી દેવામાં આવે તો તે મુદ્દો ભવિષ્યમાં બૂમરેંગ  થાય તેવી પૂરી શક્યતાઓ છે.

કહે છે કે  આપણા શિક્ષણ કાર્યમાં શ્રીમદ ભગવદ્દ  ગીતાને સ્થાન આપવામાં આવશે. જ્યાં સુધી શ્રીમદ ભાગવત ગીતાને સબંધ છે ત્યાં સુધી એ કોઈ ધર્મનો ગ્રંથ નથી,  પરંતુ  એ વૈશ્વિક વ્યવસ્થાપન માટેની આચારસંહિતા નક્કી કરતો ગ્રંથ છે એટલે ભગવદ્દ  ગીતાના અભ્યાસમાં દાખલ થવા અંગે કોઈ વિવાદી વાત કરવાની આવશ્યકતા કોઈ તરફથી રહેતી નથી. આપણે જો પંચતંત્રની વાર્તાઓ ભણાવીને અથવા બૌદ્ધ કથાઓ ભણાવીને તેમાંથી મૂલ્ય પ્રતિસ્થાપન કરી શકતા હોઈએ તો  તે જ રીતે શ્રીમદ ભગવદ્દ ગીતામાં વૈશ્વિક  સ્તરને સ્પર્શે તેવું જે જ્ઞાન ભગવાન શ્રી કૃષ્ણ દ્વારા અર્જુનને માધ્યમ બનાવીને આપણને આપવામાં આવ્યું છે તેનો વ્યાપક ફેલાવો શિક્ષણના નાના વર્ગથી થાય તે સર્વથા આવકાર્ય છે.

ધોરણ ૬ થી ભગવદ્દ ગીતાને અભ્યાસક્રમમાં દાખલ કરવાનો પ્રસ્તાવ છે . અલબત્ત આ પ્રસ્તાવ મુકનાર અને તે અંગે અનુકાર્ય કરનાર ખૂબ સજાગ લોકો જ હશે.  મહાભારત મહાગ્રંથના એક પર્વમાંથી ૭૦૦ શ્લોક એ ભગવદ્દ  ગીતા છે. પણ ૧૮ અધ્યાયમાં વહેંચાયેલ આ ૭૦૦ શ્લોક મૂળ સંસ્કૃતમાં વાંચવા કે ઉચ્ચરિત કરવા એ પણ બહુ આવડત માંગે છે. એ માટે સજ્જતા જોઈએ અને એ સજ્જતા કેળવાય તેના માટે સક્ષમ શિક્ષકો જોઈએ. આપણી પાસે આ બંને નથી, તે સહજ સ્વીકારવામાં વાંધો નથી. મૂળ ગીતાને સમજવી અને સમજાવવી ખૂબ અઘરી છે, ત્યારે વર્ગખંડ  માટે ગીતાનું કયું માધ્યમ યોગ્ય ગણાશે ? વળી, છઠ્ઠા ધોરણથી ભગવદ્દ ગીતાના સંસ્કૃતના શ્લોકોને માત્ર ગોખાવી નાખવા અથવા તેના અર્થઘટનને જ ગોખાવીને વિદ્યાર્થીઓ તૈયાર થયા છે એમ માની લેવું તે આપણી જાત સાથેની છેતરપિંડી બની રહેશે ત્યારે ભગવદ્દ  ગીતાને સરળતાથી વિદ્યાર્થીઓના હૃદય સુધી કેમ પહોંચાડી શકાય એ વિચાર માંગે તેવો મુદ્દો છે. આ અંગે નીતિ નિર્ણાયકો ખૂબ ઊંડો અભ્યાસ કરી રહ્યા હશે એ નક્કી.

શ્રીમદ  ભગવદ્દ ગીતા ઉપરના અનેકાનેક ભાષ્યો આપણી પાસે ઉપલબ્ધ છે. જો ગુજરાતની અને ગુજરાતીની વાત કરીએ તો આપણે કેટલાક મુદ્દાઓ તારવી શકીએ :

(૧) શ્રીમદ ભગવદ્દ ગીતાના ૧૮ અધ્યાયને ધોરણ ૬ થી લઈને ધોરણ ૧૨ સુધીમાં એમ જ વહેંચી દઈને ભણાવવાનું આપણને અઘરું પડશે, કારણકે મૂળ શ્લોકો બહુ જ તૈયારી માંગે છે અને તૈયારી છતાં સ્પષ્ટ સમજ ન થઇ શકે તેવા એ શ્લોકો છે.

(૨) આ મુશ્કેલીનો સરળ રસ્તો છે. ગુજરાતમાં કેટલાક સમર્થ ગુજરાતીઓએ શ્રીમદ ભગવદ્દ ગીતાનું  સમશ્લોકી ભાષાંતર કરેલું છે. એ સમશ્લોકી ભાષાંતરમાં સૌથી પહેલું અને પ્રખ્યાત નામ શ્રી કિશોરલાલ ઘ. મશરૂવાલાનું આવે. જેમણે અતિ સુંદર રીતે સહજતાથી સમજાય જાય તે રીતે સમગ્ર ગીતાના ૭૦૦ શ્લોકોનું સમશ્લોકી ગુજરાતી એવી રીતે કર્યું છે કે જાણે તમે એ વાંચતા જાઓ અને તમને તેનો અર્થ સમજાતો જાય. ઉદાહરણ તરીકે નીચેના  શ્લોકો  જોઈએ જે અધ્યાય બીજામાં સ્થિતપ્રજ્ઞના લક્ષણો વર્ણવતાં  કહેવામાં આવેલ   છે.

“સમાધિમાં સ્થિતપ્રજ્ઞ જાણવો કેમ કેશવ ?  

બોલે, રહે, ફરે, કેમ મુનિ તે સ્થિર બુદ્ધિનો.”

 

‘ક્રોધથી મૂઢતા આવે ને મૂઢતા સ્મૃતિને હરે 

સ્મૃતિ લોપે બુદ્ધિ નાશ,  બુદ્ધિ નાશે વિનાશ છે.’

આ બે શ્લોક વાંચીશું તો તાત્કાલિક એના અર્થ કોઈ ન સમજાવે તો પણ આપણને સમજાઈ જશે. આ સમશ્લોકી ‘ગીતા ધ્વનિ’ના નામથી આજે  ઉપલબ્ધ છે.

(૩) પોતાના સહજભાવથી જેમણે ભગવદ્દ ગીતાને સ્મશ્લોકીમાં સુંદર રીતે ઉતારી આપ્યું તે શ્રી પૂજ્ય મોટા છે. પૂજ્ય મોટા દ્વારા ‘જીવનગીતા’ નામે સમશ્લોકી ગીતા  આપણને મળે છે.

અધ્યાય બીજાના કેટલાક શ્લોકો જે સમશ્લોકી પૂજ્ય મોટાએ તારવ્યા છે એ આપણે જોઈએ તો આપણને ખ્યાલ આવશે કે કેટલા સરળતાથી એમાં હાર્દરૂપ વાત કહેવામાં આવી છે.

“કૈંક પાર્થ થયો સ્વસ્થ ત્યાં કૃષ્ણે ઠપકો દીધો;

“આવો મોહ તને ક્યાંથી ? અરે, અર્જુન ! કાં ડગ્યો ?”

 

‘દેહ ને દેહમાં રહેતા આત્માનો ભેદ કાં ભુલ્યો ?

મરે છે, આત્મા તો કદી નાશ ન પામતો .’

 

જો આપણે ‘જીવનગીતા’માંથી ગીતાગાન કરીએ તો આપણને ખ્યાલ આવે કે સંસ્કૃતની કેટલીક આપણા પક્ષની મર્યાદાઓને ઉવેખીને આપણા સુધી ભગવદ્દ ગીતાને પહોંચાડવાનું કામ આ સમશ્લોકી ગીતા  કરાવી શકે એમ છે.  (ક્રમશ:)