સાત પગલાં અનંતમાં ભરી સાંઈ મકરંદની પરમ સમીપે પહોંચેલ  ઈશા કુન્દનિકા કહે : ‘હે ભગવાન ! મને સુંદર લખતાં શીખવજો.’

ભદ્રાયુ વછરાજાની                                                                           bhadrayu2@gmail.com

આજે સ્મરણ વિહાર દરમ્યાન એક દિવ્યતાનો માર્ગ પકડાયો છે.

એક સફેદ પોસ્ટ કાર્ડ આવ્યું ટપાલમાં, તેમાં થોડાક જ ફૂલ જેવા શબ્દો વેરાયેલા. ‘ભાઈ, કાંઈ જ કામ નથી, બસ તમે બહુ યાદ આવ્યા એટલે વિચાર્યું કે લાવ મળી લઉં ! – ઈશા.‘

નંદિગ્રામ દ્વારા બારેક વર્ષ પહેલાં ધરમપુરમાં દૂર દરાજના ગામોમાં શૌચાલય બાંધી આપવાનો પ્રકલ્પ ચાલે. તે સમયે એક સફેદ પરબીડિયું ટપાલમાં આવ્યું. : ‘ભાઈ, નંદિગ્રામના શૌચાલય પ્રકલ્પ અંગે તમે રૂડો લેખ લખ્યો તે વાંચીને તરત તે લેખના એક વાંચક ગાંધીજન બળવંતભાઈ દેસાઈએ રૂપિયા એકાવન હજારનો ચેક મોકલી આપ્યો ! મને થયું કે સાચુકલા શબ્દોમાં કેટલું પ્રેરક અજવાળું પડયું છે !- ઈશા.‘

ઓસ્ટ્રેલિયાથી આવેલા યુવા દંપતિને લઈને નંદિગ્રામ પહોંચ્યાં. ખબર નહીં કેમ પણ જેલમ + હાર્દિકને મળીને કુન્દનિકાબેન અતિ પ્રસન્ન થયાં. પોતાને ડાબા કાને વધુ સંભળાય એટલે જેલમને તે બાજુ બેસાડી ગીત ગાવા કહ્યું. ‘એવા રે મળેલા મનના મેળ..’ આ કરુણા કંઠે ગવાતું ગીત અચાનક જ અટક્યું,  કારણ જેલમની આખો ચોધાર આંસુએ વરસવા લાગી. ઈશા મા અને જેલમ આત્મીય પ્રવાહમાં વહેવા લાગ્યા. થોડી પળો પછી બધું સ્વસ્થ થયું ત્યારે એક નાના છોડ સાથેનું કૂંડું જેલમના હાથમાં મુકી સૌને  કહે : ‘ભાઈ, દીકરી તો આપણા ઘરનો તુલસી ક્યારો છે, એટલે આ ઋજુ હૃદયને મારી લાગણી સ્મરણરૂપે આપું છું..’ ! 

કરુણાનું ઝરણું મૌન સાધના સાથે ‘નંદીગ્રામ’માં  એવું વહ્યું છે કે તેની ભીનાશ વર્ષો સુધી ગુરુ ગોરખનાથની ચેતનાને પ્રજ્વલિત રાખશે. હા, ‘કુન્દનિકા કાપડિયા:એક સર્જક’ એટલે  ‘મા ઈશા:એક સાધક’ હવે નશ્વર દેહે અહીં નથી.  ‘ઓથર ઈન એમ્બ્રિયો‘એ તો ક્યારની  વિદાય લીધી છે  !

બાળપણ આકાશ, વૃક્ષો, મેદાનો વચ્ચે વીત્યું.. ચુડામાં જન્મીને પછી ગોધરાના એક આઉટ સ્કર્ટમાં ઓછાં મકાનો ને ખુલ્લાં મેદાનોની વચ્ચે !!  એક બહેનપણી વિમલાએ  લખેલા એક  પત્રમાં નીચે લખેલું : ‘આપને હરઘડી યાદ કરનાર વિમલા..’ અરે કેટલા સરસ શબ્દો ! નાનકડી કુન્દનિકા તો રાજી પડી, દોડી ખુલ્લાં મેદાનમાં ને આકાશ સામે ખુલ્લી સુઈ ગઈ ને બે હાથ પહોળા કરી પોકારવા લાગી : ‘હે ભગવાન ! મને સુંદર લખતાં શીખવજો.‘ સાચા દિલની બાળકીની પ્રાર્થના ભગવાને બરાબર સાંભળી અને તેને ફાળે ‘સાત પગલાં આકાશમાં’ અને ‘પરમ સમીપે’ ની લેખિકા બનવાનું આવ્યું !

સોળ વર્ષે તો શેક્સપિયર વાંચી લીધા. ર.વ.દેસાઈનું ‘ગ્રામલક્ષ્મી’ વાંચેલું.  તે એક સોમાને ઘરે બોલાવીએ ભણાવે. બાપુજી વડીલ મિત્ર જેવા એટલે એમણે  કહ્યું : ‘બેટા, આ સોમાને તું ભણાવે તે તો સારું, પણ તું એને અડે તે ખોટું…’ અને કુન્દનિકાને વીજળીના કરંટ જેવો ઝટકો લાગ્યો ! ‘મારે કોઈ જ્ઞાતિ નથી‘ એવું બેધડક છેલ્લે સુધી કહેનાર કુન્દનિકાજી સિવાય ઘરના બધાય દેરાસર જાય. ચોથા ધોરણમાં રવિશંકર જોશી આધ્યાત્મિક અને પ્રેમાળ શિક્ષક. ગુજરાતી ભણાવે. એક નિબંધ લખવાનું કહેવાયું કે તરત લખવાનું શરૂ. શિક્ષક નિબંધ વાંચી બોલ્યા : ‘તેં  આ નિબંધ પહેલેથી તૈયાર કરી રાખેલો કે શું ?’ કુન્દનિકાનો નિબંધ આખા વર્ગમાં વાંચી સંભળાવ્યો ને નીચે લખી આપ્યું : ‘ઓથર ઈન એમ્બ્રિયો !‘ આ નોંધનો અર્થ આજે આપણને સમજાય છે !

૧૯૪૯ – ૫૦ માં જે કૃષ્ણમૂર્તિને જોયા, મળ્યા, વાતો કરી, પ્રવચનો સાંભળ્યાં અને અંતરંગ યાંત્રિક બન્યાં. નાનપણમાં જે.કે ની કવિતાઓ વાંચેલી ત્યારથી નક્કી હતું કે મોટા થઈને આમને વાંચીશ. જયારે ગોષ્ઠી કરી ત્યારે કુન્દનિકાબેન અચૂક બોલ્યાં છે : ‘નો ઓથોરિટી, નો ગુરુ, નો ડિસાઇપલ, ટ્રુથ  ઈઝ આ પાથલેસ લેન્ડ…‘ 

‘નવનીત સમર્પણ’ના વિશેષ અંકમાં સંપાદક તરીકે સાંઈ મકરંદ દવેને કવિતા લખવા આમંત્રણ આપતા લખ્યું : ‘આપ કવિતા દ્વારા ગમતાનો ગુલાલ કરો તેવી વિનંતી છે.’… જવાબમાં મકરંદ દવેએ કવિતા લખી મોકલી : ‘ગમતું મળે તો અલ્યા ગુંજે ન ભરીએ ને ગમતાનો કરીએ ગુલાલ,,’ પહેલાં ગોંડલ અને પછી મુંબઈથી બંને નજીક આવ્યા. સાંઈ મકરંદ અને કુન્દનિકાજી ૧૯૮૬ માં નંદીગ્રામમાં ભાવનાની મૂડીથી સેવા અને સાધનામાં ઊંડા ઊતર્યાં. દિવ્યતત્વ સાથેનું અનુસંધાન એવું  સધાયું કે નંદીગ્રામ ‘ડિઝાઇન્ડ બાય સમ પાવર એન્ડ લેડ બાય અનનોઉન ફેક્ટર‘ બની ગયું. કવિ અનિલ જોષીની પંક્તિઓનું સ્મરણ અવશ્ય થઈ  જ જાય છે : 

હું તો નીકળી ગઈ મારી તલાશમાં, 

હું તો નીકળી ગઈ બહારના ઉજાસમાં, 

સાત પગલાં આકાશમાં…

માનવું પડે કે ભગવાનના ઘરમાં આપણે કરેલા ભેલાણથી ભગવાન નારાજ છે,  જોશીમઠનો દાખલો
આપણી સમક્ષ છે.

ભદ્રાયુ વછરાજાની                                               bhadrayu2@gmail.com

વડીલો એવું કહેતા  કે ભગવાનના સ્થાનકો તો  દુર્ગમ સ્થળે જ હોય. ત્યાં પહોંચવું અઘરું હોવું
જોઈએ અને હતું જ. દેવી દેવતાઓ આપણાથી દૂર જ બેઠા છે. દેવીઓ તો લગભગ પર્વતો ઉપર
બેઠી છે અને દેવતાઓ એવા સ્થળે જઈને બિરાજમાન થયા છે કે ત્યાં પહોંચવામાં કષ્ટ પડે. એટલે તો
ત્યાં પહોંચવા માટેના પ્રવાસને યાત્રા કહેવાય. જો તમે મુશ્કેલી ભોગવીને, પરસેવો પાડીને ઈશ દર્શને
જાઓ તો તમને સાચો પ્રસન્નતાનો અનુભવ થાય. પણ આપણે હિંદુત્વના નામે દરેક દેવસ્થાન ઉપર
એવું અતિક્રમણ કરી રહ્યા છીએ કે  જેમાં દેવસ્થાન નાનું અને સવલતોના ભવનો ખુબ મોટા બની
રહ્યાં છે.
વર્ષો પહેલા ઉત્તરમાં   જ્વાલાજીની અચાનક મુલાકાત લેવાનું બનેલું ત્યારે એટલી અદભુત રીતે 
જ્વાલાઓ સ્વંયમભુ પર્વતના નાનકડા ગોખલાઓમાંથી નીકળતી ભાળી હતી !! ત્યાં કોઈ મૂર્તિ નથી,
ત્યાં માત્ર જવાળાઓ છે. હમણાં  શ્રી મોરારિબાપુની રામકથાનું આયોજન ત્યાં થયું ત્યારે ફરી જવાનું
બન્યું તો આખું દ્રશ્ય પલટાઈ ગયેલું. ચોતરફ બેરીકેટ બનાવીને કિલ્લા જેવી સ્થિતિ સર્જીને
જ્વાલાઓના દર્શન ભાગ્યે જ થાય તેવો યાત્રાધામનો  ‘વિકાસ’  થયેલો જોઈ દુઃખ થયેલું. પવિત્ર
સ્થાનકોના ગર્ભબિંદુઓને as it is રહેવા દઈએ તો ?

કહે છે ઉત્તરાખંડના બહુ પ્રસિદ્ધ એવા જોશીમઠની જમીન પાણીમાં ગરકાવ થઇ રહી છે. ૫૦૦ થી
વધુ મકાનોમાં તિરાડો પડી છે અને મકાનો નીચેથી  પાણી બહાર આવી રહ્યું છે. આપણને હિંદુઓને
સરળતાથી ત્યાં જઈને ભગવાનના દર્શન કરવાનો એક લ્હાવો મળે એવું કારણ આગળ ધરીને પવિત્ર
ચારધામ સુધી પહોંચવા માટેના સીધા મોટા હાઇવે બનાવી નાખવાનું શરુ થયું છે. પણ આજે તો એ
સ્થાનકોની હસ્તી  ખોઈ બેસીએ એવી સ્થિતિ આપણે સર્જી રહ્યા છીએ. ચારધામ યાત્રાના ચારે ય
ધામ કુદરતે એકદમ દુર્ગમ સ્થળે સર્જ્યા છે અને એનું મૂળ સૌંદર્ય જાળવી રાખવું હોય તો  એને એમ
જ રહેવા દેવા જોઈએ. પરંતુ આપણે એના સુધી પહોંચવા માટે નદીઓ દબાવીને માર્ગો અને
ઇમારતો ઉભી કરવા લાગ્યા. એ માર્ગોની નીચે વહેતો પ્રવાહ હવે વિદ્રોહ કરીને બહાર આવી રહ્યો છે.

આડેધડ બાંધકામ, આજુબાજુમાં મોટા મકાનો અને પર્વતની એક નાનકડી જગ્યાની ટોચ ઉપર મોટા
મોટા બિલ્ડીંગ્સ ઉભા કરવામાં આવ્યા છે. આ બધાને કારણે ત્યાં જમીન ઉપર ભાર વધી રહ્યો છે.
આપણે ગીરના જંગલમાં ભેલાણ કર્યું. અંદર ઘૂસીને  આપણે રિસોર્ટ્સ બનાવ્યા એટલે સિંહો બહાર
આવ્યા. બસ,  એવું જ થયું છે જોષીમઠના કિસ્સામાં. ઈશ્વરે પોતાનો પ્રકોપ દેખાડવાની શરૂઆત
કરી છે. છેક 1976થી ચેતવણી અપાતી આવે છે કે આ જગ્યા ભયમાં છે, ભૂકંપના ઉચ્ચ ઝોન
પાંચમા આ વિસ્તાર છે એટલે અહીં કશું બાંધકામ કરશો નહીં  છતાં મનસ્વી રીતે વર્તીને સત્તાધીશોએ
આ ભયાનક સ્થિતિ સર્જી છે. 
ભગવાન તો એના મૂળ સ્વરૂપમાં જ હોવા જોઈએ. . પણ આપણે તો આપણને ગમે તેવા ભગવાનને
બનાવવા માટે કોઈપણ વાઘા એને પહેરાવી દઈએ છીએ. જૂની પેઢી એવું કહેતી કે શિવલિંગ તો કોઈ
ખોજે તો જડે એવા દુર્ગમ સ્થાનમાં વધુ શોભાપ્રદ લાગે. આપણે ભગવાનોને સોનાથી મઢવા લાગ્યા,
મંદિરોને સોનાવાળા કરવા લાગ્યા, મંદિરોના કળશો ઉપર સોનુ જડવા લાગ્યા એટલે આપણા
ભગવાનને જાહોજલાલીવાળા  બનાવીને જોવાનું પસંદ કરવા લાગ્યા. આ ભક્તિ નથી. ભગવાન
ભાવનો ભૂખ્યો છે એવું ભગવાને ખુદ આપણા શાસ્ત્રોમાં કહ્યું છે. પણ આપણે વિકાસની વાતને
ભગવાન ઉપર ઠોકી બેસાડવા લાગ્યા છીએ, પરિણામે જોશીમઠ જેવા ઉત્તમ અને પવિત્ર સ્થળને
જોખમમાં મૂકી રહ્યા છીએ.  કેટલાય વર્ષો પહેલા નાની ઉંમરમાં જેમણે શાસ્ત્રોમાં  એક ક્રાંતિ સર્જી
આપી તે આદિ શંકરાચાર્ય દક્ષિણ ભારતમાંથી ઉત્તર ભારતમાં આવેલા દેવસ્થાનોએ કેવી રીતે પહોંચ્યા
હશે ? ત્યારે ક્યાં રસ્તા હતા  ? એને કેટલા વર્ષ લાગ્યા હશે ? આ બધા પ્રશ્નોના જવાબ મળે તો
આપણને ખ્યાલ આવે કે જ્યાં પરિશ્રમ નથી, જ્યાં પ્રસ્વેદ  નથી, જ્યાં તકલીફો નથી ત્યાં ભગવાનના
દર્શનમાં મજા પણ નથી. દુર્ગમ દેવસ્થાનો પર પહોંચવા માટે સીધા હેલીકૉપટરથી ઉતરી શકાય તેવી
સગવડ કરવાની માણસે ભૂલ કરી છે તેનો બદલો જોષીમઠમાં આપણને ઈશ્વર દ્વારા મળી રહ્યો છે.
પૂજ્ય શ્રી ડોંગરે મહારાજે ભાગવત કથામાં એવું કહ્યું છે કે યાત્રાધામ ઉપર જઈને તમે તમારી કામ
વિલાસની વાસનાઓને ભોગવવા લાગ્યા છો એટલે ભગવાન નારાજ છે. વાતને સાચી માનવા  જેવું
છે,  કારણકે જોશીમઠનો દાખલો આપણી સમક્ષ છે.

સૌના મનમાં એક જ પ્રશ્ન છે કે શિક્ષણ તો દરિયા જેવું છે પણ આ દરિયામાં શિક્ષકોની ઓટ કાયમ માટે કેમ છે ? એમાં ભરતી કેમ આવતી નથી ? 

ભદ્રાયુ વછરાજાની                                                    bhadrayu2@gmail.com

થોડા સમય પહેલા ગાંધી વિદ્યાપીઠ, વેડછી ખાતે BRS માં એક કાર્યક્રમમાં  જવાનું થયું. વિદ્યાર્થીઓ લગભગ સવા બસોથી વધુ  હતા. ગાંધી સંસ્થાનું સુંદર  પરિસર હતું. રૂડું આયોજન હતું. વિદ્યાર્થીઓનો ઉત્સાહ અને  એના સફેદ પોતે ધોયેલા વસ્ત્રો એ બધું આપણને ઉત્સાહ વધારે તેવું હતું. મારી બાજુમાં એ સંસ્થાના આચાર્ય બેઠા હતા. થોડીક એનાઉન્સમેન્ટ વિદ્યાર્થીઓએ કરી તરત જ આચાર્ય ઉભા થયા અને એક બાજુમાં જઈને હાર્મોનિયમ વગાડવા લાગ્યા  અને એમના હાર્મોનિયમના સાથમાં  સરસ પ્રાર્થના અને આવકાર ગીત ગવાયું, સૂરમાં, તાલમાં, આપણી સવાર સુધરી જાય એવું. ફરી પાછા એ મારી બાજુમાં આવીને બેસી ગયા. મેં એમને પૂછ્યું આપ ? તો એણે કહ્યું હું આચાર્ય છું. અને હું પણ હમણાં ડિસેમ્બરમાં  નિવૃત થાઉં છું, મેં પૂછ્યું પાછળ કોઈ બે ત્રણ યુવાનો બેઠા છે એ કોણ છે તો કહે એ તો ટ્રસ્ટે પોતાના ખર્ચે નીમેલા લોકો છે… ‘તો શું BRSમાં જગ્યા નથી ?’ જગ્યાઓ તો ઘણી  છે પણ કોઈ શિક્ષક કે વહીવટી વ્યક્તિ નિવૃત થાય તો  એમના સ્થાને એકપણ ભરતી નથી થતી. આવો જ અનુભવ બીલપુડીની એક સંસ્થામાં પણ થયો. આ દક્ષિણ ગુજરાતના વિસ્તારો છે કે જ્યાં ખરેખર બહુ સારા શિક્ષણની આવશ્યકતા છે અને એટલા માટે શિક્ષકોની પણ આવશ્યકતા છે.

તાજેતરમાં રાજકોટની અંધ મહિલા વિકાસગૃહમાં જવાનું થયું. અંધ દીકરીઓ માટેની આ અદભુત સંસ્થા છે. એમનું વ્યવસ્થાપન,  એમના ભવનો એ બધું જ દાતાઓની સહાયથી થયું છે. ત્યાં મેં પુછપરછ કરી કે, ‘તમારે ત્યાં કેટલા શિક્ષકો છે ?’ જવાબ મળ્યો કે, ‘બાવીસ શિક્ષકોની જગ્યા છે જેમાંથી બે શિક્ષકો સરકારના છે અને બાકીના બધા ટ્રસ્ટના છે. લગભગ એક  કરોડ રૂપિયા જેવો ખર્ચ થાય છે,  જેમાંથી ત્રીસ લાખ રૂપિયા જેટલી જ ગ્રાન્ટ સરકાર તરફથી મળે છે, બાકીનું બધું જ દાનના આધારે ચાલે છે. અમારો ઘણો ખરો સમય દાતાઓને સમજાવવામાં અને દાન આપે તે દાતાઓને આવકારવામાં જાય છે.’ 

સમજાતું નથી કે સરકાર પોતાની સિદ્ધિઓને ગણાવવામાં મસમોટો ખર્ચ કરી રહી છે એ સરકાર શિક્ષણમાં ભરતી કરવાનું કેમ નહીં વિચારતી હોય ? સૌના મનમાં એક જ પ્રશ્ન છે કે શિક્ષણ તો દરિયા જેવું છે પણ આ દરિયામાં શિક્ષકોની ઓટ કાયમ માટે કેમ છે ? એમાં ભરતી કેમ આવતી નથી ? 

કદાચ સરકારનો એક છાનો એજન્ડા એવો હોય શકે કે આ બધી ગ્રાન્ટેડ  સંસ્થાઓ ધીમે ધીમે બંધ થઇ જાય અને માત્ર સેલ્ફ ફાયનાન્સ સંસ્થાઓ ચાલે, જેની કોઈ માથાકૂટ સરકાર ઉપર ન રહે. પણ આવું કરી નહીં શકાય. કારણકે રાષ્ટ્રીય શિક્ષણનીતિ જો સરકાર અમલમાં મુકતી હોય તો એનો અમલ કરવા માટે જે જરૂરિયાત છે એ સરકારે જ પુરી કરવી પડશે. આદર્શ સંસ્થાઓ તો સરકારની જ હોવી જોઈએ,  એ હશે તો રાજ્યના અને કેન્દ્રના શિક્ષણમંત્રીઓ કહી શકશે કે અહીં અમે જે કરી રહ્યા છીએ એવું અમે સેલ્ફ ફાયનાન્સમાં ઇચ્છીએ છીએ.  તમે પણ કરો અને ગુણવત્તાને આગળ વધારો.  

તમે દરિયા સામે ઉભા હો તો ભરતી આવે તો ઓટ પણ આવે. આ ભરતી અને ઓટ બે કુદરતી સર્જન રૂપે થતી  પ્રક્રિયા છે અને આ જ પ્રક્રિયાને આપણે આપણા જીવનમાં પણ અનુસરીએ છીએ. સુખ અને દુઃખની પણ ભરતી અને ઓટ હોય છે. આપણે પૈસાદાર થઈએ કે ગરીબ થઈએ એ પણ ભરતી અને ઓટ હોય છે. પ્રશ્ન એક જ છે કે સરકારી નોકરીઓ ખાલી હોવા છતાં પૂરેપૂરી ઓટની  એક મોટી  ખીણ  હોવા છતાં એમાં ક્યારેય ભરતી આવતી નથી. ખાલી શિક્ષણની જ વાત કરીએ તો  આપણને એમ લાગે કે સરકાર કદાચ શિક્ષણમાં ભરતી કરવાનું ઈચ્છતી જ નથી. આંકડાઓ તપાસવામાં આવે તો આંખો પહોળી થઇ જાય. આપણી પાસે TET અને  TAT વાળા ક્વોલિફાઈડ શિક્ષકો છે છે, પણ  આપણે એમની ભરતી કરતા નથી અથવા તો કરવા ઇચ્છતા જ નથી. સ્કૂલથી લઈને કોલેજો સુધી અનેક જગ્યાઓ લાયબ્રેરીયનની, ફિઝિકલ એજ્યુકેશનના ઇન્સ્ટ્રકટર્સની, શાળાઓમાં અનેક શિક્ષકોની જગ્યા ખાલી છે બે કે ચાર વર્ગો ભેગા બેસાડીને આપણે અત્યારના ગાડું ગબડાવી રાખીએ છીએ. જગ્યા ખાલી પડે તે ન ભરવી એ શિક્ષકની હોય કે વહીવટી કર્મચારીની હોય એવો સરકારનો રવૈયો સ્પષ્ટપણે દેખાય છે. કોઈ સમજદાર હૈ તો.. ઈશારા કાફી હૈ.