આપણા દેશની શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં વ્યક્તિનાં સાંવેગિક ઘડતરની કોઈ વ્યવસ્થા વર્ષો પહેલા નહોતી, અત્યારે પણ નથી.

ભદ્રાયુ વછરાજાની           bhadrayu2@gmail.com

અનફોર્ચ્યુનેટલી આપણા દેશની શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં વ્યક્તિનાં સાંવેગિક ઘડતરની કોઈ વ્યવસ્થા વર્ષો પહેલા નહોતી, અત્યારે પણ નથી. આપણે ‘બેટી બઢાઓ બેટી બચાઓ’ એમ બોલીએ છીએ પણ બેટીનું નિર્માણ કેમ થાય, એના માટે કોણ જવાબદાર, પતિ કે પત્ની, આ માટે XX અને XYની સમજ આપણે સ્પષ્ટ નથી કરી. મારા પરણ્યા પછી દસ બાર વર્ષે મારી પત્નીને દીકરો હું ન આપી શકું અને મારી મા જો વહુને દોષિત ઠેરવવાની હોય તો મારે કહેવું પડે કે દીકરો ન આવવા માટે મારા ક્રોમોઝોન્સ જવાબદાર છે. Don’t tell anything to my wife. આ સમજ વિકસાવવી એ સાંવેગિક ઘડતર છે.

ઘણા લોકોને એ ખબર નથી પડતી કે ક્યારે મા બાપ થઇ ગયા, તો ઘણા લોકોનો પરણવાનો એજન્ડા જ મા બાપ થવાનો હોય છે. અત્યારે એક ટ્રેન્ડ છે કે, દીકરાઓને એના ભાઈબંધોએ અને વડીલોએ કહ્યું હોય છે કે પરણ્યા પછીના છ મહિના કે એક વર્ષની અંદર તારી પત્નીને તારું સંતાન હોવું જોઈએ. આ બહુ ફેલાઈ રહેલી વાત છે. કેમ એમ ? તો કહે કે છ મહિના આઠ મહિનામાં એ ગર્ભવતી થઇ જાય એટલે એ બંધાઈ જાય અને આપણે મુક્ત થઇ જઈએ. સિતાંશુ યશ્ચન્દ્ર કહે છે કે, આપણે શું કરીએ છીએ : “ચરે, ફરે, રતિ કરે, ગર્ભને ધરે, અવતરે, મરે.” જિંદગી એટલે શું ? બસ, આ છ પગથિયાં તે જિંદગી… કેટલીયે વહુઓ આજે ઘરમાં એકલી બેઠી છે ને સંતાનને એકલી ઉછેરે છે અને ભાઈ લોગ આનંદ કરે છે !!

પરિવારનું સુખ એકલી પત્નીથી નથી હોતું. પરિવારમાં સુખી થવા માટે તો ભેગા થવાનું છે, બાકી એકલા ફક્કડ ગિરધારી સારા જ છીએ, આંટા મારો ને જલસા કરો. આપણે આપણો એક સરસ મજાનો માળો બનાવવો છે અને માળામાં પંખીઓને વસવા દેવા છે અને સાંજ પડે એ પંખીઓ માળામાં આવે ત્યાં ચહલપહલ થતી હોય એનો આનંદ લેવો છે માટે આપણે પરિવાર બનવા નીકળ્યા છીએ. લગ્ન એ પરિવાર બનાવવા માટેની એક પળ છે. નાના ગામની એક દીકરી છે. MBA ફાયનાન્સમાં સૌરાષ્ટ્રમાં ગોલ્ડ મેડાલીસ્ટ છે. બાજુના એક ગામના સુંદર મજાના યુવક સાથે લગ્ન થયા. મુંબઈમાં ૩ BHK નો ફ્લેટ છે. સારામાં સારું ઉંચી જ્ઞાતિનું આ ફેમિલી. બધાની સંમતિથી એના લગ્ન થયા. લગ્નના દોઢ વર્ષે એ બહેન પાછા આવ્યા. ત્રણ મહિના પછી સમજૂતી થઈને પછી પાછા ફર્યાં. પાછા આવ્યા એ દરમિયાન બંને વચ્ચે સમજુતીથી એક સરસ મજાની બાળકી જન્મી છે. બાળકી દોઢ વર્ષની થઇ પછી બહેન ફરી વાર પાછા આવ્યા !!. ત્રીજી વાર બાળકી માટે થઈને એ પાછા ફર્યાં. અત્યારના એ એના બાપને ઘરે છે. બાળકી સાત વર્ષની છે. બંનેમાંથી કોઈને ખબર જ નથી કે અમારે શું પ્રશ્ન છે. છતાં બંને ભેગા નથી. બંનેને ચિંતા પેલી દીકરીની છે. આ દીકરી માટે થઈને ભેગા થવું છે, પણ એકબીજા માટે ભેગા નથી થવું. This is the reality of society. આવું એટલા માટે બને કે, નાનકડી સમજ નથી ડેવલપ થઇ બંનેની વચ્ચે. એ ક્યારે ડેવલપ થાય ? જો તમે કોર્ટિન્ગ પિરિયડમાં ઘણી બધી સ્પષ્ટતાઓ કરી હોય તો….કોર્ટિન્ગ પિરિયડ એટલે તમે પરણવા જાઓ એ પહેલાનો ગાળો.

અનફોર્ચ્યુનેટલી આપણા સમાજમાં કોર્ટિન્ગ પિરિયડ દરમિયાન એકબીજા પાત્રો એકબીજાને વધુમાં વધુ પ્રભાવિત કરવાનો પ્રયાસ કરે છે, રિયાલિટીનો કોઈ પ્રયાસ નથી કરતા. અને આ પ્રભાવિત કરવાના પ્રયાસમાં એટલા બધા પ્રભાવિત થઇ જાય છે કે લગ્ન પછી ખબર પડે છે કે આગળ હતું એ બધું બનાવટીયું હતું. રોજ નવું જીન્સનું પેન્ટ અને ટીશર્ટ પહેરીને આવતો હતો એ તો ભાઈબંધનું હતું, પોતાનું હતું જ નહીં.. દર ત્રણ દિવસે બાઈક બદલતો હતો એ તો કોઈકના લઇ આવતો, એના તો હતા જ નહીં. ફોરેન કન્ટ્રીઝમાં લગ્નજીવન સારા નથી, પણ સ્વસ્થ છે. (1) એ લોકો નક્કી કરી શકે કે આપણે સાથે જીવીશું. (2) એ લોકો નક્કી કરી શકે કે આપણે સાથે જીવીશું પણ બાળક નહીં હોય. (3) એ લોકો નક્કી કરી શકે કે બાળક હશે પણ આપણે લગ્ન નહીં કરીએ… આ ત્રણેય પગલાં બહુ મોટી સમજ માંગે છે. આપણે તો મૈત્રી કરારની છૂટ આપ્યા પછી પણ એમાં નિષ્ફ્ળ ગયેલા લોકો છીએ.

જેને પરણીએ તેને તો પછી પ્રેમ કરવો એ એક આવશ્યક શરત બની રહે છે. 

ભદ્રાયુ વછરાજાની           bhadrayu2@gmail.com 

ગાયનું ચોખ્ખું દૂધ અથવા  ગાયનું શુદ્ધ ઘી એવું કહેવું પડે કે લખવું પડે એટલો તો કળિયુગ આવ્યો જ સમજવો. કારણ ગાયનું  દૂધ તો ચોખ્ખુ જ હોય ને ?. ગાયનું  ઘી તો શુદ્ધ  જ હોય ને !!  ચોખ્ખું કે શુદ્ધ એવા વિશેષણ લગાડવાની જરૂર જ નહીં. 

બસ, એમ જ આપણે “એનો પરિવાર સુખી છે”,  એવું પણ કહેવા ટેવાયેલા છીએ.  પરિવાર સુખી છે,   એમ શા માટે કહેવું પડે ? આપણે સુખ મેળવવું છે એટલે તો પરિવાર રચીએ છીએ. કોઈપણ વ્યક્તિને દુઃખી થવું હોય એટલે  પરિવાર બનાવતો હશે ?? આ વિવાહનો આખો જે પ્રસંગ છે એની  સંકલ્પના જ ખુબ  સુંદર મજાની છે.  

Arranged Marriage કરનારા કે પ્રેમ લગ્ન કરનારાઓએ   યાદ રાખવા જેવું છે કે,  જગતમાં જેટલું સારું તેટલું ગમે એવું જરૂરી નથી,  જેટલું ગમે તેને ચાહવું તેવું જરૂરી નથી,  જેટલાને ચાહીએ તેટલાંને પ્રેમ કરવો જરૂરી નથી,  જેટલાને પ્રેમ કરીએ તે બધાને પરણી શકાય એવું શક્ય  નથી . પણ જેને પરણીએ તેને તો પછી પ્રેમ કરવો એ એક આવશ્યક શરત બની રહે છે. લગ્ન નામના વિષયનું આ કવેશ્ચન પેપર એવું છે કે પહેલાં ઓપશન  છે. પણ તમે અભિમન્યુના કોઠાના પહેલા  દ્વારમાં પ્રવેશ્યા પછી તમારું જે થવું હોય તે થાય પણ ટકી જ રહેવું પડે એવી સમાજની અપેક્ષા છે.

પરણીએ એટલે ગંભીર થઇ જવાની પણ જરૂર નથી. ઘણા લોકો તો બહુ ગંભીર થઇ જાય છે. આપણો  સમાજ એવો છે. લગભગ  માતાઓએ એની દીકરીને કહ્યું છે કે,  સાસરે જા તો ધ્યાન રાખજે. અને એમાંય સસરાથી તો આઘી જ રહેજે. સાસુ છે એનું બધું સાંભળજે,  પણ જરા ધ્યાન રાખજે. ઘણું ખરું સાસુઓ કોઈની સારી હોય નહીં. મા એ એની દીકરીઓને આવું સીધું ન કીધું હોય તો આડકતરું  પણ કહી કીધું છે. છેવટે ઈશારામાં કીધું છે. 

આપણે બધી તૈયારી કરીએ છીએ પણ  માનસિક રીતે મારી દીકરી કોઈને સમર્પિત થઇ રહી છે એના માટેની તૈયારી કઈ ? સાંવેગિક રીતે એક દીકરી કોઈ પુરુષને સમર્પિત થવાની છે, ત્યારે  ઇમોશનલી સાઉન્ડ થવાય એના માટે કઈ ટિપ્સ આપણે આપીએ છીએ ?? આણું તૈયાર કરો છો, લગ્નની બધી જ તૈયારી કરો છો, રિસેપશનમાં શું રાખવું, જમણવારમાં શું રાખવું એ નક્કી કરો છો. પણ દીકરીને કોઈ દિવસ તમે ઘડી છે  કે, ‘બેટા આ ઘર છોડવાનું થશે ત્યારે બીજું ઘર સ્વીકારવાનું થશે.’ આપણે કોઈ દિવસ એમ કહ્યું છે કે,  ‘બેટા અહીંથી બાપ જશે ને  ત્યારે સામે પણ એક બીજો બાપ હશે. અહીંથી મા જશે ને ત્યારે સામે પણ એક મા હશે,  સાસુ નહીં હોય, મા હશે. આપણે એવું કહ્યું છે કે,  તારો ભાઈ અહીંયા છે એવો જ એક દિયર ત્યાં હશે એ પણ તારો ભાઈ હશે. અહીંયા બહેન છે એવી ત્યાં નણંદ નહીં હોય પણ એક બીજી બહેન હશે. જો તમારા કપડાં અહીંયા તમારી બહેન શેર કરી શકતી હોય, જો તમારા ઘરેણાં તમારી બહેન શેર કરી શકતી હોય તો સાસરે જાઓ ત્યાં નણંદ પણ શેર કરી શકે.  આ સાંવેગિક ઘડતર છે. પ્રશ્નો બધા અહીંયા છે. આપણે તો કહી રાખ્યું હોય છે કે ધ્યાન રાખજે સસરો ગમે તેમ તો એ પુરુષ કહેવાય. એનાથી દસ ફૂટનું અંતર રાખવું. એટલે આપણી દીકરી વહુ તરીકે દાખલ થાય  ત્યારે સસરામાં કોઈ પુરુષ જ દેખાવા લાગે. બાપ ન દેખાય, તેમ જ સાસુમાં મા ન દેખાય.

પરિવાર ઘડતર માટે  જરૂરી  સાંવેગિક વલણો  માટે કોઈ  સેમિનાર થતા નથી. અરે, આવી ચર્ચા પણ કોઈ કરતું નથી. આપણી સગી દીકરી માટે આવી ચિંતા આપણે કદી કરી નથી. હા, અગાઉના સમયમાં આવી જરૂરત પડતી નથી,  સંયુક્ત કુટુંબમાં આપણી દીકરી ભાભીને પૂછતી ને  પરણ્યા પછી શું કરાય ને શું ન કરાય એની બધી વાતો શેર કરતી. હવે તો આપણા ન્યુક્લિયર ફેમિલી છે. પૂછે કોને અને કહે કોને  ? પૂછે તો એનો અનુભવ કેટલો ? એ તો સમવયસ્ક છે એટલે એ પણ ‘કહી કહાઈ અને સુની સુનાઈ’ બાત ઉપરથી વાત નું વતેસર કરે છે. ‘ધ્યાન રાખજે હો, મારી સાસુમા પણ અઘરી  છે,’ આવું એક બહેનપણી કાનમાં કહી દે એટલે પત્યું.  (ક્રમશઃ) 

દાદુએ કોઈમ્બતુરના વૃદ્ધાશ્રમમાં રહેવાનું જાતે પસંદ કર્યું છે. ત્યાં દાન આપી બે રૂમ બંધાવી આપ્યાં છે, પોતાનાં મા બાપ અને પોતાનાં પત્નીની સ્મૃતિમાં ! 

ભદ્રાયુ વછરાજાની           bhadrayu2@gmail.com 

“ચલો આજ ફિર મિટ્ટીસે ખેલતે હૈં, હમારી ઉમ્ર હી ક્યાથી જો દિલોં સે ખેલ બૈઠે ??”

તમે આવ્યા હતાં એકલા. બસ એમ જ, તમે જવાના પણ એકલા.  આ જીવન યાત્રામાં વચ્ચે કોઈ સહપંથી મળી જાય તો મજા મજા. પણ એ સંગાથને  કાયમી ગણી લેવાની ભૂલ કરવા જેવી નથી. યાત્રા શરૂ કર્યા પહેલાની સ્થિતિ પાછી આવી જ જવાની છે. રસ્તા ફંટાશે જ, દુન્યવી નહીં તો પરલોકના. વચ્ચે કોઈ મળી ગયું ને તેને કાયમી સાથ માની બેઠા તે ભૂલ નિયતિની નથી. 

પંચોતેર વર્ષ વટાવી ચૂકેલા દક્ષિણ ભારતીય દાદુ એક ટૂરમાં એકલા અટૂલા જોડાયા. ટૂરમાં ત્રીસેક લોકો હતાં. કેટલાંય હનીમૂન કપલ્સ પણ હતાં. બધા પોતપોતાની મસ્તીમાં હતાં. કલબલાટ – શોરબકોર – ધીંગામસ્તી – હસી મઝાક કરવામાં સૌ વ્યસ્ત ! પેલા દાદુને પોતે એકલા હોવાનો અહેસાસ નહીં. બધા સાથે જોડાય જાય, વળી ક્યાંક આગળ એકલા ચાલવા લાગે. વિદેશી ગાઈડ લેડીને દાદુ ચિત્રવિચિત્ર પ્રશ્નો પણ પૂછે અને ખડખડાટ હસી પણ પડે. ત્રણ દેશોની ટુર હતી. દાદુ રૉપ વે કે રાઈડની સવારીમાં કોઈ કપલની બાજુમાં તો કોઈ ટેણીયા બાળકોની બાજુમાં ગોઠવાય જય. સૌને ફોટા પાડી દે અને પછી પોતાનો નાનકો કેમેરો પકડાવી પોતાનો ફોટો ખેંચાવી પણ લે. ફુકેત અને ક્રાબી ટાપુ પર દાદુ સ્વિમિંગ કોસ્ચ્યુમ પહેરી દરિયા સાથે દોસ્તી કરી લે અને જે ભાવે જે ફાવે તે પોતે ખાઈ પણ લે. આ એકલરામ ચાર પાંચ દિવસમાં સૌનું ‘સેન્ટર ઓફ એટ્રેક્શન’ બની ગયાં. અમારી પાછળની સીટમાં દાદુ હંમેશા બેસે, એટલે મારી ચેરને પુશબેક કરું તો દાદુ પાછળથી ટહુકો કરે : ‘રિમેમ્બર, આઈ એમ હિયર, આઈ વુડ લાઈક ટુ લિવ...’ અને પછી ખડખડાટ હસી પડે. અમારી દોસ્તી થઈ ગઈ. મલેશિયાના રમણીય ગૅન્ટીગ આઈલેન્ડ પરના થીમ પાર્કની લગભગ બધી જ રાઈડસમાં દાદુ અમારા બંનેની સાથે બેઠા, ચિચિયારી કરી, હસ્યા અને ઉછળ્યા. અરે, બાળકો માટેની બેબી ટ્રેનમાં પણ અમે સૌ બેઠા, ફર્યા અને બાળક બની ગયાં ! દાદુની જીવનયાત્રાના સહયાત્રીએ વિદાય લીધી છે એટલે દાદુ એકલા હતાં પણ અમારી આ ત્રણ દેશોની ટૂરમાં દાદુ અમને બંનેને મળેલા સહયાત્રી હતાં. 

એન. નારાયણન ચેટ્ટીયાર એનું નામ. ચેન્નાઈમાં જીવ્યા છે. માત્ર ઓલ્ડ એસ.એસ.સી. પાસ થઈ ટેલિફોન સર્વિસમેન તરીકે સરકારી નોકરીમાં જોડાયા. પરણ્યા પછી લાગ્યું કે આમ ટૂંકા પગારમાં જિંદગી કેમ નીકળી શકે ? નોકરી કરતા ગયા, ભણતા ગયા ને નોકરીમાં આગળ વધતા ગયાં. A M E I થયા, ઈજનેર થયા. સર્વિસમેનમાંથી ક્લાસવન ઓફિસર સુધી પહોંચ્યા અને ઉચ્ચ અધિકારી તરીકે નિવૃત થયા. શ્રીમતી દાદુ એટલે શ્રી લક્ષ્મી સાથે દાદુ ભરચક્ક જીવ્યા. હર્યા – ફર્યા – જીવન માણ્યું. પત્નીએ બાર વર્ષ પહેલાં પરલોકનો માર્ગ પકડ્યો. દાદુને બે દીકરી. એક જમાઈ આઈ.ટી.ઈજનેર તો એક જમાઈ એલચીનો થોકબંધ વેપારી. આખા આંધ્ર અને તમિલનાડુને  એલચી પૂરી પાડે. બધા બહુ સુખી. દાદુએ કોઈમ્બતુરના વૃદ્ધાશ્રમમાં રહેવાનું જાતે પસંદ કર્યું છે. ત્યાં દાન આપી બે રૂમ બંધાવી આપ્યાં છે, પોતાનાં મા બાપ અને પોતાનાં પત્નીની સ્મૃતિમાં ! હવે તિરુપતિના વૃદ્ધાશ્રમમાં વધુ એક રૂમ દાન આપી બંધાવી રહ્યા છે, પોતાનાં ચાર સંતાનોની સ્મૃતિમાં ! ચાર સંતાન એટલે બે દીકરી + બે જમાઈ ! મલેશિયાના ટવીન ટાવરમાં ફરતા ફરતા દાદુ ભૂલા  પડી ગયેલા. તેને ખોટે રસ્તે વળતા હું જોઈ ગયો ને મેં રાડ પાડી દાદુને બોલાવ્યા. એ કશું બોલી ન શક્યા. પણ બંને હાથ લંબાવી ગળે વળગી પડયા. બીજે દિવસે અમારી ટુર પૂરી થતી હતી. દાદુ અમારા રૂમ પર આવ્યા. આત્મીયતાથી કુટુંબની વાતો કરી, પોતાના મોબાઈલમાં કુટુંબના ફોટા દેખાડ્યા. ઉઠતાં ઉઠતાં બોલ્યા : ‘આખી ટૂરમાં ગઈકાલે હું મૂંઝાય ગયેલો. નિરાશ થઈ ગયેલો અને હું એકલો છું એવું લાગેલું. ત્યાં તમે સાદ દીધો. મને થયું ના, કોઈક છે, જે મારી સાથે છે. પ્રોફેસર, આઈ બીલીવ ઈન ઈટ. થેન્ક ગૉડ’  અમને હેપ્પી જર્ની કહી દાદુ ગયા. હું તેમને ‘આવજો’ કહેતી વખતે થોડી વખત કંઈ બોલી ન શક્યો, જો કે બોલવાની જરૂર પણ ક્યાં હતી ? મને ફરી  સમજાયું કે જિંદગી અહીં છે, સંતોષ અહીં છે ! સુખ ચોતરફ છે. દુઃખ શોધવું પડે તેમ છે..!