વિશ્વના લક્ઝરીયસ સ્વામી તરીકે ઓશો પ્રખ્યાત હતા.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

“તમારું સત્ય હરિશ્ચંદ્ર પર અટકી જાય છે !! સત્ય તો હરિશ્ચંદ્રથી ક્યાંય મોટું છે.” 

ઓશો મૃત્યુ અંગે બહુ ગંભીર હકીકત આપણી સામે મૂકે છે. તેઓ કહે છે :: “જયારે મારા નાના ગયા ત્યારે મારી નાનીને  મૃત્યુ પાસે એક ગીત ગાતી મેં સાંભળી ત્યારે મને ખબર પડી  કે,  મૃત્યુ એ મંગળ છે. અને મંગળ છે એટલે કોઈ દુઃખ વ્યક્ત કરવાની જરૂર નથી.” એમના દાદા વખતે એવું બન્યું કે રજનીશ નાના હતા અને દાદાએ દેહ છોડ્યો ત્યારે એ મૉટે મોટેથી હસવા લાગ્યા. એના બાપે કીધું,  શું કરે છે?  મારા બાપ  ગુજરી ગયા છે ને તું હસે  છે ?? તો કહે, “એ તો તમને લાગે છે. હું તો એમ માનું છું કે અસ્તિત્વએ  મોકલ્યા હતા ને પાછા સરસ રીતે બોલાવી લીધા એટલે હું હસું છું.” આ અંગે એમનું પુસ્તક બન્યું ” मैं  मृत्यु सिखाता हूँ” આ બધા જ અનુભવો એમણે એમાં લખેલા છે.

સુરતમાં મોરારીબાપુએ ઓશો ચેરનું ઉદ્દઘાટન કર્યું. સાઉથ ગુજરાત યુનિવર્સીટીમાં  ત્યારે મોરારીબાપુએ ઓશોનો સુંદર અર્થ આપ્યો.. એમણે કહ્યું ”osho” શબ્દ  ઉપરથી હું એવું સમજું  છું – ”Own silence and holiness own”.. સ્વયંની શાંતિ, સ્વયંનું ધ્યાન. ટૂંકમાં, પોતાની પવિત્રતા જે માણસ લઈને આવ્યો એનું નામ ઓશો છે. 

ઘણા પૂછે છે કે, ઓશો નામ શા માટે રાખ્યું હશે ? તો કહે, એમાં પડવાની જરૂર નથી. એને કોઈ તર્કની જરૂર નથી હોતી. મારો ઓશો સાથેનો પરિચય હું 13 વર્ષનો હતો ત્યારે રાજકોટના રાષ્ટ્રીય શાળાના દરબાર ગોપાલદાસ હોલમાં પાંત્રીસ શ્રોતાઓની વચ્ચે થયો.  હું આઠમું ધોરણ ભણતો હતો. ત્રણ દિવસના એના પ્રવચનો હતા,  બે-બે કલાકનાં રોજ અને એ વખતે એમના વક્તવ્ય અંગે  વિવાદ થયો હતો. બીજે દિવસે છાપામાં આવ્યું હતું. મને નોહ્તું સમજાણું કે એમણે વિવાદ શો કર્યો હતો ? હું તો બહુ નાનો હતો. જીજ્ઞાશાવશ ગયો હતો. ત્યારે એવું કહ્યું હતું કે तुम्हारा सत्य हरिशचंद्र पे अटक जाता है… हरिशचंद्र आपका कोई शिखर नहीं है कि जो सत्य की बात कहे, आप उससे भी आगे जा सकते हैं . અને બીજે દિવસે છાપામાં આવ્યું હતું કે, રજનીશે હરીશચંદ્ર રાજાનો વિરોધ કર્યો.!!

મોટી-મોટી  આંખો અને સરસ સફેદ કપડાં પહેર્યા હતાં. તમને એમ  લાગે કે, એમના  ભાલ પ્રદેશમાંથી સૂર્ય ચમકતો હોય એટલો એનો પ્રકાશ. એ વખતથી લઈને એવા પણ અનુભવો અમને થયા  છે કે, જેમાં તેમના વ્યાખ્યાન ડોમ ઉપર મચ્છરદાની રાખવામાં આવતી હતી. એક વક્તવ્ય શ્રેણી એમણે આખા ડોમમાં મચ્છરદાની ઢાંકીને કરી અને અમે બંન્ને જયારે સાંભળવા ગયા ત્યારે પૂછ્યું :  કેમ આમ છે?  તો કહે,  એક મચ્છર ઓશોની નજદીક આવી ગયું હતું. એટલે એમણે  કીધું  ये तो disturb कर रहा है, मच्छर नहीं आना चाहिए. તો શિષ્યોએ નક્કી કર્યું કે,  આખા ડોમને જ મચ્છરદાની બાંધી દ્યો. આખું ડોમ મચ્છરદાનીથી ઢાંકી દેવામાં આવ્યું !!  એક વખત ગયા ત્યારે દરવાજા ઉપર સાધકો  હોય અને એ તમને સૂંઘે… તમારી પાસે આવે અને પેલા સ્નિફરડોગની જેમ તમને સૂંઘે. પૂછ્યું કે, કેમ આવું કરો છો ? તો કહે,  ભગવાનને  સ્પ્રેની ઍલર્જી છે. એટલે જો સ્પ્રે લગાડ્યું હોય તો તમારે અંદર નહિ આવવાનું !!. આપણને એવું લાગે કે,  આ બધી તો વર્ણાગી છે. પણ એ વખતે આવી વર્ણાગીમાં જોડાનારા બહુ જ મોટા લોકો હતા. વિનોદખન્નાને તમે ઑરેગોનની અંદર બગીચાનું કામ કરતા જોઈ શકો, બોલીવુડની અભિનેત્રીઓને તમે દરણા દળતી જોઈ શકો !!

વિશ્વના લક્ઝરીયસ સ્વામી તરીકે તેઓ પ્રખ્યાત હતા.  એ ગાઉન પહેરે એમાં હીરા ટાંક્યા હોય, એ માથે ટોપી પહેરે એ હીરાઓથી બનેલી હોય. કોઈકે કહ્યું કે, તમારી પાસે રોલ્સરોય્સ કેમ છે? તો કહે છે,  એમાં શો  વાંધો? તો કહે,  એક જ કેમ છે ? તો કહે, ઓછી જ છે એવું મને લાગે છે. અને બીજા દિવસે શીલાને ઓર્ડર કર્યો કે, બને એટલી વસાવી લ્યો. કુલ 93 રોલ્યરોય્સ ઉભી રાખી દીધી.  અને એણે કહ્યું કે मैं  जानता हूँ  कि  कुछ साथ में नहीं आना चाहिए, नहीं लेके जा सकूंगा, जब तक है, सामने कोई वस्तु है तो आनंद ले, तो मैं ने  आनंद ले लिया.

આપણે કદાચ ઓશોના કાળમાં હોઈએ તો એમની ઘણી વાત આપણને એવી લાગે કે,  જે આજે આપણે આજેના કાળમાં સ્વીકારી શકીએ છીએ પણ એ ત્યારે તો તે કાળમાં  સ્વીકારાયેલ. ભક્તોએ ઓરેગોનમાં એવા રોડ બનાવ્યા હતા કે, એ વધુમાં વધુ સ્પીડમાં ગાડી ચલાવી લઈ શકે. આ સઘળું આયોજન કર્યું શીલાએ, કે જે  એમની સેક્રેટરી હતી. જેમણે 1984માં પોતાની ટોળકી સાથે ભેગા થઈને જર્મની ભાગી જવાનું પસંદ કર્યું. અને બહાર નીકળીને એમણે  ઓશો વિશેની એવી વાતો ફેલાવી કે જેથી એમના ગયા પછી એમના વિશે પ્રશ્નાર્થો રહ્યા. શીલાએ આવું કેમ કર્યું, એ આપણને એક ચેનલ ઉપરથી જાણવા મળે છે. કોઈ એમ કહે છે કે,  she has been sold to that channel !!  ઓશોની વિદાય વખતે શીલા ત્યાં નથી, 84-85 માં શીલા જર્મની ભાગી ગયેલ. પણ એવું કહેવાય છે કે, ખાસ કરીને ચર્ચના લોકોએ શીલાને પોતાની તરફ ખેંચી લીધું.

સાવ નજીકની વ્યક્તિ તમારી અંગતમાં અંગત બધું  જ જાણતી  હોય છે, એટલે  તમારા વિશે વધુમાં વધુ ખરાબ અથવા ખોટું  બોલી શકે. આ જીવનનું સત્ય છે.

કારણ કે,  ‘જીવનની સમી સાંજે મેં જખ્મોની યાદી જોઈ  હતી, 

           બહુ ઓછા પાના જોઈ શક્યો, પણ અંગત–અંગત નામ હતા.’

એવું અંગત નામ એ કદાચ ઓશોના જીવનમાં શીલા હતી. પણ શીલા મેનેજમેન્ટની માસ્ટર હતી.  આખું ઓરેગોન બન્યું એની સ્ટોરી જો આપણે જાણીએ  તો એમ થાય કે, શીલા ના હોય તો એ ન બની શકે, એ પણ બહુ મહત્વનો મુદ્દો છે. ઓશો  અંગેની કેટલીક પર્સનલ વાતો આપણે સાંભળીએ તો પણ આપણને આશ્ચર્ય થાય.  મને એ અંગે જાણવાનો લાભ મળ્યો સત્યવેદાંત સ્વામી પાસેથી.. સત્ય વેદાંત સ્વામીને એક જીવન સંદેશ ઓશોએ લખીને આપ્યો એ હું ખાસ પેશ  કરું. સત્યવેદાન્ત સ્વામી ઓશો મલ્ટીવર્સીટીનાં ચાન્સેલર હતા અને તેઓ અમેરિકા પરત જઈ  રહ્યા હતા ત્યારે ઓશોએ તેમને જીવનનો એક સંદેશો આપ્યો. ત્યારે એમણે પોતાના હસ્તાક્ષરમાં લખી દીધું,

”बहते हुए पानी के ऊपर पड़े हुए सूखे पत्ते की तरह बहो”.

અર્થ કરીએ :: પાણી વહેતું  હોવું જોઈએ, એની ઉપર પર્ણ થઈ એની મેળે પડવાનું છે,  વળી પર્ણ  સુકાઈ ગયેલું હોવું જોઈએ, એટલે તેમાં પોતાનો ભાર ન હોવો જોઈએ અને પછી એ પાણીની સાથે વહેતા રહો. ન આગળ જવાનો યત્ન કરો કે ન તો અટકી જવાનો પ્રયત્ન કરો… આ એમનો સંદેશ હતો. વારંવાર ભારથી જીવનારા લોકોને નિર્ભાર કરવાનું કામ ઓશોએ કર્યું.  અને કદાચ એવું બન્યું છે કે, એના ગયા પછી  એનું બહુ મોટું મહાત્મ  અત્યારના યુવાનોને પણ સમજાઈ રહ્યું  છે. આપણને ખુબ આશ્ચર્ય થશે કે ગુજરાતમાં  ઓશોની વિદાય પછી ઘણા ઓશો કોમ્યુન શરુ થયાં  છે. મેં મારી આજુબાજુમાં કેટલાયે ઓશોપંથી સગા- સંબંધીઓને જોયા છે કે કે જેના ઘરમાં કોઈનું અવસાન થાય ત્યારે વજ્રાસનમાં બેસીને ખડખડાટ હસતા હોય પણ એની આંખમાંથી પાણી ચાલ્યા જતા હોય. તમારી સાથે જયારે જે હોય ત્યારે આનંદમા જ રહેવું અને સમગ્ર જીવનને આનંદમાં રાખવું એ એકમાત્ર ધ્યેય ઓશોનો હતો. એમણે  શું કર્યું એનું મૂલ્યાંકન કરનારા આપણે નથી. ઓશોનું એક વાક્ય છે never sit on a seat off a judge. ક્યારેય ન્યાયાધીશની ખુરશીમાં બેસશો  નહિ.

હવેના લેખમાં ઓશો અને તેમના જીવનની રહસ્યભરી  રોચક વાતો જાણીશું. (ક્રમશ:)

“મુઝે આપ બતાયેં કિ આપને દાઢી ક્યોં કટાઈ ???”

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ઓરેગોનમાં પર્યાવરણ એવું આનંદમય હતું કે, ઓશો હાઈકોર્ટમાં ત્રણ કેસ હારી ગયા તો એનો પણ ઉત્સવ ઉજવાયો !!

મને ને તમને એ વાત કહેવાનું ખાસ પસંદ પડે છે કે, સાગર યુનિવર્સીટીમાં હું NAAC એટલે કે “નેક” નામધારી ક્વોલિટી મેઝર કરનાર રાષ્ટ્રીય સંસ્થા વતી ગયો હતો  એલ્યુમનાઈ સાથે મિટિંગ અમારી હોય એમાં જે ભાઈ સંચાલન કરતા હતા એ મારી બાજુમાં હતા. અને એણે કહ્યું કે, તમે ગુજરાતથી આવો છો ? મેં કીધું, હા ગુજરાતથી આવું છું. તો કહે,  रजनीशजी वहां आये थे.. મેં કીધું,”હા મને ખ્યાલ છે. और हमने ही ना बोला था. यदि हां बोल दिया होता तो आज कच्छमें विदेशी चलनका पूरा बरसाद हो जाता.” અને એ મહાશય સરસ મજાનું કાવ્યાત્મક એવું સંચાલન કરે. મેં એને પૂછ્યું કે, ‘आपका नाम क्या है?; तो कहे, ‘आपने बॉबी देखा है?’ जुठ बोले कौआ कांटे याद है?; हां, याद हे. ‘उनका में writer हूँ, मेरा नाम विट्ठलभाई पटेल है.’ ઓશોના વખતમાં એ વિઠ્ઠલભાઈ પટેલ પાસે કાર હતી. ઓશો તો ચાલીને જ આવતા. હવે તમે વાત સાંભળજો. ઓશોના સહપાઠી વર્માજી એમની સાથેના સંવાદમાં એમ કહે છે કે, અમારે લોકોને શહેરમાં જવું હોય ને તો વિઠ્ઠલભાઈને કહીએ કે, તમે કાલે ગાડી લેતા આવજો ને. પછી તમે અમને શહેરમાં છોડી દેજો. એક દિવસ આવીને રજનીશે કહ્યું કે ‘शहेर में जाना हो तो क्या करते है आप?’ ‘…तो वो गाड़ी है विट्ठलभाई की… बोल देंगे, वो लेके आएंगे चले जाना… कल का बोल दू?’ ‘नहीं, मेरे को तो जनवरीमे जाना है.’  વર્મા કહે છે કે, આ વાત સપ્ટેમ્બરમાં થઈ રહી હતી. ત્યારે અમને વિચાર આવ્યો કે, જેને જાન્યુઆરીમાં જવું છે એનું વિચારવાનું કામ સપ્ટેમ્બરમાં આ માણસ કરતો હોય તો આ કેટલું ઉંડુ અને લાબું વિચારી શકતા હશે !

આપણને ઘણીવાર એવું લાગે કે શું કામ ઓશો આપણે સમજી શકતા નથી? સૈકાઓ આગળ એ જીવ્યા છે. એક નાનકડી વાત કરું. એમના અંગે  ઘણી બધી મિસબિલિફ પણ ચાલી. એમ કહેવાતું હતું કે, ઓશો રાત્રે જઈને સમશાનમાં સુઈ જાઈ છે. જે વાત ખરેખર સાચી નોહતી. પણ એ ચાલવા નીકળતા અને ચાલતા-ચાલતા થાકી જાય તો એના રસ્તામાં સ્મશાન આવતું હતું. એટલે રસ્તામાં સ્મશાનનાં બાંકડે બેસે, બાંકડે બેસીને થાકી જાય તો સુઈ જાય. સુઈ જાય તો ઊંઘ ચડી જાય તો સવારે ઉઠે. સવારે ઉઠીને બહાર નીકળે તો બધાને ખબર પડે કે આ તો ઓશો બહાર નીકળ્યા. એટલે બધાએ ફેલાવી દીધું કે, ઓશો રાત્રે સમશાનમાં સુવા જાઈ છે. સુવા નથી જતા, ત્યાં આવી રીતે બેસતા હતા કારણ કે એમણે  કહ્યું કે, કોઈપણ જગ્યાએ હું બેસી શકું, કોઈપણ જગ્યાએ હું વાત કરી શકું. અને એ એણે બરાબર મનમાં ઉતાર્યું… બહુ જાણીતી વાત છે. એમને સ્કોલરશીપ મળે એમ નોહતી. કારણ કે કોઈ મૅનૅજમૅન્ટનાં પ્રશ્નો હતા એટલે. એના એક પ્રોફેસરે કીધું કે, હું વાઈસ ચાન્સેલર ને વાત કરું. વાઈસ ચાન્સેલર હતા આર. બી. ત્રિપાઠી. એ  બહુ સરસ માણસ છે,  હું એને વાત કરું એ તને સ્કોલરશીપ આપશે. પણ એના અધ્યાપકને ખબર કે, આ જરા બોલવા-ચાલવામાં દંગા કરી નાખે એવો માણસ છે, એટલે એણે કીધું કે, તારે કાંઈ નહિ બોલવાનું, હું બધી વાત કરીશ. તો કહે, કાંઈ વાંધો નહિ. હવે ગયા અને શરુ કર્યું ત્યાં ત્રિપાઠીસાહેબને શું સુજ્યું એટલે ત્રિપાઠી સાહેબે કીધું કે वो तो ठीक है स्कॉलरशिप का देख लेंगे, तुमने दाढ़ी क्यों बढ़ाई है? એટલે ઓશો એ કહ્યું કે, ये प्रश्न मैं  आपको पूछ सकता हूँ  कि  आपने ये दाढ़ी क्यों कटाई है? दाढ़ी उग तो रही है ,  अपनी तरह  से.. में कुछ नहीं कर रहा.. लेकिन आपने क्यों कटाई है ? वो मेरेको बताइए…  આ જેવી વાત થઈ કે,  જે સાથે  ગયા હતા એ કહે, બોલ બોલ ના કર.. ઓશો કહે, नहीं आपको जवाब देना पड़ेगा.. नहीं, स्कॉलरशिप अभी बाद में.. पहले बताओ आपने दाढ़ी क्यों कटाई? आप मेरेको पूछ रहे है कि दाढ़ी क्यों बढ़ाई है? वो तो नेचरल है. आप unnatural कैसे हो गए? मैं   रोज सुबह आके आपको पूछूंगा… અને રોજનો એણે ક્રમ કર્યો.. રોજ સવારે જઈ ને કહે, जवाब मिला? नहीं मिला.. thank you  કહીને ઓશો જતા રહે !!  હવે આપણને એમ થાય કે દાઢીના નામે પણ જે માણસ સ્કોલરશીપ મળતી હોય ત્યારે  જંગ ખેલી લે.. અલબત્ત ત્રિપાઠી એટલે સાચા પ્રોફેસર ત્રિપાઠી.. એમણે એને સ્કોલરશીપ આપી. પણ પેલા સાહેબે એવું કહ્યું કે, ભાઈ તું જ્યાં જાય  છે ત્યાં પ્રશ્નો ઉભા કરે છે.

એક નાનકડી વાત રામાયણ ભજવાઈ તે  પ્રસંગની, ગામમાં રામાયણ ચાલે.. આપણને ખબર ગામડામાં રામાયણ ચાલતી હોય રજનીશ  રામાયણ સતત જોવા જાય. અને એમાં જે પાત્ર રાવણ ભજવે  એ એનો ભાઈબંધ. એટલે એણે ભાઈબંધને કીધું કે, તને રોજ એકનું એક કામ કરતાં કંટાળૉ ના આવે? તો કહે, ના ના પાત્ર ભજવું.. શું પાત્ર ભજવું? તું બરાબર સીતાના સ્વયંવરમાં ધનુષ્યને હાથમાં લેવા જા અને કો’ક આવીને બોલાવે કે ‘હાલો તમારે લંકા આવવું પડશે અને  તું ભાગી જા અને ધનુષ્ય  રામ ઉપાડી જાય…’ આમાં તને શું મળે? પેલાને વિચાર આવ્યો કે,  વાત તો સાચી છે ! આમાં  રોજ આપણી તો બેઇજ્જતી થાય છે.  કરી કે,…પણ મારો રોલ જ એવો છે. तू बदल सकता है…कल इतना काम करना, जब भी रावण धनुष के नजदीक पहुंचे तो तुमको बोलना है.. वो आदमी दौड़के आएगा की आपकी लंकामें आग लगी है जल्दी निकलो… तब तुम बोलना, कोई आग नहीं है मुझे मालूम है. रोज ऐसा करके मुझे भगा देते हो, आज तो ये धनुष तोड़ के जाऊंगा… અને એણે ધનુષ તોડીને સીતાને પકડી. દર્શકો તો હસી હસીને પોટલાં જેવા થઇ ગયા..ભારે  દોકારો થઈ ગયો. ઓડિયન્સમાં હાહાકાર થઈ ગયું, પડદો પાડી દીધો, પછી ખબર પડી કે, આ કારસ્તાન આ માણસનું છે. એટલે એવું નક્કી કરવામાં આવ્યું કે જ્યાં આ હોય ત્યાં આને એકેય પાત્રએ  મળવું નહિ. એટલે પ્રયાસ કરે તો એ મળે નહિ. ઘણા લોકોએ કીધું એના બધા કુટુંબીઓએ કે, તું આ શું કરે છે ? તો કહે, રોજ એક નું એક જોવાય છે એમાં મજા નથી આવતી. ઘણા લોકો તો સુઈ ગયા હોય છે. આ તમે જુઓ, કાલે કેટલા બધા લોકોને આનંદ થયો! અને life નો ultimate  goal તો આનંદ  જ છે ને ! તો એ તો મળ્યું છે. પછી એમણે બીજો  દિવસે, ત્રીજો  દિવસ જવા દીધો  પછી એક દિવસ એમણે પોતાને ત્યાં કોઈ કામ કરવા મિસ્ત્રીઆવ્યું હશે, એ મિસ્ત્રીને કીધું કે, તું બીજું શું કામ કરે છે ? તો કહે, રામલીલા આવે છે ને એનો સેટ હું બનાવું છું.अच्छा, बहोत अच्छी बात है. પછી કીધું કે, હું કહું એમ તું કરી શકીશ? તો કહે, હા બોલીએ… મિસ્ત્રીને  તો ખબર હતી કે,  આ બહુ જ્ઞાની માણસ છે એટલે એ સંમત થઇ ગયો.  એમાં સીન એવો હતો કે, હનુમાન પેલો પર્વત ઉપાડીને આવે જગમગ-જગમગ લાઈટ સાથે..જેમાં  હનુમાન સેટ પાસે  આવે એટલેમિસ્ત્રીએ  ઉપરથી પેલું દોરડું હોય એ ધીમે-ધીમે મુકવાનું એટલે હનુમાનનાં હાથમાં પર્વત આવી જાય. મિસ્ત્રીએ પૂછ્યું કે, આમાં મારે  શું કરવાનું? તો કહે, કાંઈ નહિ તારે પર્વતને લટકાવી રાખવાનો. નીચે મુકવાનો જ નહિ… ખરેખર, અઠવાડિયાં પછી આ ઘટના બની. આ ઘટના બની એટલે હાહાકાર થઈ ગયો. બરાબર હનુમાન આવતા  હતા  ત્યાં પેલા મિસ્ત્રી એ દોરડું છૂટું મુકવાનું હતું તે પકડી રાખ્યું. એટલે હનુમાન આવવા દે… આવવા દે… અને બધાને ખુબ મજા આવી. શો રદ થઈ ગયો. એના આયોજકો ઘરે મળવા આવ્યા કે, આ માણસ ને કોઈ સમજાવો.. રજનીશ  કહે,  હું બીજું કાંઈ કરતો નથી. મને રામ પ્રત્યે માન છે, કોઈ વાંધો નથી, પણ તમે લોકો થોડો આનંદ અનુભવો તો એમાં વાંધો શું છે? આ મોનોટોનસ એક ની  એક વાત ચલાવ્યા કરો છો. મારો કોઈ ઈરાદો નથી, મારે તમને હેરાન કરવાની કોઈ ઈચ્છા પણ નથી.

આપણે જેમની અગાઉ વાત કરેલ છે તે સ્વામીશ્રી સત્યવેદાંતજી સુરતમાં પણ રહ્યા છે, સત્ય વેદાંતજી બારડોલીમાં અમારે મા અને પ્રજ્ઞા પાસે પણ રહ્યા છે, મારે પોતાને ઘરે મને બન્ને કોરોના વખતે સ્વામીશ્રી સત્ય વેદાંતજીએ સાથ આપ્યો હતો, તમે ઓશો ને ન જોયા હોય અને તમે સત્યવેદાંતજીની  સાથે બેસો તો તમને લાગે કે ઓશો આવા હોઈ શકે. તમારી સાથે વાત કરતાં-કરતાં એ માણસ આંખ બંધ કરે તો થોડીવારમાં તમને ખ્યાલ આવે કે એ હવે આપણને સાંભળતા નથી!!.  વર્ષો જેની સાથે કાઢ્યા એણે મને કહ્યું કે, ઑરેગોનની અંદર કે એક વખત ત્રણ કેસ અમે કોર્ટમાં હારી ગયા. એટલે બધાએ ઓશોને ખબર આપી કે, હાઇકોર્ટમાં ત્રણ કેસ હતા એ હારી ગયા છીએ. તો અમે વાત કરતા હતા ત્યાં બહાર  ઢોલ-નગારા વાગે અને બધા કૂદતાં- કૂદતાં આનંદ કરે અને મ્યુઝિક  વગાડે અને પીપુડું વગાડે અને અમે બહાર જોવા આવ્યા કે, શું થયું…તો બધા નાચતાં હતા. તો એમને પૂછ્યું કે,  કેમ નાચો છો ?તો કહે नाचना तो चाहिए आज हम high court में हार गए है. ત્યાંનું environment એવું હતું કે highcourt માં હારી જાઓ તો એ એમાંથી આનંદ લ્યો. જે થવાનું હતું તે થયું….(ક્રમશ:)

“મારે તો રઝળપાટ કરવી છે. મારે રખડુ થવું છે.”

 

 

 

 

 

 

 

 

 

નાનીને અગ્નિદાહ દેતી વખતે ઓશોએ કહ્યું કે, “અત્યારે હું વિન્સ્ટન વાન ગોગના અતિ  રમણીય ચિત્રને અગ્નિદાહ દઈ  રહ્યો હોઉં એવું મને લાગે છે.” 

વાતો ઓશોની  સાંભળીએ  તો આપણને  એમ થાય કે,  આપણે એમની સતત  વાતો કરીએ છીએ, પણ આ જીવ તો એકદમ ગાંડો લાગે છે.

વધુમાં વધુ એમને સહવાસ થયો નાનીનો. નાનીએ એને બહુ વિશિષ્ટ  પાલન પોષણ કર્યું. એવા અનેક બનાવો છે જે સૌએ  પુસ્તકમાંથી વાંચ્યા હોય કે સાંભળ્યા હોય. એકલા બેઠા રહેવું, રમતમાં ભાગ ન લેવો, તળાવના કાંઠે કમળનાં ફૂલોથી સભર હોય એમાં પગ ડુબાડીને બેઠા રહેવું, આ એમનું કામ.. બીજું કશું કરવાનું નહિ. વર્ષો આમ જ વીત્યા અને વર્ષો ઘરની અંદર વિદ્રોહ કરવામાં વીત્યા.

વિદ્રોહ એટલે કેવા પ્રકારનો?  વસ્તી ગણતરીવાળો એક ભાઈ આવ્યો. અને એણે પૂછ્યું નાનાબાપુને કે,  તમારો ધર્મ શું? એટલે એણે કહ્યું કે,  હું જૈન છું. નાનીને પૂછ્યું કે,  તમારો ધર્મ શું ? તો એણે કહ્યું કે,  હું કોઈ ધર્મમાં માનતી નથી. બધા ધર્મ એક જ છે. માણસ હોવું  એ ધર્મ છે. આ સાંભળીને રજનીશને  રાત્રે ઊંઘ ના આવી. એક દિવસ નાનીએ પૂછ્યું કે, ‘તું રાત્રે કેમ જાગતો રહે છે? તું કાંઈ વિચારશ?’ “હા વિચારું છું”.. ‘શું વિચારશ?’ એ કહે, “મને કોઈ પૂછે કે,  તમારો ધર્મ કયો તો મારે શું કહેવું? તમે બેયે  તો જવાબ આપી દીધો…”  તો નાનીએ કીધું, ‘મેં કીધું એમ કહેજે કે,  હું કોઈ ધર્મમાં માનતો નથી, માણસાઈ એ જ મોટો ધર્મ છે.’ અને આ વાક્ય એમણે  છેક છેલ્લે સુધી પકડી રાખ્યું, જે નાનીએ એને બરાબર મનમાં ઉતાર્યું હતું.

નાની રજનીશ  માટે થઈને નાનાને પણ ધમકાવી કાઢે. એ લોકોના એક જૈન ગુરુ ઘરે આવ્યા. શાંતિસાગર એનું નામ.. અને એ જૈન ગુરુ નાના માટે  બહુ મોટા ગુરુ, એટલે રાજનેશીને કહી રાખ્યું કે, ‘બીજું કાંઈ બોલબોલ કરતો નહિ’, એમ કહી એને બાજુમાં બેસાડ્યા. અને બાજુમાં બેસાડીને જેવી વાતની  શરૂઆત કરી એટલે રજનીશે  વચ્ચે ઠપકાર્યું કે, તમારે  આવતા ભવમાં જન્મ લેવો છે? તો કહે ના…કેમ નથી લેવો? તો કહે,  હું પુનર્જન્મમાં માનતો નથી. હું મોક્ષમાં માનું છું. તો રજનીશ તરત કહે,… તો અત્યારે શું કામ જીવો છો? આવતે ભવે ન જીવવું હોય તો અત્યારે જ છોડી દેવાય ને મરવું આપણા હાથમાં જ છે. તરત નાનાબાપુએ કીધું,  બહાર નીકળ ભાઈ.. આવું કશું બોલ નહીં .. તો કહે,  ના… હું તો પૂછીશ. ત્યારે નાનીએ કીધું,  “એને ખબરદાર જો બહાર કાઢ્યો છે તો. એ બાળક છે એને જે મનમાં આવે એ પૂછવા દ્યો.”  અને એણે પૂછવાનું બધું ચાલુ રાખ્યું. છેવટે ગુરુજી ભાગી ગયા. ભાગી ગયા પછી એમણે  નાનાને કહ્યું, તમારા ગુરુ કાંઈ બરાબર નથી હો… તમારે બદલી નાખવા જોઈએ. નાની બોલ્યા: આવા તો કાંઈ ગુરુ હોય  જે નાનકડા છોકરાએ પૂછેલા પ્રશ્નનાં જવાબ નથી આપી શકતા ? …તમે આને શું કામ ગુરુ માનો છો? નાનાએ કહ્યું, જોયું તેં  ચડાવ્યો એને કારણે એમણે કેવું પૂછ્યું ? .. તો નાની  કહે,  એ જે કહે છે એ સાચું છે.  ખરેખર નાનકડા છોકરાનો જવાબ ન આપી શકે એવો કોઈ સંત આપણે ત્યાં ન આવવો જોઈએ. આ છોકરામાં જ ભગવાન છે.એનો જવાબ ન દઈ શક્યા?…. આમ એને મોટામાં મોટો ટેકો નાનીનો મળતો રહ્યો. અને નાની નું 1970માં  અવસાન થયું. નાની  એ 80 વર્ષ જીવ્યા, નાના 50 વર્ષ જીવ્યા. આ  મોટો ગાળો.. નાનીનો સંગાથ ઓશોને છેક સુધી મળતો રહ્યો. જયારે એને ભાગી છૂટવું હતું ત્યારે એને નાનીએ કહ્યું, તારે ડોક્ટર નથી થવું ને ? ના.. મેડીકલમાં નથી જવું? ના.. એન્જીનીયર ? ના…તો તારે શું કરવું છે? તો કહે,  મારે તો રઝળપાટ કરવી છે. મારે રખડુ થવું છે. તો કહે, “કાંઈ વાંધો નહિ જા. તું પૈસાની ચિંતા ન કરતો. તને જરૂર પડશે ત્યારે પૈસા હું મોકલતી રહીશ.”  અને ઓશો નોંધે છે કે,  નાનીએ જે મહિનામાં જીવ ખોયો એ મહિને પણ મને મની ઓર્ડરથી પૈસા મોકલ્યા હતા.!!  1970માં નાનીએ દેહ છોડ્યો ત્યારે પોતે પરિભ્રમણમાં હતા અને તાત્કાલિક નાની પાસે આવ્યા અને એણે નાનીને અગ્નિદાહ દીધો.  નાનીને અગ્નિદાહ દેતી વખતે એનું વાક્ય છે કે, અત્યારે હું વિન્સ્ટન વાન ગોગના અતિ  રમણીય ચિત્રને અગ્નિદાહ દઈ  રહ્યો હોઉં એવું મને લાગે છે. મારા નાની જેટલી રમણીય સુંદરતા મેં કદી જોઈ નથી, કદી જોઇશ નહિ.’ આ નાની સાથેનો લગાવ.

એના મા-બાપ એમનાથી વિરોધમાં હતા, પણ પછી એવું બન્યું કે,  એમના મા બાપને પણ સત્ય  સમજાવા લાગ્યું. એટલે એના મા એના શિષ્ય થયા, એના બાપ પણ એના સંન્યાસી થયા.  જેના દીકરાનું નામ હતું રાજા.. જેમાંથી થયા  રજનીશ, જેમાંથી થયા  આચાર્ય રજનીશ, જેમાંથી થયું ભગવાન, જેમાંથી થયું ઓશો,અને જેમાંથી આખા જગતમાં વ્યાપ્ત થયા એ  સર્જન આ બન્ને વ્યક્તિનું છે. અને ઓશોને બહુ સરસ રીતે ઉછેર્યા એ ગ્રાન્ડમધર નાનીમા છે.

એક વાક્ય એમણે સદંતર ભેગું રાખ્યું, હું કોઈ ધર્મમાં માનતો નથી. ધર્મ જેવું કશું છે નહિ. તમે તમારું કાર્ય ચૈતસિક પ્રગટતાથી કરતા રહો તે તમારો ધર્મ છે. જે તમારા પાસે છે એ તમે કરતા રહો. 

કેટલીક ઓશો જીવન યાત્રાની  આનુસંગિક વાતો કરીએ. પિતા સાથે એની દુકાન પાસેથી નીકળે. પિતાનો આગ્રહ બહુ હતો કે દુકાને બેસે. એમને દુકાને બેસવું નથી. એ દુકાન પાસેથી નીકળે એટલે આંખ બંધ કરીને ચાલ્યા જાય. એક દિવસ પિતાએ પૂછ્યું કે,  તું કેમ આંખ બંધ કરીને ચાલે છે ? તું કાંઈ વિધિ કરે છે ? તો કહે,  ના. તો કહે,  તું દુકાન સામું જોતો નથી.એ કહે,  આપણે જે માર્ગે જવું જ નથી તેની સામું  જોવાય જ નહિ. આ તો એવી સાંસારિક વસ્તુ છે  વળગી પડે આપણને,  એટલે હું આંખ બંધ રાખીને નીકળું છું. હવે ઉંમર ત્યારે બહુ નાની છતાં આ જે અંદરની વાતો હોય એ એની સાથે ને સાથે ચાલતી રહે.

સ્કૂલને કુરૂપ સંસ્થા એવું એમણે નામ આપ્યું અને સતત વિદ્રોહ કર્યો. એમણે કહ્યું કે,  હું એક સંભાવના છું, શક્યતા છું. અને સંભાવના છે કે, હું આસમાન પણ બની શકું, અને વાદળ પણ બની શકું, હું પંચતત્વનું કોઈ પણ તત્વ સદંતર બની શકું એવી મારામાં શક્તિ છે. સાધકોને કહ્યું કે, તમારામાં પણ આ જ શક્તિ છે. માત્ર તમારે મારી જેમ વિચારવાનું શરુ કરવું પડશે. તેઓની  બહુ રસિક વાત છે  કે, તેઓ  મોટો ખુલ્લો ઝભ્ભો પહેરીને, મોટી દાઢી રાખીને અને પગમાં ચાખડી પહેરીને યુનિવર્સીટીમાં દાખલ થાય એટલે આખી  લોબીની અંદર ખબર પડે કે,  રજનીશ આવી રહ્યા છે. કારણ કે,  ચાખડીનો અવાજ આવતો હોય. એક વખત એક અધ્યાપકે પૂછ્યું કે,  આ શું કરે છે?  આપણે  જે રોયસાહેબની વાત કરી હતી તેમણે કીધું કે,  why this? આવું કેમ કરે છે? બધા disturb થાય છે. તો કહે ના..ના.. ભલે disturb થાય. હું મારી ચેતનાને જાગૃત રાખવા માટે સતત મારી સાથે આવો અવાજ કરતો રહું છું. તો રોયસરને  એમ થયું કે,  આ તો ભણવા આવે છે ત્યાં જાગૃતતાની વાત કરે છે, ચૈતન્યની વાત કરે છે !

એમના એક સાથીદાર અને એમના સહપાઠી છે સત્યમોહન વર્મા. જે સાગર યુનિવર્સીટીમાં ઓશોની સાથે હતા. એમની 40મિનિટની મુલાકાત યુટ્યુબ ઉપર છે, એ સાંભળવા જેવી છે. 91 વર્ષનાં છે સત્યમોહન વર્મા અને એમણે  1952થી શરુ કરીને 52,53,54માં શું બન્યું… અને મેં જે તમને કહ્યું વાદવિવાદ સ્પર્ધાની એની શરૂઆત પણ એમણે સરસ વર્ણવી છે. એમણે કહ્યું કે,  અમારી સાથે  MA   ફિલોસોફી કરવા માટે  પહેલી વખત જયારે રજનીશ આવ્યા ત્યારે અમે લોકો અમારા ડિપાર્ટમેન્ટ હેડ રોય  સાહેબ સાથે બેઠા હતા. એમણે આવીને કોલેજના હેડનો પત્ર આપ્યો કે,  મને એડમિશન જોઈએ છે. અમારા  હેડે એવું પૂછ્યું કે,  “તમે કાંઈ વાંચ્યું છે?” તો કહે, “હા.. બહુ વાંચ્યું છે.”  શું વાંચ્યું છે? એ કહે, “મેં લગભગ બધું વાંચ્યું છે.”  એટલે બધું એટલે શું? તો કહે,  “હું વેદથી લઈને બર્ટ્રાન્ડ રસેલ  સુધી બધું જ વાંચી ગયો છું.”  તો કહે,  તમને ખ્યાલ છે કે,  બર્નાડ શો એ એક ‘આર્મ્સ ઈન ધ મેન’ લખ્યું છે એ તમે વાંચ્યું છે ? તો કહે,  “હા”…તો કહે એનામાંથી  પ્રશ્ન પૂછું? તો કહે,  “પૂછવા હોય તે પૂછો” એમના સહપાઠી એમ કહે છે કે,  અમને આશ્ચર્ય થયું કે આ ભણવા આવ્યો છે કે ભણાવવા આવ્યો છે !  અને રોયે એને તાત્કાલિક દાખલ કરી દીધો. જે રોયની થિસીસની અંદર તેઓની ભૂલ વગેરે દેખાડી હતી.

સહપાઠી બહુ સરસ વાત કરે છે કે,  પરીક્ષા હતી અને અમે બેઠા બેઠા વાંચતા હતા ત્યાં એ એના તોરમાં આવ્યા અને એણે કીધું કે,  ‘क्या कर रहे हो?’ અમે  કીધું કે  ‘हम पढ़ते है.’.. ‘क्यों पढ़ते हो?’  एक्ज़ामिनेशन है…  “ज्ञान अमर है… परीक्षा नश्वर है. और पास नापास ईश्वरकी माया है. पढ़ो..पढ़ो…”  એ કહી  ગયા પછી અમે 10-15 મિનિટ વિચાર કર્યો કે,  આપણને શું કહી ગયા આ ભાઈ?… કેન્ટીનમાં એક સરસ બનાવ બન્યો. વર્માજી કહે છે કે, અમે કેન્ટીનમાં જઈએ સાગર યુનિવર્સીટીમાં, બપોરે જમીએ, જમીએ તો અમને રોટલી વગેરે આવે પણ રોટલી કોરી હોય. એટલે અમે લોકો ઘરેથી ઘીનું નાનું ટોપીયું ભરીને જઈએ. એ ચોપડીને પછી રોટલી ખાઈએ. એક દિવસ અમારી પાસે આવીને એ બેઠા. આવીને સામે જગ્યા હતી એટલે પૂછ્યું, ‘बंधू आपको कोई हर्ज़ ना हो तो में यहाँ पे बिराजू?’  પોતાની જાતને બેસવું નહિ..  बिराजू.. એટલે કીધું. ‘हां, जरूर बैठिए…’ એણે મંગાવ્યું તો એને ય કોરી રોટલી આવી,  એટલે વર્માજી  કહે છે કે,  મેં મારું  ઘી નું ટોપીયું આમ સરકાવ્યું કે घी खाइए..તરત એમણે  કીધું કે,   घी खानेकी नहीं घी पीनेकी वस्तु है.. એટલે અમે આશ્ચર્ય અનુભવીએ  ત્યાં એમણે કહ્યું કે ‘आप फिलोसोफी के विद्यार्थी हैं   चार्वाक का नाम सुना है?’ हां, सुना है. तो चार्वाक ने ही कहा था कि  ‘‘यावत जीवेत, सुखं जीवेत, रुणं कृतवा, घृतं पिबेत:” ઋણ કરીને ઘી પીજો, એટલે  ઘી  ખાવાનું નથી.અમને આશ્ચર્ય થયું કે આ ઘી માંથી નીકળીને  છેક ચાર્વાક સુધી પહોંચીને ગયા  ! (ક્રમશ:)

“કાલથી હું ભગવાન નથી. કોઈએ મને ભગવાન કહેવું નહિ.”

 

 

 

 

 

 

 

 

 

”ચૈતન્ય કદી આપણી સમક્ષ હોતું નથી. એ આપણામાં બેઠું છે.  જો તમે એને feel કરો તો એ તમારી સાથે જ છે.

અમેરિકા પછી અનેક દેશોમાંથી ઓશોને જાકારો મળ્યો અને ત્યારથી એનું સ્વાસ્થ્ય ખુબ નબળું થયું પણ  તેમ છતાં એમણે કહ્યું કે, “મારે નબળા પડી જવું નથી. ધ્યાન અને પ્રવચન ચાલુ રાખવા છે.”  જેનો પહેલી વખત જાહેરમાં શીલાએ વિરોધ કર્યો. ઓરેગોનના રજનીશપુરમમાં બહુ જ કામ થતું હતું. એ કામ ચાલતું હોય ત્યારે ઓશો જો પ્રવચન આપે તો કામ ખોરવાય જાય. કામ કરનાર સૌએ કીધું કે,  વિડીયો દેખાડો,  અમે બધા કામ કરતા જોઈશું અને પ્રવચનો સાંભળશું. ઓશોએ કહ્યું કે, એમ કરીએ પરંતુ  શીલા said  no…શીલાએ વિદ્રોહ કર્યો. અને નક્કી કર્યું કે, “રાત્રે દેખાડશું. નવરા પડો પછી તમે વિડીયો જુઓ, અત્યારે કામ કરો.”  લોકો પાસેથી બળજબરીથી કામ પણ લીધું.

ભારત આવ્યા પછી થોડો સમય એ પુનાનાં આશ્રમમાં રહ્યા. અને પુનાનાં આશ્રમમાં રહ્યા પછી એમણે નાની-નાની ધ્યાન પદ્ધતિઓ establish કરી. જેની અંદર ‘gibberish’ છે, ‘no mind’ છે, ‘born again’ છે, ‘nisticrosh’ છે, zen વાર્તા  ઉપરથી એક પદ્ધતિ બનાવી. 1988ના ડિસેમ્બરમાં ગંભીર બીમારીમાં તેઓ પટકાયા. ત્રણ અઠવાડિયા સુધી એને કોઈ જોઈ ના શક્યા, મળી ન શક્યા. અને એક દિવસ અચાનક આવીને એણે કહ્યું કે,  જાપાનથી મને એવો સંદેશો આવ્યો છે, ત્યાંના કોઈ મિષ્ટિક વ્યક્તિએ મને કહેવડાવ્યું છે કે,  “ભગવાન ગૌતમ બુદ્ધ પોતાનાં વાહન તરીકે અત્યારનાં ભગવાન રજનીશનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે.”  લોકોને એ વખતે એવું લાગતું હતું કે એનો અર્થ શો? એટલે એનો કહેવાનો અર્થ એવો કે,  “ભગવાન ગૌતમ બુદ્ધ મારા શરીરમાં છે અને એનું વાહન હું છું.”  ખરેખર એવું બન્યું કે,  એનામાં એક સીમિત પ્રવાહ ચાલ્યો, એનું enlightenment થયાના ચિન્હો વર્તાયા, એના બોલવામાં  અસર થઈ,  એની સ્પીચ ધીમી પાડવા લાગી અને લોકોને બહુ જ સ્પર્શી જાય એવી રીતે વાત શરુ કરી ત્યારે લાગ્યું કે,  ખરેખર કશુંક ઘટ્યું લાગે છે. આપણને  આશ્ચર્ય થાય  કે,  આ સ્થિતિમાં એણે બહાર  આવીને કીધું કે,  જો ભગવાન બુદ્ધ મારો ઉપયોગ કરતા હોય તો મારે મારી જાતને ભગવાન કહેવાની જરૂર નથી એટલે કાલથી હું ભગવાન નથી. કોઈએ મને ભગવાન કહેવું નહિ. પછી કહે ભગવાનનાં પ્રતીકો  ઉતારી નાખો..કશું  રાખવાની હવે જરૂર નથી.અને એણે બધી મુક્તિ આપી દીધી.

આપણને થોડું વિચિત્ર  લાગે એવી વાત પાંચમે દિવસે એમણે ફરીવાર બહાર આવીને કરી કે,  મહેમાન અને યજમાન વચ્ચે નાની-નાની બાબતોમાં સુમેળ સાધી શકાયો નથી. મહેમાન એટલે ગૌતમ બુદ્ધ અને યજમાન એટલે હું… કઈ બાબતમાં બરાબર સુમેળ નથી થયો?  તો એમણે કીધું કે,  બુદ્ધ આખી રાત ડાબા પડખે સુવે છે અને સુવે ત્યારે પોતાનો હાથ માથાં નીચે રાખે છે. એટલે મેં કીધું કે,  આખી રાત તમારે ડાબા પડખે સુવાની શી જરૂર છે?  પડખા બદલતા રહેવા જોઈએ. બુદ્ધે ના પાડી. મેં કહ્યું કે,  હાથ રાખવાની શું જરૂર? સવારના તો હાથ ચાલે નહિ, તેની બદલે ઓશીકું રાખો… મેં બુદ્ધ ને એ પણ કહ્યું કે,  આ ઓશીકું એ થોડું કંઈ materialistic વસ્તુ છે ! સાદો ટેકો છે. લ્યો ને શું વાંધો? હાથ ને ટેકો કરો કે ઓશીકાને કરો તમને શું વાંધો? બુદ્ધે કહ્યું કે,  આ બધું મને ફાવતું નથી. એટલે મેં હાથ જોડીને એમને કીધું કે તમે હવે વિદાય લો. એટલે હવે મારામાં ગૌતમ બુદ્ધ ભગવાન તરીકે નથી એની હું તમારી સાથે જાહેરાત કરું છું. 

ઓશોએ  ઝેન મેનીફેસ્ટો ઉપર આખરી પ્રવચન માળા આપી. એમને ખબર હતી પોતાનું death થઈ રહ્યું છે.  આપણે લેખમાળાની  શરૂઆત કરી હતી કે, ડોક્ટરને ઓશોએ  છેલ્લે પૂછ્યું,  is it death ? ડોક્ટરે કહ્યું, Yes and he was no more… હા, એમણે જે સુંદર બધું જ  કોમ્યુનમાં બનાવવાનું હતું, લાઓત્સે ખંડ બનાવવાનો હતો, પોતાનાં અસ્થિ ફૂલને ક્યાં રાખવા અસ્થિ એના માટે એમણે જાતે સૂઈને નક્કી કર્યું, કે કઈ બાજુથી સૂર્યનો પ્રકાશ આવે, ત્યાં કેવા કાચ મુકવાના કે પ્રકાશને અટકાવે નહિ, પછી એ પ્રકાશ મારા ઉપર પડવો જોઈએ, કેવી રીતે? એ પોતે સુતા અને પોતે દેખાડ્યું, પછી ભવિષ્યની અંદર ક્યાં ફૂલ રાખવા એ જગ્યા નક્કી કરી, એની ઉપર શું લખવું… Never Born, Never  Die, Only Travel.. આ પણ ઓશોએ જ  કહી દીધું. એકવીસ સભ્યોનું એક ઈનર સર્કલ  બનાવ્યું.  ઈનર સર્કલ  માટેનો મેનીફેસ્ટો બનાવ્યો. એની અંદર મારા કામને કેમ આગળ લઈ જવું, મારા સાહિત્યનું, મારી  વિડીયો ટેપનું, મારા પુસ્તકોનું શું કરવું? એ બધું જ પહેલે થી કહી દેવામાં આવ્યું !!

આશ્ચર્યની વાત એ છે કે એમણે દેહ છોડતા પહેલા પ્રયોગો કર્યા, એ પ્રયોગોની અંદર થોડા દિવસો સાંધ્ય ધ્યાન ખાલી ખુરશી હોય, પછી થોડા દિવસ  ખુરશી જ ન હોય, ખાલી ખુરશી હોય તો કોઈક વાર અંદરથી પોતે બોલે, પછી અંદરથી બોલવાનું બંધ કરે અને સાયં પ્રાર્થના ચાલે ત્યારે  એમણે કહ્યું,  હું તમારી સાથે છું. હું ભલે તમને દેખાતો ન હોઉં, હું તમને ટેવ પાડવા માંગુ છું કે,  મારી હાજરી મહત્વની નથી. એમનું એક વાક્ય બહુ જ સરસ છે, ”ચૈતન્ય કદી આપણી સમક્ષ હોતું નથી.માટે એ ચૈતન્ય હોય તો જ આપણે સુખરૂપ રહી શકીએ એવું માનવાનું કારણ નથી. એ આપણામાં બેઠું છે. એને જો તમે feel કરો તો એ તમારી સાથે છે.” 10મી એપ્રિલ 1989 એણે સાયં ધ્યાનની અંદર છેલ્લા શબ્દો ઝેન મેનીફેસ્ટો ઉપર કહ્યા. એની છેલ્લી પ્રવચન માળા અને ચાંગસે ઓડિટોરીયમનની અંદર એમણે જયારે પોતાનો દેહ છોડ્યો હતો ત્યારે પોતાની હાજરીમાં થોડા સમય પહેલા એમણે સંન્યાસ દીક્ષા આપવાનું બંધ કર્યું, એ કામ એણે સ્વામી સત્ય વેદાંતને સોંપ્યું. પોતે જયારે દેહ છોડી દે ત્યારે આ શરીરને બહાર બુદ્ધ હોલમાં લઈ જવા માટે કોણ ચાર જણા રહેશે એના નામ લખાવી દીધા. એમાં પણ સ્વામી સત્યવેદાંત એક ખભ્ભો દેનાર વ્યક્તિ હતા. અને પછી બધાની જેમ મને સ્મશાને જ લઈ જવાનો છે પણ માત્ર મારા અસ્થિ હોય એને તમે અહીંયા રાખજો. પૂના કોમ્યુનમાં જે ગયા હોય એને ખ્યાલ છે કે ત્યાં તમે dark meditationમાં રાત્રે બેસીને ઓશોની હાજરી અનુભવી શકો છો. બહુ મોટી લાંબી એવી સરસ મજાની એક રોલ્સરોય્સ ગાડી ત્યાં પડેલી છે. ત્યાંથી દાખલ થાઓ એટલે લાઇબ્રેરીનાં લાઈનબંધ કબાટો છે.અને એના પછી આ ખંડમાં તમારાથી  દાખલ થઈ શકાય છે.  sitting in darkness વાળું meditation ત્યાં થાય છે. ઓશોનાં અસ્થિ ત્યાં પડયા છે.

મેં બહુ ઝડપથી ઓશોની આખી જીવન યાત્રાને  બહુ ટૂંકા સમયમાં રજુ કરેલ છે.  એમ કહેવાય છે કે ઓશો જન્મ્યા ત્યારથી એમણે ત્રણ દિવસ સુધી દૂધ ન પીધું. બધા બહુ મુશ્કેલીમાં મુકાઈ ગયા. પાણી ન પીએ, દૂધ ન પીએ, મોઢામાં કશું લે જ નહિ. અને ચોથા દિવસે સૌના આશ્ચર્ય વચ્ચે એમણે બધું શરુ કરી દીધું. ભવિષ્યની અંદર એવું જાણવા મળ્યું અને એ કર્મપા લામાએ પોતાના પ્રવચનમાં કહ્યું કે,  700 વર્ષ પહેલા આ જીવ પૃથ્વી ઉપર હતો અને એ વખતે એમણે 21 દિવસનાં ઉપવાસનું વ્રત કરેલું,  એમાં અઢારમાં  દિવસે એમનું મૃત્યુ થયેલું. એટલે જે ગયા ભવના ત્રણ દિવસ બાકી હતા એ ત્રણ દિવસ બાલ્યાવસ્થામાં ઉપવાસ કરીને એમણે પૂર્ણ કર્યા પછી એ આપણા વચ્ચે બરાબર આવ્યા છે. આપણને એમ થાય કે,  આ તો બહુ વિચિત્ર ઘટના છે. હું એવું માનું છું કે આ બાબત સત્ય છે અને ત્યાંથી જ ખરેખર ઓશોનાં પદચિહ્નોની અને  વિદ્રોહની શરૂઆતની.. વિચિત્રતા શરુ થઇ, વિશિષ્ટતા શરુ થયા છે. જન્મનું ગામ કેવડું નાનકડું કે,  જેમાં શાળા નહિ, પોસ્ટઓફિસ નહિ, રસ્તો નહિ, કાંઈ નહિ, એમાં એનો જન્મ.. પણ એની સામે તેઓ એવું કહે છે કે,  ‘બહુ સારું થયું, હું શિક્ષિત થતા બચી ગયો. જેવો હતો તેવો રહી શક્યો‘ એણે ઘરેડબદ્ધ શિક્ષણનો બહુ જ વિરોધ કર્યો છે. અને એને એવું એક વાક્ય આત્યંતિક વાપર્યું છે કે,  બાળક ઉપરથી ભણવા જવું જ જોઈએ,  એ ત્રાસ જ્યારથી ઓછો થશે ત્યારથી બાળકનું સાચું સ્વાતંત્ર્ય શરુ થશે. એના નાના બાપુ એને સ્કૂલમાં લઈને ગયા ત્યારે એણે પ્રશ્ન કર્યો કે આમાં  જવાનું છે? તો કહે, હા…તો કહે,  આ તો જેલ છે. તો કહે,  ના આ તો સ્કૂલ છે…તો કહે,  સ્કૂલનાં અને જેલનાં રંગ લાલ હોય, એમાંય બધા યુનિફોર્મ પહેરે આમાંય બધા યુનિફોર્મ પહેરે, જેલમાં ય બધાને નંબરથી બોલાવે છે આમાંય નંબરથી બોલાવે છે. મને અહીંયા નહિ ફાવે, .. અને તેઓ પાછા આવતા રહ્યા !! શું કરે? પરાણે મોકલે તો શું કરે? ચાલ્યા આવે અને રસ્તાની ઉપર ઝાડ પર ચડીને બેસે. ઝાડ ઉપર બેસીને જોતા હોય, નદીઓ વહેતી હોય, પક્ષીઓ ઉડાઉડ  કરતા હોય. એના માસ્તર નીચેથી નીકળે તો કોઈક વાર ઉપરથી સાઠીકડું લઈને નાંખે અને પછી આનંદ કરે. આવો સ્વભાવ પહેલેથી હતો.  (ક્રમશ:)

“ભદ્રગીતા” ગ્રંથ નું પ્રસિદ્ધ લેખક, અડીખમ પ્રોત્સાહક અને ગજબના વાચક શ્રી હરેશ ધોળકિયા દ્વારા સર્વગ્રાહી અવલોકન..

 

 

 

 

 

 

 

વર્તમાન ગુજરાતમાં જે વિચારકો અને વિચાર પ્રસારકો છે તેમાં ભદ્રાયુભાઈ  વછરાજાની એક અગ્રણી છે. તેમણે વર્ષો સુધી શિક્ષણ જગતમાં નોંધનીય કાર્ય કર્યું છે. યુનીવર્સીટી ક્ષેત્રે તેમણે તાલીમ સંદર્ભે અને જાતીય શિક્ષણ બાબતે ધ્યાનાકર્ષક કામ કર્યું છે. નિવૃત થયા પછી પણ તેમણે વિવિધ ક્ષેત્રે કામો કર્યા છે અને આજે પણ સક્રિય રહી તેમના જ્ઞાનનો લાભ અનેક સંસ્થાઓને આપે છે.

આ સાથે, સમાંતરે, તેઓ સાહિત્ય ક્ષેત્રે પણ સક્રિય રહી અનેક વિષયો પર લખે છે અને વક્તવ્યો દ્વારા  વિચારોને જનતા સમક્ષ પહોંચાડે છે. વિવિધ વિષયો પર તેમણે  ત્રીસથી વધારે પુસ્તકો પ્રકાશિત કર્યા છે. તેમાં શિક્ષણ, આરોગ્ય, પ્રવાસ, ગાંધીજી, ગીતા જેવા વિવિધ વિષયો પણ ખેડાણ કર્યું છે. અનુવાદ ક્ષેત્રે પણ હાથ અજમાવ્યો છે.

આ સંદર્ભમાં તેમણે તાજેતરમાં પુન: ભગવદ ગીતા પર એક મનનીય પુસ્તક પ્રકાશિત કર્યું છે. ભગવદ ગીતા એક એવો ગ્રંથ છે જેના પર અગણિત વિચારકોને મનન કરવાનું અને લખવાનું  ગમ્યું છે. પ્રાચીન કાળથી માંડીને આજ સુધી તેના પર ટીકાઓ લખાતી રહી છે. ગીતાની ખૂબી એ છે કે તે ખૂબ જ મનનીય ગ્રંથ છે. ઉપનીષદોનો સાર છે. ઉપનીશદો તો ગાઢ ચિંતન ધરાવતા અને  અનુભૂતિયુક્ત ઋષિઓ દ્વારા લખાયેલા ગ્રંથો છે. એમાં ચાંચ ડુબાડવી કોઈ વિરલનું કામ છે. એટલે જ ભગવાન વ્યાસે તેના સાર રૂપે ગીતા સર્જી છે. અને, આમ તો, ગીતા પણ સમજવી એટલી જ કઠિન છે. છતાં વાંચતી વેળા એવું લાગ્યા કરે કે તે સમજાય છે. અને ત્યારે વાચકને એવી અનુભૂતિ થાય કે પોતાને જે સમજાયું છે તેને વ્યક્ત કરવું જોઈએ. એટલે શંકરાચાર્યથી લઈને આજ સુધી તેના પર  અસંખ્ય ટીકાઓ પ્રકાશિત થઇ છે. આ પુસ્તક તેમાં ઉમેરો કરે છે.

પણ ભદ્રાયુભાઈ પોતાના જોખમી સાહસ  બાબતે સજાગ છે. તે નોંધે છે કે :” વરસતા વરસાદનાં વહેતા પાણીમાં કાગળની  હોડી તરતી મુકવા સિવાય મારી કોઈ કાબેલિયત નથી તેમ જાણવા છતાં ગીતાના અગાધ સમુદ્રમાં મારી લેખિનીના હલેસા બનાવી હું નાનકડું હોડકું લઈ તરી જવા નીકળ્યો છું તેનું મને ભાન છે.”

ગીતાનો તેમને શરૂઆતથી જ પરિચય છે. સમજ વધી પછી ગીતાના અનેક ગ્રંથોનો તેમણે  અભ્યાસ કર્યો જેમાં તેમને વિનોબાજીનું પુસ્તક “ ગીતા પ્રવચનો” અત્યંત ગમી ગયુ  અને તેનું સતત અધ્યનન કરતા રહ્યા છે એટલું જ નહિ પણ પાંચસોથી વધારે લોકોને તે પુસ્તક ભેટ આપી આ પુસ્તકનો વ્યાપક પ્રસાર પણ કર્યો છે.

કોરોના દરમ્યાન તેમણે  પુન: ગીતાનો ઊંડાણથી અભ્યાસ કર્યો. અનેક ભાષ્યો  વાંચ્યા. શિક્ષકની ટેવ મુજબ દરેક અધ્યાયમાંથી મહત્વના મુદાઓ તારવતા ગયા. પછી તેના પર પોતાનું અવલોકન લખ્યું જે તેમણે પોતાની કોલમમાં રજુ કર્યું. તેના તેમને અનુકૂળ પ્રતિભાવો મળ્યા જેનાથી ઉત્સાહિત થઇ તેમણે આ પુસ્તક “ ભદ્ર્ગીતા” પ્રકાશિત કર્યું છે. ૨૨૦ જેટલા દળદાર પાનાવાળું આ પુસ્તક તેના શીર્ષકથી જ આકર્ષક બન્યું છે. ભગવાન કૃષ્ણના ચરણો પાસે બેઠેલ  અર્જુન અને તેમના સામે વિશ્વરૂપ દેખાતા કૃષ્ણનો ફોટો જ વાચકને આકર્ષી જાય છે ને વાંચવા પ્રેરે છે. છેલ્લા પૂઠે મોરારી બાપુનો સંદેશ પણ વાચકને પ્રેરે છે.

ભદ્રાયુભાઈ કહે છે કે આ પુસ્તક કોઈ ભાષ્ય નથી. વિવેચન પણ નથી. પણ એક વિદ્યાર્થીએ કરેલ “હોમવર્ક” છે. તેમણે ગીતાને વિસ્મયથી જોઈ-તપાસી છે. આ વિસ્મય વહેંચવાનો તેમનો પ્રયાસ છે. ગીતાના અનંત આકાશને તેમણે  આ પુસ્તક રૂપી બારીના આકાશ દ્વારા બતાવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.

પુસ્તકમાં તેમણે  અઢાર  અધ્યાયને ૬૫ પ્રકરણમાં વહેંચી દીધા છે. દરેક અધ્યાયને પણ ત્રણ-ચાર પેટા પ્રકરણમાં વહેંચી મુદાવાર સમજાવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. આમ તો તેમને દરેક મુદાને પોતાની જ સમજ પ્રમાણે સમજાવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે, પણ તેમના પર જે ગ્રંથોનો પ્રભાવ પડ્યો છે તેના વિચાર અને અર્થઘટન તેમના અભ્યાસમાં સતત દેખાઈ આવે છે. સૌથી વધારે પ્રભાવ વિનોબાજીનો દેખાય છે. લગભગ દરેક પાને તેમનું એકાદ અવતરણ તો જોવા મળે જ છે. પોતે જે મૌલિક વિચાર રજુ કરે છે તેના ટેકા માટે પણ વિનોબાજીના વિચારનો સહારો લે છે. આ સાથે દરેક નવો અધ્યાય શરુ કરે છે ત્યારે તેને સંક્ષેપમાં સમજાવવા માટે તેઓ સ્વામી રામસુખદાસની ગીતાનો સીધો જ આધાર લે છે.

પણ તેમના વિચારને આપણે સમજવાનો પ્રયાસ કરીએ છીએ ત્યારે લાગે છે કે તેઓ ગીતામાં રહેલ ત્રણે મુદાઓ- કર્મયોગ, જ્ઞાનયોગ અને ભક્તીયોગને- વિસ્તૃત રીતે સમજાવે છે. અને આ સમજ તેઓ વર્તમાન  સમાજને અને વ્યક્તિઓના માનસને ધ્યાનમાં રાખી સમજાવે છે. ભલે તેઓ પોતાને વિદ્યાર્થી માને છે, પણ તેઓ  તેજસ્વી વિદ્યાર્થી છે જે દરેક બાબતને ઝડપથી સમજીને તેનો સાર કહેવા સક્ષમ છે. વિનોબા કે રામસુખદાસજીને  ઊંડાણથી સમજ્યા છે ને તેને સરળ ભાષામાં વ્યક્ત કરે છે. સમાંતરે ગાંધીજી, કિશોરલાલભાઈ, શ્રી મોટા વગેરેના ગીતા સંબંધી વિચારોને પણ આપી ગીતાને વદારે વ્યાપકતાથી સમજાવે છે.

પુસ્તકની બે બાબત ધ્યાન ખેંચે છે. એક તો દર છ અધ્યાય પુરા થાય પછી તેઓ આ બધા અધ્યયોના વિચારોને  સાર રૂપે મુકી દે છે. આનો ફાયદો એ છે કે કદાચે કોઈ સમગ્ર પુસ્તક  ન વાંચી શકે, તો આ સાર વાંચીને પણ પુસ્તકનો, એટલે કે ગીતાના વિચારોને, સમજી શકે છે. અથવા જેમણે  આ પુસ્તક વાંચી લીધું છે, પણ પછી પણ તેનું અધ્યયન ચાલુ રાખવા માગે છે, તેઓ પણ સમગ્ર પુસ્તક ન વાંચી આ છ-છ અધ્યાયોનું દોહન ફરી ફરી વાંચી પોતાના અભ્યાસને ચાલુ રાખી શકે છે.

બીજું, દરેક પ્રકરણના અંતે ગીતાના જ વિચારોને સ્વતંત્ર રીતે એકાદ ફકરામાં મુક્યા છે. તે પણ નવરાશના સમયમાં મમળાવવા માટે ઉપયોગી બને છે. આમ, સમગ્ર પુસ્તક વાંચે, છ-છ અધ્યયોના સાર વાંચે કે દરેક પ્રકરણના અંતે આપેલ વિધાનો વાંચે, વાચકને તો દરેકમાં ચિંતનનો જ લાભ મળ્યા કરે છે. આ રીતે, એકી સાથે ભદ્રાયુભાઈ વાચકને વિવિધ દૃષ્ટિકોણથી ગીતાનો અભ્યાસ કરવા કે તેના વિષે ચિંતન કરવા પ્રેરે છે.

ભગવદ ગીતા તો એક સનાતન, વ્યાપક, અનંતની ઝાંખી આપતો ગ્રંથ છે. તેને ગમે તેટલી વાર વાંચીએ, કદી  સંતોષ નથી થવાનો. જેમ વંચાશે તેમ તૃપ્તિ પણ થશે અને વધારે વાંચવા-વિચારવાની ઝંખના વધશે. અને આ અધ્યયન, સંભવ છે, ક્યારેક વાચકને સાધક થવા તરફ દોરશે. ગીતા માત્ર વાંચવા-વિચારવાનો ગ્રંથ નથી, સાથે નિદિધ્યાસનનો, એટલે કે જીવવાનો, પણ ગ્રંથ છે. વાંચીને જીવાશે તો વાચક-સાધક-પણ અર્જુન જેમ બોલી ઉઠશે કે       “ મારો પણ મોહ  નષ્ટ થઇ ગયો છે અને હું પણ સ્થિત થઇ ગયો છું.” તે પણ વિશ્વરૂપનો  સ્પર્શ કરી કૃતકૃત્ય થઇ જશે. ભદ્રાયુભાઈનું આ પુસ્તક, તેમના જ શબ્દોમાં,   તેમાં નાની હોડી થઇ અનંતના કિનારે લઈ જવાનો નાનકડો પ્રયાસ કરે છે.

( “ ભદ્ર્ગીતા “ : ભદ્રાયુ વછરાજાની : પ્રકાશક : નવભારત પબ્લીકેશન્સ, ૨૦૨, પેલિકન હાઉસ, આશ્રમ રોડ, અમદાવાદ – 380009, ફોન : ૦૭૯-૨૬૫૮૩૭૮૭ : કીમત : રૂ. ૬૦૦. )

ભદ્રગીતા અહીંથી મેળવી શકાશે. (Click hear for link)