‘मंगपु ते रवीन्द्रनाथ’ નો ગુજરાતી અનુવાદ “ગુરુદેવ અમારે આંગણે” (01)

 

 

 

 

 

 

 

વિશ્વ સ્તરે વ્યાપક પ્રતિષ્ઠિત ચિંતક આટલી હલાવી વાત પોતાના સેવક સાથે કરી શકે તે સુખદ આશ્ચર્યની વાત છે.

બંને નામ સાહિત્યના શિરમોર વ્યક્તિ વિશેષના.

નોબલ વિજેતા કવિવર રવીન્દ્રનાથ ટાગોર અને સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કૃત લેખિકા મૈત્રેયીદેવી.

ગુરુદેવ રવીન્દ્રનાથ ટાગોર (૧૮૬૧–૧૯૪૧) ભારતના મહાન કવિ, લેખક, સંગીતકાર અને શિક્ષણચિંતક હતા. તેમની કાવ્યકૃતિ ‘ગીતાંજલિ’ માટે ૧૯૧૩માં તેમને સાહિત્યનો નોબેલ પુરસ્કાર મળ્યો હતો. આ સન્માન મેળવનાર તેઓ પ્રથમ એશિયાઈ હતા.

ભારતનું રાષ્ટ્રગાન ‘જન ગણ મન’ અને બાંગ્લાદેશનું રાષ્ટ્રગાન ‘આમાર સોનાર બાંગલા’ તેમની રચનાઓ છે. તેમણે શાંતિનિકેતનમાં વિશ્વભારતીની સ્થાપના કરી હતી. તેમના સર્જનમાં પ્રકૃતિપ્રેમ, માનવતા અને વિશ્વબંધુત્વનો સંદેશ જોવા મળે છે.

મૈત્રેયીદેવી (૧૯૧૪–૧૯૮૯) બંગાળી ભાષાનાં પ્રસિદ્ધ લેખિકા અને કવયિત્રી હતાં. તેઓ રવીન્દ્રનાથ ટાગોરથી પ્રભાવિત હતાં. તેમની જાણીતી આત્મકથાત્મક નવલકથા ‘ન હન્યતે’ માટે તેમને ૧૯૭૬માં સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કાર મળ્યો હતો. તેમના સાહિત્યમાં પ્રેમ, માનવીય સંવેદનાઓ અને જીવનચિંતનનું સુંદર નિરૂપણ જોવા મળે છે.

મૈત્રેયીદેવી અને ગુરુદેવ રવીન્દ્રનાથ ટાગોર વચ્ચે ગુરુ–શિષ્યનો સ્નેહભર્યો સંબંધ હતો. ટાગોર તેમના પિતા, તત્ત્વચિંતક સુરેન્દ્રનાથ દાસગુપ્તના મિત્ર હતા. મૈત્રેયીદેવીને નાની ઉંમરથી જ તેમનું માર્ગદર્શન અને સાહિત્યિક પ્રોત્સાહન મળ્યું હતું.

ટાગોર મૈત્રેયીદેવીના મોંગપુ સ્થિત ઘરે અનેક વાર રોકાયા હતા. તેમની સાથેની વાતચીત અને સંસ્મરણોને મૈત્રેયીદેવીએ ‘મોંગપુતે રવીન્દ્રનાથ’ પુસ્તકમાં આલેખ્યાં છે. આપણે એ ગ્રંથને ઉથલાવીને માણવો છે, કારણ એ રસપ્રદ શૈલીમાં કંડારાયેલ છે. પણ હા, આપણે ટિપિકલ પુસ્તક પરિચય નથી મેળવવો.. આપણે તો ગુરુદેવના જીવનના વિશિષ્ટ પાસાંઓને લઈને ગ્રંથ શું કહે છે તે જાણી, મૈત્રેયીદેવીની દ્રષ્ટિએ ગુરૂદેબને નિહાળવા છે.  

બંગાળીમાં એ ગ્રંથનું શીર્ષક છે ‘મંગપુતે રવીન્દ્રનાથ.’ મંગપુ હિમાલયની ગોદમાં આવેલું એક નાનકડું ગામ. ૧૯૩૮થી ૧૯૪૦નાં વર્ષો વચ્ચે ચાર વાર ગુરુદેવ રવીન્દ્રનાથ મૈત્રેયીદેવીના મહેમાન બન્યા. પહેલી વખત ૧૯૩૮ના મે-જૂનમાં અઢાર દિવસ. બીજી વખત ૧૯૩૯ના મે-જૂનમાં તેત્રીસ દિવસ, ત્રીજી વખત એ જ વર્ષે સપ્ટેમ્બરથી નવેમ્બર સુધી લગભગ બે માસ અને ચોથી વખત એમના અવસાનના થોડા સમય પહેલાં ૧૯૪૦માં. મૈત્રેયીદેવીને મન ગુરુદેવ સાથેના સહવાસના આ ચાર પ્રસંગો પર્વ રૂપ બની ગયા છે, ને આ ગ્રંથને એ પ્રસંગોને અનુલક્ષી એણે ચાર પર્વોમાં ફાળવ્યો છે. વાંચનાર પર સૌથી પહેલી છાપ જો કોઈ પડતી હોય તો તે મૈત્રેયીદેવીના ઉદાત્ત આભિજાત્યની ને હૃદયંગમ વિનમ્રતાની.

મૂળ ગ્રંથના લેખિકા શ્રી મૈત્રેયીદેવી અને તેના અનુવાદક આપણા શ્રી રમણીક મેઘાણી. એટલે કે મૂળ બંગાળી કૃતિ ‘मंगपु ते रवीन्द्रनाथ’ નો ગુજરાતીમાં અનુવાદ થયો  “ગુરુદેવ અમારે આંગણે”  શીર્ષકથી.  અનુવાદ અને લેખનના ક્ષેત્રે નક્કર પ્રદાન કરનાર શ્રી રમણીક મેઘાણીએ..તેઓએ આપણને  નવલકથાઓ, વાર્તા સંગ્રહો, સ્મૃતિ ચિત્રો વગેરે આપેલ છે.   અહીં આપણે ગુરુદેવ ટાગોરના જીવનના અનેક અનાવૃત પાસાઓને માણવા  છે. 

 આ ગ્રંથનો પરિચય કરાવતાં મૈત્રેયીદેવીનાં બહેન ચિત્રિતા ગુરુદેવ પાસેથી “સંચયિતા”માંથી કાવ્યો સાંભળવા વાતચીત કરી રહ્યાં હતાં તે વખતે ગુરુદેવે કરેલું એક વિધાન જે મૈત્રેયીદેવીએ શરૂઆતમાં જ નોંધ્યું છે તે આ આખા પુસ્તકને અનુલક્ષીને કરવું હોય તો કરી શકાય એવું છે. એ મુજબ ‘પ્રેમના વિવિધ સ્તર, વિવિધ ઊંડાણની આ કથા છે. જો માત્ર ઉપરથી થોડુંક લઈ લેવું હોય તો તે પણ છે અને જો પૂરો ઘડો ભરી લેવો હોય તો તે પણ છે ને માત્ર જરા જેટલો સ્પર્શ જ જોઈતો હોય યા ઘડો વહાવી પાણીમાં બેસી રહેવા ઈચ્છતા હો તો તે પણ ચાલશે. પ્રેમચાહનાનાં વિવિધ રૂપોની આ વાત છે.’ આ સ્મરણ આપણા સિદ્ધહસ્ત કવિ શ્રી સ્નેહરશ્મિ જી એ કરાવ્યું છે. 

 સ્નેહરશ્મિ ના મતે , આખા પુસ્તકમાં મેત્રેયીદેવી પોતાની અને ગુરુદેવ વચ્ચેની ઉમરના તફાવતની આપણને કશી ખબર પડવા દેતાં નથી. પરંતુ હકીકતે ૧૯૧૪માં જન્મેલાં મૈત્રેયીદેવી ૧૯૩૮માં ગુરદેવનાં પહેલી વાર યજમાન બન્યાં ત્યારે પૂરાં ચોવીસ વર્ષનાં પણ ન હતાં. લગભગ ઈઠ્ઠોતેર વર્ષ ના વૃદ્ધ અને પૌત્રી જેવી ચોવીસ વર્ષ ની તરુણી વચ્ચેના વાત્સલ્ય, વિનોદ ને સૂક્ષ્મ સંવેદનશીલ સંબંધનું આ આલેખન, કોઈ પણ જાતની વ્યવસ્થિત રોજનીશીની મદદ વિના કેવળ સ્મૃતિને આધારે થયું છે, ને ગુરુદેવ એ જોઈ શક્યા નહીં, પણ એમના પુત્ર રથીન્દ્રનાથ ટાગોરે મૈત્રેયીદેવીને આમાંના એક લખાણને ‘પ્રવાસી’માં વાંચી લખેલું, ‘એ વાંચતાં મને લાગ્યું કે જાણે પિતાજી જ વાત કરતા ન હોય !’ ગુરુદેવનાં પુત્રવધૂએ પણ આવા જ ભાવ વ્યક્ત કરતાં લખ્યું કે, આવી રીતે બાબા મોશાય (ગુરુદેવ)ના વિનોદને કોઈએ અભિવ્યક્તિ નથી આપી.”

 અનનુકરણીય હાસ્ય અને ગુરુદેવ:

‘ગુરુદેવ અમારે આંગણે’ માટે મૈત્રેયીદેવીને મળેલાં આવાં અભિનંદનો એ ગ્રંથ વાંચતાં માત્ર યથાર્થ જ નહીં, પણ જાણે એમાં પૂરું કહેવાતું નહીં હોય એવાં આપણને લાગે છે. દાખલા તરીકે એમાં ઠેરઠેર વેરાયેલા પડેલા અનનુકરણીય હાસ્યનું ગમે તેટલું વર્ણન થાય તો પણ એને પૂરો ખ્યાલ ભાગ્યે જ આવે. પ્રથમ મિલન વખતે જ મૈત્રેયીદેવીની સાથે એમની નાની બહેન ચિત્રિતાને જોતાં ગુરુદેવ બોલી ઊઠ્યા, ‘અરે! આ અહીં ક્યાંથી? દાક્તર (મૈત્રેયીદેવીના પતિ), તમે નસીબદાર છો હો, એક હકની ને એક ઉપર લટકાની ! અમારું તો ભાઈ, આવું સદ્ભાગ્ય નહોતું!” અહીં આપણને રસિકતા ભર્યા વ્યંગથી મનની વાત પેશ કરી વિચારતા કરી મુકવામાં ગુરુદેવ સફળ થાય છે, 

 એમના જન્મદિને ઢગલાબંધ ફૂલો આવ્યાં. ચિત્રિતા ને નંદિનીએ ફૂલોથી એમની પાટને શણગારી, ને ગુરુદેવને કહ્યું, ‘દાદા મોશાય, ચાલો જુઓ તો તમારા ઓરડામાં અમે શું કર્યું છે તે! ત્યાં જતાં ભાવથી ગુરુદેવ બોલી ઊઠ્યા, “અરે, આ શો ગજબ કર્યો! આ બધું જોતા મન ઉદાસ થઈ જાય છે. સંગીનીવિહોણી ફૂલશય્યા ?”

 ગુરુદેવને નાના મોટા કે કર્મભેદ જેવું કશું ન હતું.  નાનાંમોટાં સૌ સાથે પૂરી આત્મીયતા, મુક્ત વિનોદ ને નિર્દોષ મજાક. નોકર વનમાળી સાથે પણ આ આત્મીયતા. ચિત્રિતાનું ચશ્માંનું ઘરું ખોવાતાં વનમાળીએ સૂચવ્યું. ‘બાબા મોશાયના ગજવામાં જોયું ?’ એ સાંભળતાં ગુરુદેવ બોલી ઊઠ્યા, ‘લો, સાંભળો વાત ! જો કંઈ ઉઠાવવું જ હોય તો સારી ચીજ ન ઉપાડું ?… મારી પસંદગી ઓછી તારા જેવી છે ?’ પણ વનમાળીની વાત ખરી હતી. બીજે દિવસે ગુરુદેવની ચિઠ્ઠી સાથે એ ચશ્માં આવી પહોંચ્યાં. એ એમના ગજવામાં જ હતાં ! એ પછી કોઈનું કાંઈ ખોવાતું તો પ્રથમ યાદ આવતું, ‘બાબા મોશાયના ગજવામાં જોયું ?’

 ચાકર વનમાળી સાથેની એમની આત્મીયતામાં વસુધૈવ કુટુમ્બકમની  એમનાં લખાણોમાંથી સતત વહેતી સરગમનાં આપણને દર્શન થાય છે. મંગ઼પુના મકાનમાં પ્રવેશતાં વનમાળીને એમણે પૂછ્યું, ‘કેમ વનમાળી, કેવી લાગે છે આ જગ્યા ?’ ‘જી, પેલા મકાન કરતાં તો ઘણી વધુ સારી છે… પેલા મકાનમાં તો જળોના ત્રાસે ચાલવાનીયે તકલીફ હતી…’ ગુરુદેવ બોલ્યા, ‘એટલે જ તો અહીં આવ્યા. તને જ્યાં ગમે ત્યાં મને પણ ગમે જ.’ વનમાળી હસતો હતો.

 જમવા બેસે એટલે પૂછે, ‘વનમાળી, ખાવા—પીવાનું કેમ ચાલે છે ?’

“જી, એ તો સારું જ ચાલે છે, મોટીબહેન અમને દૂધ પણ પીવડાવે છે.’ 

‘દૂધ પીવડાવે છે, શા માટે? એ કરતાં તો શરીરે એનું માલિશ જ ઠીક થાત. દૂધ પીધેય તારો વાન કંઈ ઊઘડ્યો જણાતો નથી.”….વિશ્વ સ્તરે વ્યાપક પ્રતિષ્ઠિત ચિંતક આટલી હલાવી વાત પોતાના સેવક સાથે કરી શકે તે સુખદ આશ્ચર્યની વાત છે.

 મૃત્યુ અને ગુરુદેવ:

ભારતીય સાહિત્યમાં જ નહીં પણ વિશ્વસાહિત્યમાં પણ મૃત્યુ અંગેનાં રવીન્દ્ર-કાવ્યો એક શાશ્વત સારસ્વત અર્ધ્ય છે. એ કાવ્યો કેવી વેદનામાંથી નીતરી જીવનનાં સનાતન સત્યોની જગતને ભેટ ધરે છે. એની આ ગ્રંથમાં આપણને કંઈક ઝાંખી થાય છે. પોતાના કુટુંબજીવન અંગે એક વખત ઉલ્લેખ કરતાં “વિધુરો મોટી સંખ્યામાં મરે છે”, એવું વિધાન કરી તેના કારણ તરીકે પત્નીનું આલંબન જ પતિના પ્રાણરૂપ હોય છે, એવું જણાવી પોતે એ હાલતમાં મુકાયા છતાં પોતે આ પરિસ્થિતિનો કેવી રીતે સામનો કર્યો. એનું મર્મભેદી ચિત્ર એમણે દોર્યું છે. પત્ની જતાં ઘરની બધી જ વ્યવસ્થા ‘બાળકોને મોટાં કરવાં, ભણાવવાં, પરણાવવાં-એટલે સુધી કે ત્રણ બાળકોનું મૃત્યુ—દુઃખ પણ મારે એકલા એકલા જ સહન કરવું પડયું હતું.’  એમ જણાવી આ બધી વેદના જીરવી જઈ શાંતિનિકેતન માટે એમણે જે તપ કર્યું, બાળકને મૃત્યુપથારીમાં મૂકી શાંતિનિકેતન માટે એમણે જે જે જહેમતો ઉઠાવી એ બધું અત્યંત હૃદયદ્રાવક છે. છતાં એ વેદનાને કમળપત્ર પરના જળબિંદુની જેમ પોતાને સ્પર્શવા દેતાં ન હોય એવી રીતે તે રહ્યા હતા. મૃત્યુઅંગે મૈત્રેયીદેવી સાથેની વાતમાં એમણે કરેલું વિધાન એમના જીવનદર્શનના એક પ્રાણવાન અંકુર જેવું છે. એમાં ચિંતનની અખૂટસામગ્રી પડેલી છે. વિસ્તારભયને અવગણીને એમાંનો એક ફકરો ઉતારવાનું પ્રલોભન હું રોકી શકતો નથી.

 આ રહ્યો એ ફકરો :

મારા જીવનમાં જ્યારે જ્યારે કોઈનું પણ મૃત્યુ નિકટ છે એમ મને જણાયું છે, જ્યારે જ્યારે એના ઊગરવાની હવે કંઈ જ આશા નથી એમ મેં જોયું છે, ત્યારે ત્યારે મારી સમગ્ર શક્તિને એકત્ર કરી મનોમન પ્રાર્થના કરતાં મેં કહ્યું છે કે, ‘જા, તને મુક્તિ આપું છું. જ સુખેથી તારે નિર્દિષ્ટ પંથે પળ. મારાં પોતાનાં સંતાનોને પણ વળગી રહેવા મેં ઈચ્છા રાખી નથી. જવાનું જો નક્કી જ છે તો આપણી આસક્તિ, આપણી વેદના એને આ મર્ત્યલોક સાથે બાંધી ન રાખો, એ બંધનોમાંથી છૂટવા એણે કષ્ટાવું ન પડો, એનો પંથ સુગમ અને સરળ બનો. ત્યાગ જ જ્યારે મૃત્યુ છે ત્યારે નિરાસક્ત થઈ ત્યાગ કરવો એ જ યોગ્ય છે. ભાવિ ઘટનાપ્રવાહ ભલે આપણા કાબૂમાં ન હોય પરંતુ આપણે પોતે તો આપણા કાબૂમાં રહી શકીએ . અવશ્ય ભાવિ સાથે કદી દલીલો કરી નથી. જે જે અવશ્યંભાવિ છે તે ચાહે તેટલું અપ્રિય હોય કે ગમે તેટલું વેદનાદાયિ હોય – તેની સામે ઝઝૂમીને જખ્મી થવામાં કંઈ લાભ નથી. ત્યાં તો નમ્રતાપૂર્વક એનો વિજય જ સ્વીકારવો ઘટે. એમાં જ કલ્યાણ છે. મારા મૃત્યુ સમયે જો તું પાસે હો તો આકુળવ્યાકુળ બની રુદન કરીને મને પોકાર ન પાડતી, પણ અંતરથી મને વિદાય આપજે. મૃત્યુને પંથે પળનાર પ્રત્યેનું આપણું સૌથી મોટું કર્તવ્ય એ જ છે.” (ક્રમશ:)

ભર્તૃહરિનું જીવન એટલે પ્રેમનું એક આખું ચક્ર ! (08)

 

 

 

 

નીતિ જીવનને ઘડે છે, પ્રીતિ જીવનને રંગે છે, વૈરાગ્ય જીવનને મુક્ત કરે છે.

આપણે શ્લોકના  ભાષાંતરથી વાતની માંડણી કરી હતી. જરા એ યાદ કરીએ…—

જે પિંગળાનું હું સતત ચિંતન કરું છું, તેને મારા ઉપર પ્રેમ નથી. તે તો વળી બીજા પુરુષને—અશ્વપાલને—ઈચ્છે છે. આ અશ્વપાલ વળી એક નર્તકીમાં આસક્ત છે અને નર્તકી અશ્વપાલને નથી ચાહતી, પરંતુ અમને પ્રેમ કરે છે.

તેથી ધિક્કાર છે તે પિંગળાને, જેણે અમરફળ ખાધું નહીં અને અશ્વપાલને આપ્યું. અશ્વપાલને ધિક્કાર છે કે જેણે નર્તકીને ફળ આપ્યું. નર્તકીને ધિક્કાર છે, જેણે એ ફળ મને આપ્યું અને મને પણ ધિક્કાર છે કે પ્રેમમાં અંધ બની મેં બેવફા પિંગળાને આપ્યું.

આ શ્લોકના ભાવાર્થ પરથી આપણને ખ્યાલ આવ્યો  કે ભર્તૃહરિ કામદેવ સામે બહુ મોટો વિદ્રોહ કરે છે, કારણ કે એમને આવા અનુભવો થયા છે.

આપણે ‘નીતિશતક’, ‘શૃંગારશતક’ અને ‘વૈરાગ્યશતક’ એવા ત્રણ શતકોના રચયિતા રાજા ભર્તૃહરિના જીવન અને તેમના પ્રદાન વિશે વિગતે વાત છે કરી છે.

બહુ ખ્યાલ છે એ પ્રમાણે, રાજા ભર્તૃહરિનાં પત્ની અને રાણીનું નામ પિંગળા. રાજાને એવો વહેમ કે રાણી મને પ્રેમ કરે છે, પણ પિંગળાને રાજાના અશ્વપાલ સાથે પ્રેમ. રાણીને એમ કે અશ્વપાલ મને પ્રેમ કરે છે, પણ અશ્વપાલને તો વળી નર્તકી સાથે પ્રેમ અને નર્તકીને એમ લાગે કે આ મારી સાથે પ્રેમ કરે છે, પણ નર્તકી ખુદને રાજા ભર્તૃહરિ સાથે પ્રેમ.

આ પ્રેમનું એક આખું ચક્ર પૂરું થતું આપણે જોયું છે.

રાજતેજની સામે નર્તકી, અશ્વપાલ અને પિંગળાનું અસત્ય ટકી શક્યું નહીં. સત્યનો એકરાર કરવો પડ્યો.

ભર્તૃહરિએ રચેલી ત્રણ કૃતિઓ—‘નીતિશતક’, ‘શૃંગારશતક’ અને ‘વૈરાગ્યશતક’—ખૂબ પ્રસિદ્ધ છે. અનેક સંતો-મહંતો પોતાના આધ્યાત્મિક પ્રવચનોમાં બહુ સુંદર રીતે આ ત્રણ શતકનો ઉલ્લેખ કરે છે.

ગુજરાતી ભાષામાં એવું લોકગીત પણ પ્રચલિત છે કે, જે રાજા ભર્તૃહરિને બચાવવા માટે નીકળેલી રાણીની લોકવાયકા આપણી સામે રજૂ કરે છે.

કેટલાક વિદ્વાનો એવું માને છે કે ‘નીતિશતક’ પહેલાં રચાયું હશે, પછી ‘શૃંગારશતક’ અને અંતે ‘વૈરાગ્યશતક’ની રચના થઈ હશે. આપણે ત્રણેય શતકોનો સુદીર્ઘ અભ્યાસ કરેલ છે. આવો સમાપનમાં આપણે આ ત્રણેય શતકોનો ઉપસંહાર કરીએ.

શ્રી ભર્તૃહરિના ત્રણેય શતકોનો અભ્યાસ કરતાં  એવું લાગે છે કે, શ્રી ભર્તૃહરિ  જાણે માનવજીવનની ત્રણ અવસ્થાઓ આપણી સામે મૂકે છે:

નીતિશતક:
“જીવન કેવી રીતે જીવવું?”

શૃંગારશતક:
“જીવતાં જીવતાં મન ક્યાં ક્યાં બંધાય છે?”

વૈરાગ્યશતક:
“અને અંતે એ બંધનમાંથી મુક્ત કેવી રીતે થવું?”

એટલે એક સુંદર સૂત્ર બનાવીએ તો….:

નીતિ જીવનને ઘડે છે, પ્રીતિ જીવનને રંગે છે, વૈરાગ્ય જીવનને મુક્ત કરે છે.

ત્રણ શતકોનો સુંદર સાર એટલો જ કે,

નીતિશતક કહે છે — “જીવન સારું કેવી રીતે જીવવું?”
શૃંગારશતક કહે છે — “મનુષ્યનું મન શેમાં આકર્ષાય છે?”
વૈરાગ્યશતક કહે છે — “આકર્ષણ અને તૃષ્ણાથી ઉપર કેવી રીતે ઊઠવું?”

એટલે ભર્તૃહરિના શતકત્રયને  “નીતિ → પ્રીતિ → વિરક્તિ”  અથવા

“વ્યવહાર → અનુભવ → આત્મબોધ”ની યાત્રા તરીકે પણ સમજાવી શકાય છે.

આપણે ત્રણેય ષટકોણ  સાર રૂપે પંદર જીવન સૂત્રો તારવી શકીએ અને તેને જીવન જીવવાના આપણા પ્રયાસથી સ્મરણીય બનાવી શકીએ.

  • “માણસ પાસેનું ધન છીનવાઈ શકે, પદ જઈ શકે; પરંતુ તેણે પ્રાપ્ત કરેલું જ્ઞાન તેની અંદરની એવી સંપત્તિ છે જે તેની સાથે રહે છે.”
  • “સંગ માત્ર સમય પસાર કરાવતો નથી; સંગ ધીમે ધીમે આપણું વ્યક્તિત્વ ઘડે છે.”
  • “અજ્ઞાન કરતાં ક્યારેક અર્ધજ્ઞાન વધારે જોખમી બને છે—કારણ કે અજ્ઞાનીને ખબર હોય છે કે હું નથી જાણતો; અર્ધજ્ઞાનીને એ પણ ખબર નથી હોતી.”
  • “ફળ આવે ત્યારે વૃક્ષ નમે; ગુણ આવે ત્યારે માણસ નમે.”
  • “સાચું છે તે કરવું—લોકોને ગમે કે ન ગમે.”
  • “માનવીય સંબંધો માત્ર શબ્દોથી નથી બનતા; ભાવ, નજર અને મૌન પણ ભાષા છે.”
  • “મનુષ્યનું મન બહારના સૌંદર્યથી બહુ સહેલાઈથી  ખેંચાય છે”
  • “ભર્તૃહરિ સૌંદર્યનો વિરોધ કરતા નથી; તેઓ સૌંદર્યની અનિત્યતા સમજાવે છે.”
  • “સુખ અને દુઃખ ઘણી વખત વસ્તુમાં નથી—મનની સ્થિતિમાં છે.”
  • “જે મન સૌંદર્યથી મોહિત થાય છે, એ જ મન એક દિવસ પૂછે છે—આ બધું કેટલા સમય માટે?”
  • “ઘડિયાળ ચાલતી નથી; જીવન ચાલ્યું જાય છે.”
  • “ઉંમર વધવાથી આપમેળે વૈરાગ્ય આવતું નથી; સમજણ વધે ત્યારે આવે છે.”
  • “વૈરાગ્યનો અર્થ બધું છોડવું એટલો જ નથી; કશાનું ગુલામ ન બનવું એ તેનો ઊંડો અર્થ છે.”
  • “જેની પાસે ઓછું છે તે ગરીબ નથી; જેને ઓછું પડે છે તે ગરીબ છે.”
  • “જીવન લાંબું છે એવી ભ્રાંતિમાં નહીં, પરંતુ જે ક્ષણ મળી છે તેને જાગૃતિથી જીવવી જોઈએ.”

ઉજાસના અણસારા:: “બાળપણ”

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

“Every child comes  with the message that

God is not yet discouraged by man.”

“પ્રત્યેક બાળક એવો સંદેશો લઈને આવે છે કે

ભગવાને હજી માણસને વિશે આશા ગુમાવી નથી.”

“એક દિવસ મેં જોયું, તો મારા મોટા ભાઈ સોમેન્દ્રનાથ અને મારાથી ઉંમરમાં મોટો મારી ભાણેજ સત્ય નિશાળે જાય છે, પરંતુ મને નિશાળે જવાને યોગ્ય ગણવામાં આવ્યો નથી. મોટેથી રડવા સિવાય મારી યોગ્યતા જાહેર કરવાનો બીજો કોઈ ઉપાય મારા હાથમાં નહોતો. આ પહેલાં હું કદી ગાડીમાં યે બેઠો નહોતો, કે ઘરમાંથી બહાર પણ નીકળ્યો નહોતો; તેથી સત્ય જ્યારે નિશાળેથી આવીને નિશાળે જવાના રસ્તાનો પોતાનો ભ્રમણવૃત્તાંત લાંબોચોડો કરીને ભભકાદાર સ્વરૂપમાં રોજ મારી આગળ રજૂ કરવા લાગ્યો, ત્યારે મારું મન કેમે કરી ઘરમાં ટકવાની ના જ પાડવા લાગ્યું. મારા શિક્ષકે મારા મોહનો વિનાશ કરવા માટે પ્રબળ ચપેટાઘાત સાથે આ સારગર્ભવાણી ઉચ્ચારી હતી: ‘આજે તું નિશાળે જવા માટે રડે છે, પણ એક દિવસ નહીં જવા માટે તું આના કરતાં યે વધારે રડવાનો છે.”

સાતમી મે, ૨૦૧૧ વિશ્વના મહાન સાહિત્યકાર અને કેળવણીકાર તથા સમાજસુધારક શ્રી રવીન્દ્રનાથ ઠાકુરની ૧૫૦મી જન્મજયંતી હતી.જવાહરલાલ નહેરુએ કહેલું:’રવીન્દ્રનાથ એ ભારતના ઋષિઓની પરંપરાના મહાપુરૂષ છે, એ માત્ર ભારતના નહીં પણ સમસ્ત માનવજાતના કવિવર છે.’ ગુરૂદેવ ટાગોરનાં વ્હાલાં નામથી ઓળખાતા શ્રી રવીન્દ્રનાથ ઠાકુરની બે ઉત્તમોત્તમ લિખિત અભિવ્યક્તિ અહીં દર્શાવેલ છે.

એક બાળકના અવતરણ સાથે ઈશ્વરની અપાર શ્રદ્ધા અને તે પણ માનવજાતમાં વ્યક્ત કરીને માણસની જવાબદારી અમૂલ્ય બનાવી છે. પ્રકૃતિનું કૌમળતમ સર્જન તે પુષ્પ અને પુષ્પ સરીખું બાળક ! એ બાળકનું પૃથ્વી પરનું આગમન કેટલી દિવ્ય ઘટના છે!. અને એ દિવ્યતાને સંગોપવાનું કર્તવ્ય નિભાવવા મળે તે આપણા માટે લ્હાવો છે, પૂણ્યનું ભાથું છે અને ઉજાસનો સધિયારો છે. શ્રી ટાગોરે આ પંદર શબ્દોનાં એક જ વાક્ય માં સુંદરમ્ ની ઓળખ કરાવી દીધી છે. શ્રી ટાગોરનું આ જ તો લાઘવ છે ! પ્રત્યેક બાળક ઇશ્વરનો જ અંશ છે, એવું કહેવાને બદલે એક નવી જ વિભાવના આપણી સમક્ષ મુકનાર શ્રી રવીન્દ્રનાથ પછીનાં અવતરણોમાં પોતાનાં બાળપણની વાત માંડે છે, ત્યારે ટાગોરને મન બાળક, બાળપણ, શાળાના પાયાના ખ્યાલોની તસ્વીર મળે છે. પોતાનું બાળપણ અને તે સમયે બહાર જવા મળે, ગાડીમાં બેસવા મળે તે બ્હાને પણ શાળાએ જવાની પોતાની ઉત્કંઠા સાદી સીધી વાણીમાં અહીં વર્ણવેલી છે.. આગળ જતાં શાંતિનિકેતન માં દિવાલો વગરના ક્લાસરૂમ અને વૃક્ષનાં થડ નીચેના વર્ગખંડોની શિક્ષણ શૈલી સર્જનાર શ્રી રવીન્દ્રનાથના શિક્ષકની સારગર્ભ વાણીને ખોટી પાડવાની ઈચ્છા ફળીભૂત થાય છે. ‘આજે જે પામવા રડે છે તે પામીને પસ્તાશે, તેવો ઈશારો કરી ટાગોર આપણને જીવનની ક્ષણભંગૂરતાની યાદી અપાવે છે.

 પહેલાં અવતરણમાં નાની છતાં નક્કર વાતને કાવ્યાત્મક રીતે રજુ કરનાર શ્રી રવીન્દ્રનાથ પોતાનાં બાળપણની વાત નિરાળાં ગદ્યથી કેટલી સરળતાથી કરે છે! શ્રી ટાગોરની આ સિદ્ધ થયેલ હથોટી છે, તેથી તેઓએ હજારથી વધુ કાવ્યો અને બે હજારથી વધારે ગીતો ઉપરાંત સંખ્યાબંધ ટૂંકી વાર્તાઓ, નવલકથા, નાટકો તથા નિબંધો તેઓએ આપ્યાં. બંગાળી ભાષાના આ સર્વકાલીન સૌથી  મહાન લેખકનાં અંગ્રેજી કાવ્યસંગ્રહ ‘ગીતાંજલિ’ને ૧૯૧૩ માં નોબેલ પારિતોષિક અર્પણ થયું. આધુનિક ભારતની બધી ભાષાઓના સાહિત્ય ઉપર એમનો પ્રભાવ પડેલ છે. આજે પણ જગતના બધા ભાગોમાં સૌથી વધુ જાણીતા કોઈ ભારતીય લેખક હોય તો તે રવીન્દ્રનાથ. ગુજરાત તેનાં ત્રણ સમર્થ સાહિત્યકારોનાં જન્મ શતાબ્દિ વર્ષ ઉજવી ચૂક્યું છે, તે શ્રી ઉમાશંકર જોશી, શ્રી કૃષ્ણરાય શ્રીધરાણી અને શ્રી પ્રહલાદ પારેખનાં શબ્દસાધનાનાં મૂળીયાં શ્રી ટાગોરની ચૈતના ભેગાં ધરબાયેલાં છે.. આ એક દિવ્ય અનુસંધાન છે. શ્રીધરાણી અને શ્રી પ્રહલાદ પારેખનું શિક્ષણ ટાગૌર સાનિધ્યે, તો શ્રી ઉમાશંકર તો શાંતિનિકેતનના કુલગુરૂ પણ!..

શાશ્વતીના કવિ શ્રી રવીન્દ્રનાથ ટાગોર વૈરાગ્યયુક્ત રાગને શોધનારા મનીષી હતા.. તેઓ લખે છે: “આમિ ચગ્ચલ હૈં, આમિ સુદૂરેર પિયાસી.. મારા જીવનનું એક ઉંડું સત્ય છે કે હું સદેવ સુદૂરનો પિયાસી રહ્યો છું.”.

 

મનની શુદ્ધતા + મનની એકાગ્રતા + મનની સૂક્ષ્મતા.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

કોઈની સાથે વાત કરતા તમે કામ સ્વીકારો છો તો કામમાં ખરેખર શું કરવાનું છે તે ઊંડે સુધી જઈને જાણી લો.

અમેરિકાના પ્રમુખ અબ્રાહમ લિંકન એક વખત વ્હાઈટ હૉઉસ તરફ જતા હતા. એ દરમિયાન એમણે એક ભૂંડ ને કીચડમાં પડેલું જોયું અને એ પોતે મરી જાય એવું તરફડતું હતું. પ્રમુખ ત્યારે અમેરીકાનાં પ્રમુખ ન રહ્યા. પણ એ સ્વ જેનો આત્મન છે તે  અબ્રાહમ  લિંકન, એ બની ગયા અને પરિણામે એણે પોતાના કપડાંની પરવાહ કર્યા વગર કાદવમાં ઝંપલાવ્યું અને ગમે તેમ કરીને ભૂંડને બહાર કાઢી બચાવી લીધું. ત્યાં ઉભેલા લોકોએ આશ્ચર્ય વ્યક્ત કર્યું કે, તમે પ્રેસિડેન્ટ છો, તમે તમારા કપડાંને પણ ગંદા કરવાનું વિચારી શકો છો, તમે ખરા છો. તમે હમણાં વ્હાઈટ હૉઉસમાં જશો આ સ્થિતમાં? બહુ શાંતિથી અબ્રાહમ લિંકને કહ્યું, આમાં કાંઈ નવું નથી. મેં ભૂંડને નથી બચાવ્યું, હકીકતની અંદર ભૂંડને બચાવીને મેં ઉપકાર નથી કર્યો, મેં તો મારી જાતને બચાવી છે. એ ભૂંડમાં મેં મારી જાતને જોઈ કે જે કીચડમાં ફસાયેલી હતી એટલે મેં કશી પરવાહ કર્યા વગર એને મેં બચાવી લીધું છે. મેં કોઈ કામ કર્યું નથી. મેં કોઈનું દુઃખ દૂર કર્યું નથી, હકીકતમાં મને એને જોઈને જે દુઃખ થયું એ દુઃખને દૂર કરવા માટે અંદર ઝંપલાવ્યું છે.

આ વાત મનને એકદમ rational રીતે વાળવાની વાત છે. આવી રીતે બધા પોતાની લાગણી વાળી શકે? હા, વાળી શકે. પણ એમાં practice makes a man perfect… તમારે પ્રયાસ કરવો પડે, to be positive, to see the right side, never think about the other side, આ બધા નાના-નાના સૂત્રો છે પણ તેની તમારે practise કરવી પડે.

કોઈ ફિલ્મી ગીત તમને ન ગમતું હોય પણ દસ દિવસ રોજ સાંભળો તો તમને ગમવા લાગે. આ સાદી થિયરી આમાં કામ લાગે છે બીજું કશું જ નથી. આજે કશુંક એવું બન્યું કે, જે તમારા મને positively સ્વીકાર્યું, તમે રાજી થયા, તમારો સમય સરસ મજાનો પસાર થયો, now wait for the other time to get such message from your mind એવું કરીએ તો મન ઝાંઝર છે, ઝંઝીર નથી.

મન આપણું ગુલામ બને તે જોવું પડે. મનના આપણે ગુલામ બનીએ તે નહિ ચાલે. વાત થોડી ઊંડાણથી કરું, આપણે જે મનની વાત કરીએ છીએ એ મનના હકીકતમાં ત્રણ લક્ષણો છે. પહેલું છે મનની શુદ્ધતા, બીજું છે મનની એકાગ્રતા, અને ત્રીજું છે મનની સૂક્ષ્મતા. આ ત્રણ શબ્દો સમજવા થોડા અઘરા છે. પણ આપણે તેને સરળતાથી સમજવાનો પ્રયાસ કરીએ.

મનની શુદ્ધતા એટલે “Ability to be clear”. સ્પષ્ટ થવા માટેની તમારી ક્ષમતા. શુદ્ધતા એટલે મને સ્વચ્છ જ જોઈએ, મને ગંદકી ન જોઈએ, મને જ્યાં બેસું ત્યાં સ્વચ્છતા પહેલી ગમે, હું મારા કપડાં પહેરું તો મને સુઘડ કપડા ગમશે, મને મારો ચહેરો સુંદર લઈને નીકળવાનો આદત છે, આ બધી શુદ્ધતા છે બહારની. એ બહારની શુદ્ધતા અંદરના મનને પણ શુદ્ધ બનાવશે, કઈ રીતે? તમારા મનમાં આવું ઠાની લીધું અને બીજી વખત જો તમે ગંદી જગ્યામાં બેસવાનો પ્રયાસ કર્યો તો મન તાત્કાલિક પાછું વળશે. એટલે બહુ સીધી વાત એ કે “Ability to be clear” એ મનની શુદ્ધતા છે.

મનની એકાગ્રતા એટલે “Ability to focus”. આ એકાગ્રતા શબ્દ બહુ જ સુંદર છે. એક અગ્ર. આગળ એક જ વસ્તુ રાખો. તમે જે મનમાં વિચારી રહ્યા છો તે તમારે કરવું છે, તો એક જ લક્ષ્ય રાખો. one-way ટ્રાફિક કરો. don’t allow other vehicles to their street. આ એકાગ્રતા એટલે “Ability to focus”.  તમે નિશ્ચિત છો કે તમારે શું કરવું છે, ક્યારે કરવું છે, કેમ કરવું છે, તમારા માઇન્ડમાં એનો કોઈ નકશો છે? નથી તો પહેલા ઘડો. ઘડીને પછી એમાં આગળ વધો તો તમારા માટે મન ઝાંઝર બની જશે.

મનની સૂક્ષ્મતા એટલે બહુ સીધી ને સટ વાત, “Ability to go deep”. ઊંડા ઉતરવાની ક્ષમતા. હું જે વિચાર પામીશ એમાં ઊંડો ઉતરીશ, હું જે કાર્ય કરવાનું નક્કી કરીશ એમાં પહેલાં ઉંડો ઉતરીશ, એના બધા જ પાસાઓ વિશે વિચારીશ અને પછી જ એ કામ હું શરૂ કરીશ. આ જ તો   Ability to go deep. જે કરો છો એના ઊંડાણમાં જાઓ. કોઈની સાથે વાત કરતા તમે કામ સ્વીકારો છો તો કામમાં ખરેખર શું કરવાનું છે તે ઊંડે સુધી જઈને જાણી લો.

મનના આ ત્રણ લક્ષણો જો આપણને મનમાં બેસી જાય તો હું માનું છું કે મન ઝંઝીર ન બને પરંતુ ઝાંઝર બને. મનની શુદ્ધતા, મનની એકાગ્રતા, અને મનની સૂક્ષ્મતા. જીવન જીવવાનું કામ એ બહુ ક્ષમતાનું કામ છે આનંદનું કામ છે. ઈશ્વર સુધી જવાનો એક સરળ રસ્તો છે કે તમે આજની ક્ષણને આનંદમાં જીવો એટલે તમે ઈશ્વરની સાથે છો. તો પછી આ કામની અંદર શુદ્ધતા હોય, એકાગ્રતા હોય, સૂક્ષ્મતા હોય તો જ મન છે એ તમારી સાથે ઝાંઝરની જેમ જમકતું ચાલ્યા કરવાનું છે.

મનનાં આ ત્રણ લક્ષણો પછી થોડી સૈદ્ધાંતિક વાત આપણે સમજીએ. વેદાંતિક સાહિત્યમાં ‘અંતઃકરણ’ એવો શબ્દ છે. અને આ અંતઃકરણ મનનાં ચાર કાર્યો છે. આ ચાર કાર્યો એ હકીકતમાં મન ઝંઝીર બને કે ઝાંઝર બને તેના લિટમસ પેપર ટેસ્ટ જેવા છે. અંતઃકરણ એટલે શું? મન, બુદ્ધિ, ચિત્ત, અહંકાર. આ આપણે સાધુ ભગવંતો પાસેથી સાંભળેલા ચાર સરસ મજાના આધ્યાત્મિક શબ્દો છે. પણ જુઓ તેની શરૂઆત પહેલાં મનથી થાય છે. અને એ મન કયું? પહેલું સરફેસ ઉપરનું સૌથી નીચેનું મન. પછી બુદ્ધિ આવે છે. એ બુદ્ધિ એટલે ઉચ્ચ મન. પછી ચિત્ત આવે છે. ચિત્ત એટલે આપણું સ્મરણ, આપણી સ્મૃતિ જેમાં પડી છે તે ઉપરથી એક શબ્દ આવ્યો “ચૈતન્ય”, તમારામાં શું પડ્યું છે તે. અને છેલ્લું આવે છે અહંકાર. હું પણું … આ મારું, આ મારું મકાન, આ મારી સ્થાવર મિલકત, આ મારી FD એવું વારંવાર જેને બોલવાની ટેવ હોય છે એ આ ચારમાંથી ચોથા સ્ટેજમાં જીવે છે. મન, બુદ્ધિ, ચિત્ત, અને અહંકાર. (ક્રમશ:)

જે નથી છતાં છે.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

એકનાથ મહારાજને એક પ્રશ્ન પુછાયો: શું તમે ખરેખર બહારથી જેટલા પવિત્ર છો એટલા અંદરથી પણ છો?

બે સ્પષ્ટતા  કરવા જેવી છે.  આપણે બે શબ્દો એવા બોલીએ છીએ કે જેનું કોઈ ફિઝિકલ એક્ઝિસ્ટન્સ નથી. ભૌતિક અસ્તિત્વ નથી. જે વારંવાર આપણે બોલીએ છીએ. મારું મન દુઃખી થઈ ગયું, મને મનમાં લાગી આવ્યું, અથવા મને તો દિલ ઉપર ઘા પડ્યો. હવે જરા વિચારો. આ મન અને દિલ નામના જે બે શબ્દો આપણે બોલ્યા કરીએ છીએ. શું કોઈ મેડિકલ સર્જન એની સર્જરી કરીને આપણને એ બહાર કાઢીને આપી શકે? જવાબ મળશે ના… યાદ રાખીએ અહીંયા મન મગજ સાથે જોડાયેલ છે અને તેની સર્જરી કરવાની વાત છે.  એવી રીતે દિલ એ હૃદય સાથે જોડાયેલ છે તો મગજ અને હૃદયની સર્જરી થાય, બાયપાસ થાય, transplant થાય, પણ મન કે દિલ તમને ક્યાંય જોવા ન મળે it’s not a physical substance…  પણ એ physical substance ન હોવા છતાં આ મન અને દિલ એ આપણા જીવનને જકડીને બેઠેલા છે. આપણને મનમાં લાગી આવે, આપણું દિલ દુભાય જાય, એવું આપણે વારંવાર બોલીએ છીએ. તો યાદ રાખવું પડે કે ખરેખર મન એ એવા પ્રકારની સંકલ્પના છે કે જે નથી છતાં છે. દિલ એ એવા પ્રકારની સંકલ્પના  છે એક જે નથી છતાં છે. આપણે અક્ષાંશ-રેખાંશ માટે કહીએ છીએ કે, રેખાઓ છે પણ શોધવા જાઓ તો ક્યાંય રેખાઓ દોરેલી મળતી નથી. મન અને દિલનું આવું જ છે. એવા મનને જાળવવા અથવા સાચવવાની વાત આવે ત્યારે આપણે ખાસ્સો વિચાર કરવો પડે. જે નથી છતાં છે.

આપણે આંખો બંધ કરીએ, આપણે ચાલતા હોઈએ, આપણે ખાતા હોઈએ કે આપણે સુઈ ગયા હોઈએ તો પણ જે કાર્યરત છે એ આપણું મન છે. આપણે લોકો ધીમે-ધીમે કરતાં ડર અનુભવીએ છીએ એનું કારણ પણ આ મન છે જેને આપણે સમજ્યા નથી. પછી આમ થશે તો…, અકસ્માત થશે તો…, માનો કે પ્લેન તૂટી પડશે તો…, આ ત્રણ મણ ના ‘તો’ જેટલા છે એ હકીકતમાં ભય છે. ભય સૂચક છે કે જે ભય આપણને વારંવાર ડિસ્ટર્બ કરે છે. અને એ પહેલા મનમાંથી આવે છે. એટલે એમ કહેવાય કે એવે સમયે મન ઝંઝીર છે.

મન કેવી રીતે અસર કરે છે? એનો એક સુંદર મજાનું ઉદાહરણ હું તમારી સાથે શેર કરું… એકનાથ મહારાજ મહારાષ્ટ્રનું બહુ મોટું નામ, મોટા સાધુ. ભક્તિ, ધ્યાન અને ઉપાસનામાં ને સાધનામાં જીવન ગુજારે, નામના પણ મોટી. એક વખત એક વ્યક્તિ રોજ આવે, ત્યાં બેસે અને રોજ જતો રહે. એક દિવસ એણે એકનાથજીને આવીને કહ્યું કે મારે તમને એક પ્રશ્ન પૂછવો છે. હું રોજ આવું છું, તમને રોજ જોઉં છું, મારે એક પ્રશ્ન પૂછવો છે તમે એક સિદ્ધહસ્ત વ્યક્તિ ને સાધુ છો. પણ શું તમે ખરેખર બહારથી જેટલા પવિત્ર છો એટલા અંદરથી પણ છો? આ મને સહજ જિજ્ઞાસા થઈ છે એટલે મારે પૂછવું છે. એકનાથ મહારાજે કહ્યું કે, તારા પ્રશ્નનો તો જવાબ આપું, પણ તું મારી સાથે વાત કરતી વખતે જે હાથના હાવભાવ કરતો હતો ને દોસ્ત એમાં મેં તારી રેખા જોઈ છે. એટલે હું જવાબ આપું એ પહેલા તારું ધ્યાન દોરું.  તારી મૃત્યુની રેખા કહે છે કે, તારું મૃત્યુ નજદીક છે.  સાત દિવસની અંદર તારું મૃત્યુ થઈ જશે. એટલે તારું ધ્યાન દોરું. હવે હું તને જવાબ આપું. પેલો યુવક કહે હવે મારે જવાબ નથી જોઈતો. મારે હવે અહિયાં હાજર જ નથી રહેવું. અને હજી એને એકનાથ મહારાજ કંઈક કહે ત્યાં તો એ ભાગ્યો. એકનાથ મહારાજ સમજતા હતા કે મેં આવું કેમ કીધું છે. પેલો માણસ ઝડપથી ગયો, પોતાના જેટલા લેણા-દેણા જેટલું હતું એ બધું પૂરું કરી નાખ્યું. જેને ક્ષમાયાચના કરવાની હતી એને ક્ષમા યાચના કરી. સાત દિવસની મુદ્દતમાં ભવિષ્યનું થાય એટલું આયોજન કર્યું, પોતાની પત્ની, મા-બાપ સૌની ક્ષમા માંગી, મારાથી કંઈ ભૂલ થઈ હોય તો…. અને સાતમા દિવસે મૃત્યુની બરાબર અપેક્ષા રાખીને બેઠો હતો ત્યાં સાંજે એકનાથ મહારાજ એને ઘરે આવ્યા. એને જોઈને ઘરના બધા રડવા લાગ્યા કે આ મહારાજે કહ્યું એમાં અમારો દીકરો સાતમે દિવસે જવાનો છે. પણ એકનાથજીએ કીધું કે તમે રડો નહિ, મને એમની પાસે લઈ જાઓ, એ ક્યાં છે? તો એ અંદર ખાટલા ઉપર સૂતો છે. એ બીમાર છે? ના પણ એ એકદમ માનસિક બીમારીમાં આવી ગયો છે. એકનાથ મહારાજ એની નજીકમાં જાય છે. પેલો સુતા-સુતા પ્રણામ કરે છે, અને કહે છે કે,  પ્રશ્ન પૂછવામાં મારી કોઈ ભૂલ થઈ હોય, મારાથી કંઈ એવું થઈ ગયું હોય તો માફ કરજો, હું કાલે વિદાય લેવાનો છું. એકનાથ મહારાજે કહ્યું, બેટા તું ઉભો થા, તારી વિદાય કાલે નથી. શું વાત કરો છો? હા, તારી વિદાય કાલે નથી, સાત દિવસ બાકી છે એવું કહ્યું ત્યારે આ સાત દિવસમાં તેં કોઈ પાપ કર્યું છે? તેં કોઈને દુઃખ પહોંચાડ્યું છે? તેં કોઈની હત્યા કરી છે? કોઈને મારવાનો પ્રયાસ કર્યો છે? કોઈને લૂંટી લેવાનો પ્રયાસ કર્યો છે? બોલ શું કર્યું છે? છોકરાએ કહ્યું કે, કેવી વાત કરો છો? સાતમે દિવસે મરી જવાનું નક્કી હોય તો કોઈ આવું કરે?  એકનાથ મહારાજે કહ્યું કે, તેં તે દિવસે મને પૂછેલ પ્રશ્નનો જવાબ તારા આ છેલ્લા પ્રશ્નમાં આવી ગયો??  હું તો તારા પ્રશ્નનો જવાબ આપવા જ આવ્યો છું. તેં કહ્યું એ જ તારો જવાબ છે. જો સાત દિવસ હોય અને તમે કાંઈ ખોટું ન કરો, તમારું મન એવું પ્રબળ બની જાય કે સત્ય સિવાય કાંઈ નહીં, અહિંસા સિવાય કાંઈ નહિ, કરુણા સિવાય કાંઈ નહિ તો જે કાલે મરી જવાનો છે એવી તૈયારી કરીને બેઠો છે એ ભીતરથી ન સુધર્યો હોય એવું તું માને છે? મને તો એમ જ છે કે હું કાલે જતો રહેવાનો છું. એટલે હું જેવો બહાર દેખાઉ છું એવો અંદર છું. સૌ સ્વજનો, મારે ને તમારે જીવવાની આ પ્રક્રિયા સમજી લેવાની જરૂરત છે.

 

“શૃંગાર શતક એ જાતીય શિક્ષણનું નરવું પાઠ્યપુસ્તક છે” (07)

 

 

 

 

 

નીતિ શતકમાં ધર્મનું નિરૂપણ છે, શૃંગાર શતકમાં અર્થ અને કામનું  આલેખન છે, તો વૈરાગ્ય શતકમાં મોક્ષનું મહત્વ છે.

કાર્તિકી પૂર્ણિમા સંવત 2045 ની એક નોંધ છે, જોશીપુરા મહિલા આર્ટસ એન્ડ કોમર્સ કોલેજ જૂનાગઢના પ્રિન્સિપાલ મનસુખલાલ સાવલિયા, જેમણે આ ત્રણેય શતકો ના  અનુવાદ ના પુસ્તકો બહાર પાડ્યા છે. તેમના નિવેદનમાં આપેલી વાત બહુ જ સહજતાથી આ ત્રણેય શતકો વિશે વિચારણા કરતા કરી મૂકે છે:

“આપણી સંસ્કૃતિ એ ચાર પુરુષાર્થોનું જીવનમાં મહત્વ સ્વીકાર્યું છે અને તેનું ગૌરવ કર્યું છે. આ ચાર પુરુષાર્થો માંથી અર્થ અને કામને એક ગણી લઈએ તો ત્રણ પુરુષાર્થ થાય, ધર્મ, અર્થ+કામ અને મોક્ષ. સંસ્કૃત સાહિત્યમાં રાજર્ષિ યોગેન્દ્ર ભર્તૃહરિના ત્રણ શતકો નીતિશતક,  શૃંગારશતક અને વૈરાગ્યશતક આ ત્રણ પુરુષાર્થોનું પ્રતિબિંબ પાડે છે. નીતિશતકમાં ધર્મનું નિરૂપણ છે, શૃંગાર શતકમાં અર્થ અને કામ નો આલેખન છે, તો વૈરાગ્ય શતકમાં મોક્ષનું મહત્વ છે. અર્થ અને કામથી આ સરસ સંસારનું સર્જન અને સંચાલન થાય છે તો  કામ આ સૃષ્ટિનું મૂળ છે, એ ન હોય તો આ સૃષ્ટિ જ ન હોય અને જો સૃષ્ટિ જ ન હોય તો ધર્મનું પાલન અને મોક્ષની પ્રાપ્તિ કોણ કરે? માટે કામ અને તેની સર્વ લીલાઓ ઉપર શૃંગાર આવશ્યક છે, આ કારણે જ જેમણે  ઇન્દ્રિયોને જીતી હતી તેવા મહાયોગી ભર્તૃહરિએ  શૃંગાર શતકનું નિર્માણ કર્યું છે.

ભાવનગરના ચિંતક અને ન.ચ. ગાંધી વિદ્યા સંકુલના પ્રચાર્ય શ્રી જયેન્દ્રભાઈ ત્રિવેદી સુંદર વાત લખે છે. તેઓએ પુસ્તકમાં પોતાના નિવેદન માં જણાવ્યું છે કે, ભર્તૃહરિના ત્રણેય શતકો સમયનદમાં વહેતા વહેતા સેંકડો વર્ષોથી પેઢી દર પેઢીનો આદર જીલતા રહ્યા છે અને મનુષ્ય જીવતો હશે ત્યાં સુધી આદર મેળવતા રહેશે, પણ  એનું રહસ્ય શું હશે ? મનુષ્ય જીવનને ઘડવામાં જે અનુભવો ભાગ ભજવે છે તે અનુભવોને ભર્તૃહરિ એ પ્રસાદિક, સુગઠિત અને સંસ્કારી ભાષામાં રજૂ કર્યા છે. તેના કારણે કદાચ આજે પણ આ શબ્દકો લોકપ્રિય છે. આ બધા મુક્તકો આજે ભલે પ્રસ્તુત ન લાગે, સૌને પૂર્ણ ન લાગે, જીવનને સમજવામાં અને વિકસિત કરવામાં મહત્વનો ફાળો આપે છે માટે તો તેને સુભાષિત સંગ્રહમાં મળે જ સ્થાન મળે છે.

હાલ અમરેલીમાં જીવનના શતકની નજદીક પહોંચેલા પ્રકાંડ ચિંતક અને સંસ્કૃત સાહિત્યના નખશિખ  પ્રાધ્યાપક ડો. વસંતભાઈ પરીખ શૃંગાર  શતકને એક વિશિષ્ટ રૂપમાં મૂલવે છે.  તેઓ કહે છે કે,  “શૃંગાર શતક એ જાતીય શિક્ષણનું નરવું પાઠ્યપુસ્તક છે. તેઓના શબ્દોમાં માણીએ કે, મનુષ્યમાં કામલતા રૂપે વિકસે છે,  જ્યારે એમાં યૌવનના પુષ્પ ખીલે છે ત્યારે અનાવિલ સૌંદર્યની અનુભૂતિ થાય છે. એ પુષ્પમાં રહેલ રસને શૃંગાર કહે છે. શૃંગારની પરિણતિ  ‘પ્રેમ’ રૂપી ફળ માં આવે છે. આ શૃંગાર નર-નારી ના તન-મનમાં આશ્લેષમાં જીવંત રહે છે. આ સ્વાભાવિક  જીવનધારા ને ‘સેક્સ’ જાતીય વૃત્તિ  એવું નામ આપ્યા પછી સંસ્કાર-રક્ષાનો ગુરુ ધ્વજ સ્વ પ્રેરણાથી ઊંચકીને ફરનાર ઉન્નતભ્રુ  પંડિતો તેને વર્જિત-જુગુપ્સિત ગણી, સમાજને- ખાસ કરીને યુવાનોને તેનાથી દૂર રાખવાનો અસ્વાભાવિક પ્રયત્ન કરે છે. તેનાથી વિપરીત પરિણામ આવે છે. અને યુવાનો સેક્સને કોઈ રહસ્ય સમજી તેને ગમે તે રીતે પાળવા  પ્રયત્ન કરે છે,  તેમાં વિજ્ઞાન ખોવાઈ જાય છે, કલા કરમાઈ જાય છે અને એક વિકૃત-રોગી મનોદશા ઉપજે છે. એટલે જ હવે જાતીય શિક્ષણની મહત્તા સ્વીકારાવા લાગી છે .  અને જો એવું શિક્ષણ આપવું હોય તો ભર્તૃહરિ નું  શૃંગાર શતક  તે માટેના પ્રાથમિક જ્ઞાનનું એક આદર્શ પાઠ્યપુસ્તક બની શકે તેમ છે.”

શ્રી વસંતભાઈ પરીખ આગળ ઉમેરે છે કે,  ભર્તૃહરિ એ સેક્સનો સહજ સ્વીકાર કર્યો છે. તે કહે છે કે પાંદડાં ખાનારા,  પરાશર,  વિશ્વામિત્ર જેવા વનવાસી ઋષિઓ પણ કામમુક્ત નથી રહ્યા તો ઘી દૂધના ભરપૂર પૌષ્ટિક ખોરાક ખાનારા  નાગરિકો પાસેથી કઈ આશા રાખો છો ?? અને પંડિતો પણ કમલ નયના રમણીને ન જુએ  ત્યાં સુધી શાસ્ત્ર  ચર્ચા કરે છે. તેથી આ સંસારમાં સુંદરીથી વિશેષ રમણીય બીજું કાંઈ નથી એમ સમજી જ લેવું, સાથે સાથે અમર્યાદ ભોગ કે પ્રેમભાવ વિનાના કામથી ચેતવાનું પણ સૂચવવામાં આવ્યું છે એટલે જ વેશ્યાગમનને તેણે વર્જ્ય ગણ્યું અને વળી,તન ની સાથે મનનો મેળ અનિવાર્ય માણ્યો. विरहोपि संगम: खलु, परस्परं संगतं मनयेषाम એમ કહીને કામ કરતાં પ્રેમના મહત્વને તેણે સ્પષ્ટ કર્યું છે.”

આ ત્રણેય શતકોનું ખૂબ શુદ્ધ ગુજરાતીમાં  ભાષાંતર અનુવાદનું વાદ મૂળ શ્લોક સાથે રાખીને સમશ્લોકી મધુર  પદ્યાનુવાદ તરીકે શ્રી મનસુખભાઈ સાવલિયાએ તૈયાર કરેલ છે અને તેને પ્રવીણ પ્રકાશન,  રાજકોટ દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું છે. જેમાં સરળ અને કલાત્મક ગદ્ય અનુવાદ પણ આપેલો છે. આ પુસ્તકોમાં આરંભમાં ભર્તૃહરિનું   જીવન કવનનો વિસ્તૃત પરિચય આપીને આ સંપાદનને વધુ સંતર્પક  બનાવવાનો પ્રયાસ થયો છે. (ક્રમશ:)

વૃદ્ધ થવું સ્વાભાવિક છે, પરિપક થવું સાધના છે. (06)

 

 

 

 

 

જીવનની અનિત્યતા અને આત્મજાગૃતિના વૈરાગ્યશતકના ઉત્તમ શ્લોકો તેના ભાવાર્થ સહીત…

શ્રી ભર્તૃહરિ રચિત નીતિશતક, શૃંગારશતક અને વૈરાગ્યશતકનું રસપાન આપણે કરી રહ્યા છીએ. રાજા ભરથરી એટલે ભર્તૃહરીના જીવનની કરુણતાથી આપણે વ્યથિત થયા છીએ. તો એમના દ્વારા રચાયેલ ત્રણેય શતકોમાંથી ઉત્તમ દાસ દાસ શ્લોકોને આપણે સમજી રહ્યા છીએ. આવો, આજે વૈરાગ્યશતકનું હાર્દ શ્લોકોથી  જાણીએ:

વૈરાગ્યશતક — જીવનની અનિત્યતા અને આત્મજાગૃતિ

૧. અત્યંત પ્રસિદ્ધ શ્લોક

भोगा न भुक्ता वयमेव भुक्ताः,  तपो न तप्तं वयमेव तप्ताः।
कालो न यातो वयमेव याताः, तृष्णा न जीर्णा वयमेव जीर्णाः॥

ભાવાર્થ: આપણે માનીએ છીએ કે આપણે ભોગ ભોગવીએ છીએ, પરંતુ ખરેખર ભોગો આપણને ખાઈ જાય છે. સમય જતો નથી—આપણે જતા રહીએ છીએ. તૃષ્ણા વૃદ્ધ થતી નથી; આપણે વૃદ્ધ થઈએ છીએ.

મર્મ : ભોગ પૂરા થઈ શકે, તૃષ્ણા  નહીં,  જ્યાં સુધી મન બદલાય  નહીં.

૨. તૃષ્ણા છોડતી નથી

वलिभिर्मुखमाक्रान्तं पलितेनाङ्कितं शिरः।
गात्राणि शिथिलायन्ते तृष्णैका तरुणायते॥

ભાવાર્થ: ચહેરા પર કરચલીઓ પડી, વાળ સફેદ થયા, શરીર નબળું થયું—પણ તૃષ્ણા તો હજુ યુવાન જ છે.

મર્મ:  વૃદ્ધ થવું સ્વાભાવિક છે,  પરિપક થવું સાધના છે.

૩. ભોગમાં ભય

भोगे रोगभयं कुले च्युतिभयं वित्ते नृपालाद्भयं, माने दैन्यभयं बले रिपुभयं रूपे जराया भयम्।
शास्त्रे वादिभयं गुणे खलभयं काये कृतान्ताद्भयं, सर्वं वस्तु भयान्वितं भुवि नृणां वैराग्यमेवाभयम्॥

ભાવાર્થ: ભોગમાં રોગનો ભય, ધનમાં ગુમાવવાનો ભય, રૂપમાં વૃદ્ધાવસ્થાનો ભય, શરીરમાં મૃત્યુનો ભય—સંસારમાં લગભગ દરેક વસ્તુ સાથે ભય જોડાયેલો છે. વૈરાગ્ય મનુષ્યને આ બંધનોથી મુક્તિનો અનુભવ કરાવે છે.

મર્મ:  જ્યાં આસક્તિ છે ત્યાં ભય  છે, જ્યાં અનાસક્તિ છે ત્યાં અભય છે.

૪. તૃષ્ણાનો અંત ક્યાં?

तृष्णे देवि मतिं कुरुष्व विषयेष्वद्यापि किं मज्जसि
स्वान्तः स्वस्थ्यमुपैहि सन्त्यज निजां कल्लोललोलां गतिम्॥

ભાવાર્થ: કવિ પોતાની તૃષ્ણાને સંબોધીને કહે છે—હવે વિષયોની પાછળ દોડવાનું બંધ કર; મનમાં પાછા ફરો  અને શાંતિ પ્રાપ્ત કરો.

મર્મ:  કૃષ્ણની તૃપ્તિ માં શાંતિ નથી, તૃષ્ણા ની નિવૃત્તિમાં શાંતિ છે

૫. જીવન પાણીના તરંગ જેવું

आयुर्वर्षशतं नृणां परिमितं रात्रौ तदर्धं गतं, तस्यार्धस्य परस्य चार्धमपरं बालत्ववृद्धत्वयोः।
शेषं व्याधिवियोगदुःखसहितं सेवादिभिर्नीयते, जीवे वारितरङ्गचञ्चलतरे सौख्यं कुतः प्राणिनाम्॥

ભાવાર્થ: સો વર્ષનું જીવન માનીએ તો અડધું ઊંઘમાં જાય છે; ઘણો સમય બાળપણ અને વૃદ્ધાવસ્થામાં જાય છે; બાકીનો સમય રોગ, વિયોગ અને જીવનની જવાબદારીઓમાં પસાર થાય છે. પાણીના તરંગ જેવા અસ્થિર જીવનમાં કાયમી સુખ ક્યાંથી મળે?

મર્મ: જીવન કેટલા વર્ષનું છે એ કરતાં,  કેટલું જાગૃતિ પૂર્વક જીવાયુ છે, એ મહત્વનું છે

૬. સંપત્તિની મર્યાદા

अर्थानामीशिषे त्वं वयमपि च गिरामीश्महे यावदर्थं
शूरस्त्वं वादिदर्पव्युपशमनविधावक्षयं पाटवं नः॥

ભાવાર્થ: ભૌતિક સંપત્તિ અને જ્ઞાનની સંપત્તિ જુદી છે. રાજા ધનનો સ્વામી હોઈ શકે, પરંતુ જ્ઞાની પોતાના જ્ઞાન અને વાણીના સામર્થ્યનો સ્વામી છે.

મર્મ:  સત્તા માણસને અધિકાર આપે છે,  જ્ઞાન માણસને આંતરિક ગૌરવ આપે છે.

૭. સંતોષનું સુખ

वयमिह परितुष्टा वल्कलैस्त्वं दुकूलैः, सम इह परितोषो निर्विशेषो विशेषः।
स तु भवति दरिद्रो यस्य तृष्णा विशाला, मनसि च परितुष्टे कोऽर्थवान् को दरिद्रः॥

ભાવાર્થ: અમે વૃક્ષની છાલનાં વસ્ત્રોમાં ખુશ છીએ અને તમે રેશમી વસ્ત્રોમાં. જો બંનેને સંતોષ છે તો તફાવત શું? જેની તૃષ્ણા મોટી છે તે જ સાચો ગરીબ છે. મન સંતોષી હોય તો કોણ ધનિક અને કોણ ગરીબ?

મર્મ: જેની પાસે ઓછું છે તે ગરીબ નથી, જેને હંમેશા ઓછું પડે છે તે ગરીબ છે.

૮. જીવનની અસ્થિરતા

क्षणं बालो भूत्वा क्षणमपि युवा कामरसिकः, क्षणं वित्तैर्हीनः क्षणमपि च सम्पूर्णविभवः।
जराजीर्णैरङ्गैर्नट इव वलीमण्डिततनुः,  नरः संसारान्ते विशति यमधानीयवनिकाम्॥

ભાવાર્થ: માણસ ક્યારેક બાળક, પછી યુવાન, ક્યારેક ગરીબ તો ક્યારેક સમૃદ્ધ બને છે. અંતે વૃદ્ધ થઈને જાણે રંગમંચનો અભિનેતા પડદા પાછળ ચાલ્યો જાય તેમ જીવનમાંથી વિદાય લે છે.

મર્મ:  જીવનમાં પાત્રો બદલાતા રહે છે,  આપણે કોઈ એક પાત્ર નથી.

૯. શિવભક્તિ અને વૈરાગ્ય

कदा वाराणस्याममरतटिनीरोधसि वसन्, वसानः कौपीनं शिरसि निदधानोऽञ्जलिपुटम्।

अये गौरीनाथ त्रिपुरहर शम्भो त्रिनयन, प्रसीदेति क्रोशन्निमिषमिव नेष्यामि दिवसान्॥

ભાવાર્થ: કવિની અભિલાષા છે—ક્યારે હું વારાણસીમાં ગંગાના કિનારે, માત્ર કૌપીન ધારણ કરીને, હાથ જોડી “હે ગૌરીનાથ! હે ત્રિપુરહર! હે શંભુ! હે ત્રિનેત્ર! મારા પર પ્રસન્ન થાઓ” એમ પોકારતો રહીશ અને મારા દિવસો જાણે પળવારમાં પસાર થઈ જશે?

મર્મ: વૈરાગ્ય અહીં નિરાશા નથી; ઈશ્વરમાં પૂર્ણ સમર્પણ અને આંતરિક શાંતિની તીવ્ર ઝંખના છે.

૧૦. “વૈરાગ્યનો અંતિમ સંદેશ” —

તૃષ્ણાની ગુલામીમાંથી મુક્ત થવું અને શાશ્વત તત્ત્વ તરફ મન વાળવું.

આ ભાવને અનુરૂપ વૈરાગ્યશતકનો અત્યંત સુંદર શ્લોક છે:

महेश्वरे वा जगतामधीश्वरे, जनार्दने वा जगदन्तरात्मनि।

न वस्तुभेदप्रतिपत्तिरस्ति मे, तथापि भक्तिस्तरुणेन्दुशेखरे॥

ભાવાર્થ: જગતના સ્વામી મહેશ્વર હોય કે જગતના અંતરાત્મા જનાર્દન—મને બંનેમાં તત્ત્વતઃ કોઈ ભેદ દેખાતો નથી; છતાં ચંદ્રકલાધારી ભગવાન શિવ પ્રત્યે મારા હૃદયમાં વિશેષ ભક્તિ છે.

મર્મ: વૈરાગ્યનો અંત માત્ર સંસારના ત્યાગમાં નથી; તે ભેદબુદ્ધિથી ઉપર ઊઠીને પરમ તત્ત્વમાં મન સ્થિર કરવામાં છે.(ક્રમશ:)

 

શ્રી ભર્તૃહરિ આંખને પ્રેમની ભાષા બનાવી દે છે.!! (05)

 

 

 

 

 

શૃંગાર શતક કહે છે કે, વિવેક હોવો પૂરતો નથી; આકર્ષણની ક્ષણે તેને જાળવવો એ સાચી કસોટી છે.

શ્રી ભર્તૃહરિ રચિત નીતિશતક, શ્રુંગારશતક અને વૈરાગ્યશતક નામધારી ત્રણેય શતકોમાં સો સો શ્લોકો છે. આ વિશાળ ભંડારને સમજવામાં માટે તો દીર્ઘ સંવાદ સત્રોનાં આયોજનો કરવા પડે. શાસ્ત્રો કે આ પ્રકારના અષ્ટકો કે સપ્તકો કે શતકો બહુ ગૂઢ અર્થ સાથે સાચવીને બેઠાં હોય છે, ત્યારે આપણે તો કેવળ વિહંગાવલોકન કરી શકીએ, જે આપણે કરી રહ્યા છીએ.

આજે આપણે શૃંગારશતકના ઉત્તમોત્તમ ગણાતા દસ શ્લોકોનું આચમન કરીશું. અહીં એ ખ્યાલ રાખીએ કે, આ દાસ શ્લોકો શતકના ક્રમ આધારે નથી, પરંતુ સો માંથી ઉત્તમ લાગેલા દસ શ્લોકો છે. આમાંથી જ રસ જાગે અને કોઈને સો શ્લોકો સુધી પહોંચી જવું હોય તો આનંદ સાથે શુભેચ્છાઓ છે.

શૃંગારશતકના ઉત્તમોત્તમ ગણાતા દસ શ્લોકો:

૧. કામદેવની અદભુત શક્તિ

शम्भुः स्वयम्भुहरयो हरिणेक्षणानां, येनाक्रियन्त सततं गृहकर्मदासाः।

वाचामगोचरचरित्रविचित्रिताय, तस्मै नमो भगवते कुसुमायुधाय॥

ભાવાર્થ: શિવ, બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ જેવા દેવોને પણ પ્રેમની શક્તિ પ્રભાવિત કરે છે. એવા પુષ્પબાણધારી કામદેવને કવિ નમસ્કાર કરે છે.

મર્મ: પ્રેમ અને આકર્ષણની શક્તિથી કોઈ સંપૂર્ણપણે પર નથી.

૨. પ્રેમની અનેક ભાષાઓ

स्मितेन भावेन च लज्जया भिया, पराङ्मुखैरर्धकटाक्षवीक्षणैः।

वचोभिरीर्ष्याकलहेन लीलया, समस्तभावैः खलु बन्धनं स्त्रियः॥

ભાવાર્થ: સ્મિત, ભાવ, લજ્જા, સંકોચ, કટાક્ષ, વાણી, પ્રેમભર્યો કલહ અને લીલા—આ બધાં પ્રેમમાં આકર્ષણનાં સાધન બની જાય છે.

મર્મ: પ્રેમ માત્ર શબ્દોથી વ્યક્ત થતો નથી; નજર, સ્મિત અને મૌન પણ તેની ભાષા છે.

૩. ભૂષણ પણ, આયુધ પણ

भ्रूचातुर्यात् कुञ्चिताक्षाः कटाक्षाः, स्निग्धा वाचो लज्जितान्ताश्च हासाः।

लीलामन्दं प्रस्थितं च स्थितं च, स्त्रीणामेतद् भूषणं चायुधं च॥

ભાવાર્થ: ભ્રૂની ભંગિમા, કટાક્ષ, સ્નેહભરી વાણી, લજ્જામિશ્રિત હાસ્ય અને મૃદુ ગતિ—આ બધું સૌંદર્યનું આભૂષણ પણ છે અને આકર્ષણનું આયુધ પણ.

મર્મ: સૌંદર્ય માત્ર શરીરમાં નહીં, હાવભાવ અને અભિવ્યક્તિમાં પણ વસે છે.

૪. નજરનું કાવ્ય

क्वचित्सभ्रूभङ्गैः क्वचिदपि च लज्जापरिगतैः, क्वचिद्भूरित्रस्तैः क्वचिदपि च लीलाविलसितैः।

कुमारीणामेतैर्मदनसुभगैर्नेत्रवलितैः, स्फुरन्नीलाब्जानां प्रकरपरिकीर्णा इव दिशः॥

ભાવાર્થ: ક્યારેક ભ્રૂભંગ સાથે, ક્યારેક લજ્જાથી, ક્યારેક ભયમિશ્રિત અને ક્યારેક ચંચળ લીલાથી ફરતી આંખો એવી લાગે છે જાણે દિશાઓમાં નીલકમળો ખીલી ઊઠ્યાં હોય.

મર્મ: અહીં ભર્તૃહરિ આંખને પ્રેમની ભાષા બનાવી દે છે.

૫. યૌવનમાં બધું જ રમણીય

स्मितकिञ्चिन्मुग्धं सरलतरलो दृष्टिविभवः, परिस्पन्दो वाचामभिनवविलासोक्तिसरसः।

गतानामारम्भः किसलयितलीलापरिकरः, स्पृशन्त्यास्तारुण्यं किमिव न हि रम्यं मृगदृशः॥

ભાવાર્થ: યૌવનને સ્પર્શતી યુવતીનું સહેજ મુગ્ધ સ્મિત, ચંચળ નજર, નવીન વાણી અને કોમળ ચાલ—બધું જ રમણીય લાગે છે.

મર્મ: યૌવનમાં માત્ર રૂપ નહીં, સમગ્ર વ્યક્તિત્વમાં એક પ્રકારની જીવંતતા અને લાવણ્ય પ્રગટે છે.

૬. પ્રેમમાં પાંચેય ઇન્દ્રિયો

द्रष्टव्येषु किमुत्तमं मृगदृशः प्रेमप्रसन्नं मुखं, घ्रातव्येष्वपि किं तदास्यपवनः श्रव्येषु किं तद्वचः।

किं स्वाद्येषु तदोष्ठपल्लवरसः स्पृश्येषु किं तद्वपुः, ध्येयं किं नवयौवने सहृदयैः सर्वत्र तद्विभ्रमाः॥

ભાવાર્થ: જોવા જેવું શું? પ્રિયતમાનો પ્રસન્ન ચહેરો. સાંભળવા જેવું શું? તેની વાણી. સ્પર્શવા જેવું શું? તેનું શરીર. પ્રેમમાં જાણે પાંચેય ઇન્દ્રિયો પ્રિયપાત્ર તરફ કેન્દ્રિત થઈ જાય છે.

મર્મ: પ્રેમ મનુષ્યની સમગ્ર સંવેદનાને આવરી લેતો અનુભવ બની શકે છે.

૭. સૌંદર્યનો પ્રભાવ

एताश्चलद्वलयसंहतिमेखलोत्थ-, झङ्कारनूपुरपराजितराजहंस्यः।

कुर्वन्ति कस्य न मनो विवशं तरुण्यो , वित्रस्तमुग्धहरिणीसदृशैः कटाक्षैः॥

ભાવાર્થ: કંકણ, મેખલા અને નૂપુરના ઝંકાર સાથે, ભયભીત નિર્દોષ હરિણી જેવી નજર ધરાવતી યુવતીઓના કટાક્ષથી કોનું મન આકર્ષિત ન થાય?

મર્મ: ભર્તૃહરિ અહીં દૃશ્ય અને ધ્વનિ—બંનેને ભેગાં કરીને શૃંગારનું ચિત્ર સર્જે છે.

૮. આકર્ષણ સામે વિવેકની કસોટી

तावदेव कृतिनामपि स्फुरत्येष, निर्मलविवेकदीपकः।

यावदेव न कुरङ्गचक्षुषां, ताड्यते चटुललोचनाञ्चलैः॥

ભાવાર્થ: વિવેકી મનુષ્યના હૃદયમાં વિવેકનો દીપ ત્યાં સુધી તેજસ્વી રહે છે, જ્યાં સુધી પ્રબળ આકર્ષણ તેની કસોટી કરતું નથી.

મર્મ: વિવેક હોવો પૂરતો નથી; આકર્ષણની ક્ષણે તેને જાળવવો એ સાચી કસોટી છે.

૯. હૃદય મળે તો વિરહ પણ મિલન

विरहोऽपि सङ्गमः खलु परस्परं सङ्गतं मनो येषाम्।

हृदयमपि विघट्टितं चेत्सङ्गो विरहं विशेषयति॥

ભાવાર્થ: જેમનાં મન પરસ્પર જોડાયેલાં છે, તેમના માટે દૂર રહેવું પણ મિલન સમાન છે; પરંતુ હૃદય અલગ થઈ ગયાં હોય તો શારીરિક રીતે સાથે રહેવું પણ વિરહ જ છે.

મર્મ: “દેહનું અંતર વિરહ નથી; હૃદયનું અંતર સાચો વિરહ છે.”

(આ શ્લોક શૃંગારને માત્ર શારીરિક આકર્ષણથી ઉપર લઈ જઈને હૃદયના સંબંધ સુધી પહોંચાડે છે.)

૧૦. શૃંગારમાંથી વૈરાગ્યની દિશા

विरमत बुधा योषित्सङ्गात्सुखात्क्षणभङ्गुरात्, कुरुत करुणामैत्रीप्रज्ञावधूजनसङ्गमम्।

न खलु नरके हाराक्रान्तं घनस्तनमण्डलं, शरणमथवा श्रोणीबिम्बं रणन्मणिमेखलम्॥

ભાવાર્થ: કવિ અંતે કહે છે—ક્ષણભંગુર ઇન્દ્રિયસુખમાં જ અટકી ન રહો; કરુણા, મૈત્રી અને પ્રજ્ઞા સાથે સંબંધ બાંધો. બાહ્ય સૌંદર્ય અંતિમ આશ્રય બની શકતું નથી.

મર્મ: અહીં ભર્તૃહરિના કાવ્યમાં એક અદ્ભુત પરિવર્તન દેખાય છે:

આકર્ષણ → પ્રેમ → અનુભવ → અનિત્યતાની સમજ → વૈરાગ્ય.

 આ જ કારણથી શૃંગારશતકને માત્ર સ્ત્રીસૌંદર્ય કે કામભાવનું કાવ્ય માનવું અધૂરું છે. તેમાં માનવમનની આસક્તિનું નિરીક્ષણ છે અને એ જ નિરીક્ષણ અંતે વૈરાગ્ય તરફ દોરી જાય છે. (ક્રમશ:)

આપણું મન એ Welcome Box છે.

 

 

 

 

 

 

 

 

શ્રી રમણ મહર્ષિ કહે છે કે, એક વ્યક્તિની અંદર તમારે    થોડોક પણ સુધારો કરવો હોય તો એ આખા વિશ્વને સુધારવા જેવું મોટું કામ છે.

અરુણાચલમના શ્રી રમણ મહર્ષિનું એક  અવતરણ છે. તેઓ કહે છે

“Correcting oneself is correcting the whole world. The Sun is simply bright. It does not correct anyone. Because it shines, the whole world is full of light, transforming yourself is a means of giving light to the whole world”

પ્રશ્ન એ છે કે, આપણું મન આપણા માટે  ઝંઝીર છે  કે મન આપણું  ઝાંઝર છે ?

અહીં બે વિરોધાભાસ છે અથવા તો બે સમાનધર્મીઓ છે, એમ કહીએ તો પણ ચાલે. કારણ કે ઝંઝીર અને ઝાંઝર એ બંને આપણને પહેરવાનું ગમે એવા પણ છે અને કોઈ પહેરાવે તે ન ગમે એવું પણ છે. શ્રી રમણ મહર્ષિનું આ વાક્ય આપણને એવું કહે છે કે, એક વ્યક્તિની અંદર તમારે ફેરફાર એટલે કે  થોડોક પણ સુધારો કરવો હોય તો એ આખા વિશ્વને સુધારવા જેવું મોટું કામ છે. કેમ એમ કહ્યું હશે તેનું મને આશ્ચર્ય થાય…શ્રી રમણ તો બહુ ટૂંકા જવાબ દેવાયેલા  મહર્ષિ હતા. કોઈએ એને ચાલતા ચાલતા પૂછ્યું કે, ‘મહર્ષિ આ પર્વત, નદી, નાળા એ બધું ક્યાંથી આવે છે?’ મહર્ષિએ સરસ જવાબ આપ્યો, ‘તમારો પ્રશ્ન ક્યાંથી આવે છે…?’ આ જવાબમાં એક પ્રશ્ન હતો.

આજે આપણી સામે પણ પ્રશ્ન છે કે મન ઝંઝીર છે કે મન ઝાંઝર છે?  મહર્ષિ એવું કહે છે કે, સૂર્ય માત્ર પ્રકાશે છે. એનો ધર્મ છે, સ્વધર્મ માટે એ પ્રકાશે છે. એ આપણને અજવાળું આપવાના ઉદ્દેશ્યથી પ્રકાશતો નથી. પરંતુ સૂર્ય એની મેળે પ્રકાશે એના ફળ સ્વરૂપે આખું વિશ્વ પ્રકાશ-પ્રકાશ બને છે. એટલે કે તમારી એક જાતને બદલવી હોય તો તમારે આખા વિશ્વને પ્રકાશિત કરવા માટેનો ઉદ્દેશ્ય લઈને નીકળવું પડે ત્યારે તમે તમારી જાતને બદલી શકો છો.

આપણને ખબર છે આ મન જેને આપણે અનેક રીતે વખોડયું છે અને અનેક રીતે સંવાર્યું છે એના ઉપરના કેટલા બધા સુંદર મજાના લોકગીતો અને સુગમ ગીતો લખાયા છે. “મન મોર બની થનગાટ કરે, મન મોર બની થનગાટ… આ મૂળ ટાગોરની રચના અને એને મેઘાણીભાઈ આપણી પાસે લઈ આવ્યા. આજે પણ એ ગીત આપણે સાંભળીએ છીએ તો આપણું મન મોર બનીને થનગાટ કરવા લાગે છે. આ મારો, તમારો આપણા સૌનો અનુભવ છે. પણ છતાં આ મન છે એ એકલવાયું છે. બીજા શબ્દોમાં કહેવું હોય તો “એ નિરાશ્રિત છે”. મનનો આટલો બધો પ્રભાવ આપણા ઉપર હોવા છતાં મન dependent છે. મન પોતે હકીકતની અંદર પરાવલંબી છે. આપણા અવલંબનમાં રહેલ છે એટલે આ મન વિચિત્ર છે. જે મન હું અને તમે પકડી શકતા નથી અથવા તો પામી શકતા નથી. સતત એવું અનુભવાય કે મન સમય નિરર્થકતામાં પસાર કરવા માટેનું સાધન છે. પણ એનો ખ્યાલ તો એ પસાર થઈ ગયા પછી આવે. ખુબ વિચારે ચડીએ અને વિચારનાં ચકડોળમાં ફરી લઈએ પછી અડધી કલાક પછી ખ્યાલ આવે કે, આ હું શું વિચાર કરતો હતો…?  એ રીતે એ dependent છે.

આપણી ઈચ્છાઓને પોષવામાં, આપણી વાસનાઓને સંતોષવામાં, શબ્દોને વાંચવામાં, સિદ્ધાંતોને સમજવામાં, સલામતીને શોધવામાં, કશું બનવાની દોડમાં, કશુંક પુરવાર કરવાની દોડમાં, સ્વયંને સાબિત કરવા માટેની દોડમાં, ઘટનાઓની રાહ જોવામાં, અન્યને સમજવામાં, અનેક ને સાચવવામાં, આપણો અહમ છે એને મોટો કરવામાં, ક્યારેક અહમને સંતાડવામાં, અને અરે ક્યારેક આપણા જ અહમનો ભાર આપણને લાગે ત્યારે એને ઉપાડવામાં આપણું જીવન બરાબર વ્યતીત થાય છે. આ જે શૃંખલાઓ મેં રજૂ કરી એ શૃંખલા એવું કહે છે કે, મન ઝંઝીર છે. ઝંઝીર એટલા માટે છે કે આટલા બધા પરિમાણો થી મન મને બાંધી રાખે છે. મારી  બાહ્ય પ્રતિભાઓને કોઈ મૂલ્ય આપવા માટે હું મનનો ઉપયોગ કરવા માટે પ્રેરાઉ છું, પરિણામે આજે એવું બન્યું છે કે મનનો હું ગુલામ બનું છું. અને એટલે મન ઝંઝીર છે.

વિચારવા જેવો મુદ્દો બહુ મહત્વનો છે. બહારથી જે ઇન્દ્રિયો મેસેજ મોકલે છે તે મેસેજ હકીકતમાં મન પાસે જાય છે. એક સાદી વાત છે કે, શરીર, મન, અને પ્રજ્ઞા આ આત્મનના ત્રણ પરિમાણો છે. શરીર છે એ બાહ્ય ઇન્દ્રિયો દ્વારા અભિવ્યક્ત થાય છે, હાલવા ચાલવાના અંગો આપે છે, એ દુનિયાથી સંપર્કમાં આવે છે. અને દુનિયામાં સંપર્કમાં આવે ત્યારે જે એને સંદેશા મળે કે, આ સારું છે, આ સારું નથી, આ ખાટું છે, આ તીખું છે, બહુ દુઃખી થયો,,, આ બધા સંદેશાઓ છે. એ સંદેશા તે અંદર મોકલે છે. મન એને વેલકમ કરે છે. મન છે એ welcome box છે.  એ પોતે deny નથી કરતું. અને welcome કર્યા પછી એ intellect સુધી લઈ જાય એ દરમીયાન પોતાના મત, પોતાના દૃષ્ટિકોણ, અથવા પોતાના અભિપ્રાય સાથે એ intellectમાં બાહ્ય ઇન્દ્રિયોના સંદેશાને મોકલે છે. intellect એટલે પ્રજ્ઞા… એ પ્રજ્ઞા આપણા past data જેવા અગાઉના અનુભવોના આધારે એનાલિસિસ કરીને એનો જવાબ આપે છે. એટલે આમ કહો તો મન એ receiver છે અને આમ કહો તો મન એ deliver છે. એ કશુંક receive કરે છે, આગળ મોકલે છે. પ્રજ્ઞા મોકલે છે એ receive કરે છે. એ પાછું આપણને બહાર અંગો ઉપર આવી મળે છે. સામેની વસ્તુ ખરાબ છે કે સારી તે જોઈએ છીએ પણ એ સાચો સંદેશો આપણને અંદરથી મળે છે એ મન આપે છે. મનમાં તમારો પ્રતિભાવ કેવો પડ્યો, મનને તમે કેવી રીતે એનું મૂલ્યાંકન કરવાની છૂટ આપી એના ઉપર તમારો બધો જ જીવન પ્રભાવ છે.(ક્રમશ:)

 

ધીર પુરુષ ધ્યેય છોડતો નથી. (04)

 

 

 

 

 

નીતિશતકના ઉત્તમ દસ શ્લોકો અને તેનું ભાવ દર્શન રસપ્રદ બની રહેશે.

‘રાજા ભરથરી’ એવું  પ્રચલિત સંબોધન  જેમને આપણી ગીત પરંપરામાં મળ્યું તેવા રાજા ભર્તૃહરી ના જીવનનું સાર્થક પાસું એટલે તેઓએ રચેલ ત્રણ શાસ્ત્રીય શતકો. આપણે આ શતકોને નજીકથી ઓળખવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યા છીએ.

નીતિશતક, શ્રુંગારશતક અને વૈરાગ્યશતક નામધારી ત્રણેય  શતકોમાં સો સો શ્લોકો છે. આ વિશાળ  ભંડારને સમજવામાં માટે તો દીર્ઘ સંવાદ સત્રોનાં  આયોજનો કરવા પડે. શાસ્ત્રો કે આ પ્રકારના અષ્ટકો કે સપ્તકો કે શતકો બહુ ગૂઢ અર્થ સાથે સાચવીને બેઠાં હોય છે, ત્યારે આપણે તો કેવળ વિહંગાવલોકન કરી શકીએ.

આજે આપણે નીતિશતકના ઉત્તમોત્તમ ગણાતા દસ શ્લોકોનું આચમન કરીશું. આમાંથી જ રસ જાગે અને કોઈને સો શ્લોકો સુધી પહોંચી જવું હોય તો આનંદ સાથે શુભેચ્છાઓ છે.

નીતિશતક — જીવનનીતિ અને સદાચાર

૧. વિદ્યા સાચું ધન છે, એવું સમજાવતો શ્લોક

विद्या नाम नरस्य रूपमधिकं प्रच्छन्नगुप्तं धनं ,,विद्या भोगकरी यशःसुखकरी विद्या गुरूणां गुरुः।
विद्या बन्धुजनो विदेशगमने विद्या परं दैवतं,,  विद्या राजसु पूज्यते न हि धनं विद्याविहीनः पशुः॥

ભાવાર્થ: વિદ્યા મનુષ્યનું શ્રેષ્ઠ રૂપ અને એવું ગુપ્ત ધન છે જે કોઈ છીનવી શકતું નથી. વિદેશમાં વિદ્યા જ સાચી સાથી બને છે. રાજાઓ પણ વિદ્યાનું સન્માન કરે છે; માત્ર ધનનું નહીં.

૨. સાહિત્ય, સંગીત અને કળા વગરનું જીવન વ્યર્થ છે.

साहित्यसंगीतकलाविहीनः साक्षात्पशुः पुच्छविषाणहीनः।
तृणं न खादन्नपि जीवमानः  तद्भागधेयं परमं पशूनाम्॥

ભાવાર્થ: સાહિત્ય, સંગીત અને કળાથી રહિત માણસ જાણે પૂંછડા અને શિંગડા વિનાનું પશુ છે. મનુષ્યજીવનને સંસ્કારિત અને સમૃદ્ધ બનાવવામાં કળાનું વિશેષ સ્થાન છે.

૩. મૂર્ખને સમજાવવો અત્યંત મુશ્કેલ હોય છે.

अज्ञः सुखमाराध्यः सुखतरमाराध्यते विशेषज्ञः।
ज्ञानलवदुर्विदग्धं ब्रह्मापि नरं न रञ्जयति॥

ભાવાર્થ: અજ્ઞાનીને સમજાવવો સહેલો છે અને સાચા જ્ઞાનીને સમજાવવો તો વધુ સહેલો છે; પરંતુ થોડું જ્ઞાન મેળવીને પોતાને મહાજ્ઞાની માનનારને બ્રહ્મા પણ સમજાવી શકતા નથી.

 ૪. સજ્જનોની સંગતિ નું મહત્વ અહીં સ્પષ્ટ થાય છે.

जाड्यं धियो हरति सिञ्चति वाचि सत्यं, मानोन्नतिं दिशति पापमपाकरोति।
चेतः प्रसादयति दिक्षु तनोति कीर्तिं, सत्सङ्गतिः कथय किं न करोति पुंसाम्॥

ભાવાર્થ: સત્સંગ બુદ્ધિની જડતા દૂર કરે છે, વાણીમાં સત્ય લાવે છે, માન વધારે છે, પાપથી દૂર કરે છે, મન પ્રસન્ન કરે છે અને કીર્તિ ફેલાવે છે. સત્સંગ માણસ માટે શું નથી કરતો?

૫. મહાન વ્યક્તિ વિપત્તિમાં પણ ધીરજ છોડતી નથી

छिन्नोऽपि रोहति तरुः क्षीणोऽप्युपचीयते पुनश्चन्द्रः।
इति विमृशन्तः सन्तः सन्तप्यन्ते न लोकेऽस्मिन्॥

ભાવાર્થ: કપાયેલું વૃક્ષ ફરી ઊગી શકે છે અને ક્ષીણ થયેલો ચંદ્ર ફરી પૂર્ણ થાય છે. આ વાત સમજનારા સજ્જનો મુશ્કેલીમાં પણ નિરાશ થતા નથી.

૬. પરોપકારનું સ્વરૂપ કેવું હોય છે ?

भवन्ति नम्रास्तरवः फलोद्गमैः, नवाम्बुभिर्दूरविलम्बिनो घनाः।
अनुद्धताः सत्पुरुषाः समृद्धिभिः, स्वभाव एवैष परोपकारिणाम्॥

ભાવાર્થ: ફળ આવતાં વૃક્ષ નમે છે અને પાણીથી ભરેલાં વાદળ નીચે ઝૂકે છે; તેવી જ રીતે સાચો સજ્જન સમૃદ્ધિ મળ્યા પછી વધુ વિનમ્ર બને છે.

૭. ધીર પુરુષ ધ્યેય છોડતો નથી.

निन्दन्तु नीतिनिपुणा यदि वा स्तुवन्तु,, लक्ष्मीः समाविशतु गच्छतु वा यथेष्टम्।
अद्यैव वा मरणमस्तु युगान्तरे वा,, न्याय्यात्पथः प्रविचलन्ति पदं न धीराः॥

ભાવાર્થ: લોકો નિંદા કરે કે પ્રશંસા, સંપત્તિ આવે કે જાય, મૃત્યુ આજે આવે કે ઘણાં વર્ષો પછી—ધીર અને સિદ્ધાંતનિષ્ઠ માણસ ન્યાયના માર્ગથી એક પગલું પણ હટતો નથી.

૮. સજ્જનનો સ્વભાવ કેવો હોવો જોઈએ ??

मनसि वचसि काये पुण्यपीयूषपूर्णाः,, त्रिभुवनमुपकारश्रेणिभिः प्रीणयन्तः।
परगुणपरमाणून् पर्वतीकृत्य नित्यं,, निजहृदि विकसन्तः सन्ति सन्तः कियन्तः॥

ભાવાર્થ: મન, વાણી અને કર્મથી પવિત્ર રહીને, બીજાના નાના ગુણને પણ પર્વત જેટલો મોટો માની પ્રશંસા કરનારા સાચા સજ્જનો બહુ વિરલ હોય છે.

૯. મુશ્કેલીમાં પણ સ્વાભિમાન છોડવું નહીં.

क्षुत्क्षामोऽपि जराकृशोऽपि शिथिलप्राणोऽपि कष्टां दशाम्,, आपन्नोऽपि विपन्नदीधितिरपि प्राणेषु नश्यत्स्वपि।
मत्तेभेन्द्रविभिन्नकुम्भपिशितग्रासैकबद्धस्पृहः,, किं जीर्णं तृणमत्ति मानमहतामग्रेसरः केसरी॥

ભાવાર્થ: ભૂખ્યો, વૃદ્ધ અને અશક્ત સિંહ પણ સૂકું ઘાસ ખાતો નથી. મહાન વ્યક્તિ સંકટમાં પણ પોતાનું સ્વમાન અને મૂલ્યો છોડતી નથી.

૧૦. કર્મની શક્તિ કેટલી ?

नमस्यामो देवान् ननु हतविधेस्तेऽपि वशगा,, विधिर्वन्द्यः सोऽपि प्रतिनियतकर्मैकफलदः।
फलं कर्मायत्तं यदि किममरैः किं च विधिना,, नमस्तत्कर्मभ्यो विधिरपि न येभ्यः प्रभवति॥

ભાવાર્થ: પરિણામ કર્મ પર આધારિત છે; તેથી ભર્તૃહરિ કર્મની મહત્તા સ્થાપિત કરે છે. ભાગ્યની રાહ જોવાને બદલે યોગ્ય કર્મને પ્રાધાન્ય આપવું જોઈએ.(ક્રમશ:)

 

વ્યવહાર → ભોગ/પ્રેમ → વૈરાગ્ય ! (03)

 

 

 

 

 

માનવજીવનની એક સંપૂર્ણ યાત્રા ભર્તૃહરિ રચિત ત્રિ શતકો કરાવે છે.

આપણે વાત કરી રહ્યા છીએ રાજા ભર્તૃહરિની.. સંસ્કૃત સાહિત્યના પ્રસિદ્ધ કવિ તરીકે તેઓ  જાણીતા છે. તેમના નામે પ્રચલિત ત્રણ “શતક”ને સામૂહિક રીતે ‘શતકત્રય’ કહેવામાં આવે છે. દરેક શતકમાં પરંપરાગત રીતે આશરે ૧૦૦ શ્લોકો છે. આ શતકોમાં  જીવનના ત્રણ જુદા પાસાં અંગે  માર્ગદર્શક વાતો કહેવામાં આવી છે.

“નીતિશતક”માં  જીવનવ્યવહાર અને સદાચાર, તો  “શૃંગારશતક”માં  પ્રેમ અને સૌંદર્ય અને  “વૈરાગ્યશતક”માં  ત્યાગ અને આત્મચિંતનનું જ્ઞાન સમાયેલું છે. આવો, આપણે એક પછી એક ત્રણેય શતક અંગે વિગતોથી જ્ઞાત થઈએ: .

 

નીતિશતકમાં મુખ્ય વિષય છે: નીતિ, સદાચાર, વિદ્યા, પુરુષાર્થ અને માનવીય ગુણો છે.

સજ્જન અને દુર્જનનો સ્વભાવ, મૂર્ખતા-વિદ્વત્તા, ધન, દાન, સ્વાભિમાન, મિત્રતા વગેરેનું ચિંતન અહીં ઉત્કૃષ્ટ શૈલીમાં મળે છે. શ્રી ભર્તૃહરિ વિદ્યાને મનુષ્યનું સાચું અને ગુપ્ત ધન ગણાવે છે. માત્ર સંપત્તિ કરતાં ચારિત્ર્ય, જ્ઞાન અને સજ્જનતાને વધારે મહત્ત્વ આપવામાં આવ્યું છે. જીવનમાં કેવી રીતે વર્તવું અને કયા ગુણો કેળવવા તેની વ્યવહારુ સમજ આપે છે.

નીતિશતકનો પ્રસિદ્ધ ભાવ: “विद्या नाम नरस्य रूपमधिकम्…” — વિદ્યા મનુષ્યનું વિશિષ્ટ સૌંદર્ય અને ગુપ્ત ધન છે.

શૃંગારશતકનો મુખ્ય વિષય પ્રેમ, યૌવન, સૌંદર્ય અને સ્ત્રી-પુરુષ આકર્ષણ છે.

પ્રેમમાં મિલન, વિરહ, કામના, મોહ અને માનવીય લાગણીઓનું કાવ્યાત્મક નિરૂપણ છે તો યૌવન અને સૌંદર્યની મોહકતા સાથે તેની ક્ષણભંગુરતા પણ દર્શાવવામાં આવી છે. અહીં એ સ્પષ્ટ કહેવાયું છે કે, પ્રેમનો આનંદ છે, પરંતુ તેની સાથે આસક્તિ, ચંચળતા અને દુઃખ પણ જોડાયેલાં છે.

કેટલાક શ્લોકોમાં શૃંગારની મસ્તી છે, તો કેટલાકમાં તેમાંથી જન્મતી વૈરાગ્યની ઝાંખી પણ  દેખાય છે. તેથી શૃંગારશતક માત્ર પ્રેમકાવ્ય નથી; તે માનવમન અને ઈન્દ્રિયોના આકર્ષણનું નિરીક્ષણ પણ છે.

વૈરાગ્યશતક નો મુખ્ય વિષય છે : ત્યાગ અને આત્મચિંતન જેમાં સંસારની અનિત્યતા, તૃષ્ણાનો ત્યાગ અને આધ્યાત્મિક શાંતિનો સમાવેશ થાય છે.  આજે આપણને જેને ભરડો લીધો છે તે ધન, સત્તા, યૌવન, ભોગ અને પ્રતિષ્ઠા કાયમી નથી, એવો આ વિચાર વારંવાર આવે છે.

અહીં મનુષ્ય ભોગોને ભોગવે છે એવું લાગે છે, પરંતુ અંતે ભોગો જ મનુષ્યને ક્ષીણ કરે છે એવો ઊંડો સંદેશ છે.

આ શતકનો બહુ જ પ્રસિદ્ધ શ્લોક છે :

“भोगा न भुक्ता वयमेव भुक्ताः तपो न तप्तं वयमेव तप्ताः।
कालो न यातो वयमेव याताः तृष्णा न जीर्णा वयमेव जीर्णाः॥”

તેનો ભાવાર્થ આપણને સત્યનું ભાન કરાવે છે : ભોગોને આપણે ભોગવ્યા નથી, આપણે જ ભોગવાઈ ગયા; સમય પસાર થયો નથી, આપણે જ પસાર થઈ ગયા; તૃષ્ણા વૃદ્ધ થઈ નથી, આપણે જ વૃદ્ધ થઈ ગયા.

વૈરાગ્ય, આત્મજ્ઞાન અને આંતરિક શાંતિ…વૈરાગ્ય શતક નો અંતિમ સંદેશ છે.

ટૂંકમાં, ભર્તૃહરિ રચિત આ  શતકત્રયનો જીવનક્રમ આવો બાંધી શકાય :
નીતિશતક → કેવી રીતે જીવવું
? તે કહે છે,

શૃંગારશતક → માનવી શું ઇચ્છે અને અનુભવે છે ? તેનો સાર કહે છે,

વૈરાગ્યશતક → અંતે શું છોડવું અને શું શોધવું ? તેનો દિશાનિર્દેશ કરે છે.

આ ત્રણેયને સાથે વાંચીએ તો ભર્તૃહરિનું કાવ્ય જાણે કહે છે કે, વ્યવહાર → ભોગ/પ્રેમ → વૈરાગ્ય એમ માનવજીવનની એક સંપૂર્ણ છે.

આપણે પ્રત્યેક શતકમાંથી કેટલાક ચૂંટેલા શ્લોકો અને તેનો ભાવાર્થ જાણવાનો પ્રયત્ન કરીશું. (ક્રમશ:)

શૃંગાર જ જીવન રસની પ્રથમ અવસ્થા છે. (02)

 

 

 

 

 

 

રાજા ભર્તૃહરિના પગ નીચેથી ધરતી સરકતી હોય એવું લાગ્યું. તેની આંખો મીંચાઈ ગઈ, પણ આંતરચક્ષુ ખૂલી ગયાં.

આપણે ‘નીતિશતક’, ‘શૃંગારશતક’ અને ‘વૈરાગ્યશતક’ એવા ત્રણ શતકોના રચયિતા રાજા ભર્તૃહરિના જીવન અને તેમના પ્રદાન વિશે વિગતે વાત કરી રહ્યા છીએ.

બહુ ખ્યાલ છે એ પ્રમાણે, રાજા ભર્તૃહરિનાં પત્ની અને રાણીનું નામ પિંગળા. રાજાને એવો વહેમ કે રાણી મને પ્રેમ કરે છે, પણ પિંગળાને રાજાના અશ્વપાલ સાથે પ્રેમ. રાણીને એમ કે અશ્વપાલ મને પ્રેમ કરે છે, પણ અશ્વપાલને તો વળી નર્તકી સાથે પ્રેમ અને નર્તકીને એમ લાગે કે આ મારી સાથે પ્રેમ કરે છે, પણ નર્તકી ખુદને રાજા ભર્તૃહરિ સાથે પ્રેમ.

આ પ્રેમનું એક આખું ચક્ર પૂરું થતું આપણે જોયું છે.

આપણને ખ્યાલ છે કે રાજાને જ્યારે ખબર પડી કે મને મળેલું અમરફળ પિંગળાને  મેં આપ્યું, પિંગળાએ અશ્વપાલને આપ્યું, અશ્વપાલે નર્તકીને આપ્યું અને નર્તકી ફરીવાર રાજા ભર્તૃહરિ સામે તાસકમાં એ ફળ મૂકીને હાજર થઈ, ત્યારે તેમને બરાબર ધક્કો પહોંચ્યો.

રાજતેજની સામે નર્તકી, અશ્વપાલ અને પિંગળાનું અસત્ય ટકી શક્યું નહીં. સત્યનો એકરાર કરવો પડ્યો.

પિંગળાએ કહ્યું કે, તે અશ્વપાલને પ્રેમ કરે છે અને બેવફા છે. આ બધું જોયા અને સાંભળ્યાથી રાજા વિચલિત થયા. કોઈપણ સામાન્ય વ્યક્તિના પગ નીચેથી પણ ધરતી ખસી જાય, તો આ તો રાજા હતા. રાજાના પગ નીચેથી ધરતી સરકતી હોય એવું લાગ્યું. તેની આંખો મીંચાઈ ગઈ, પણ આંતરચક્ષુ ખૂલી ગયાં.

પરિણામે સંસારના તમામ ભોગને તેઓ તુચ્છ માનવા લાગ્યા અને આ તુચ્છતાને કારણે કેટલાક ઉત્તમ સાહિત્યનું સર્જન થયું.

એક દંતકથા એવી પણ છે કે, ભર્તૃહરિ શિકાર કરવા ગયા ત્યારે એને થયું કે, ચાલો, રાણી સાથેના પ્રેમસંબંધની કસોટી કરું. એટલે એમણે ત્યાંથી દૂતને મોકલ્યા ને કહેવરાવ્યું  કે, “રાજા આજે શિકાર કરતા હતા, એ દરમિયાન હિંસક પશુએ તેમને ફાડી ખાધા છે.”

ભર્તૃહરિને એમ હતું કે, જો ખરેખર મને પ્રેમ કરતી હશે, તો એના પ્રાણ ટકશે નહીં; પણ ચકાસી તો જોઈએ કે, ખરેખર શું છે?

જેવા આ સમાચાર અંતઃપુરમાં રાણીએ સાંભળ્યા કે, પળનાય વિલંબ વિના પ્રિયતમાના પ્રાણે પ્રયાણ કરી દીધું. અઘટિત ઘટના બની ગઈ. રાજાએ આવી કલ્પના પણ કરી ન હતી, એટલે પાગલ જેવો બની ગયો અને વનમાં ભટકવા લાગ્યો.

એ શોકસંતપ્ત વિરહી જીવનને ક્યાંય નિરાંત નહોતી. વળી એવી રાણીના મૃત્યુ માટે પોતે જવાબદાર છે એવા અપરાધભાવથી તે અથડવા-પછડવા લાગ્યો.

કહેવાય છે કે, એ વખતે નાથ સંપ્રદાયના પ્રખર યોગી ગુરુ ગોરખનાથનાં તેને દર્શન થયાં. પોતાની યોગશક્તિથી તેમણે રાજાનો શોક દૂર કર્યો.

આપણને ખ્યાલ છે કે આવી જ વાત ‘ગીતગોવિંદ’નું સર્જન કરનાર જયદેવના જીવન સાથે પણ જોડાયેલી છે.

પ્રેમી પાત્રો વચ્ચે કેવો પ્રેમ હોવો જોઈએ, એનું  એક રસિક મુક્તક ભર્તૃહરિએ ‘શૃંગારશતક’માં આપ્યો છે. તે અત્યારે આપણે જોઈએ—

“કિં ગતેન યદિ સા ન જીવતિ, પ્રાણિતિ પ્રિયતમા તથાપિ કિમ્?
ઇત્યુદીક્ષ્ય નવમેઘમાલિકાં ન પ્રયાતિ પથિકઃ સ્વમંદિરમ્.”

લાંબા પ્રવાસે ગયેલો પ્રિયતમ વિચારે છે, જો પ્રિયતમા જીવતી ન હોય તો ઘરે જવાથી શું? અને જો જીવતી હોય તો પણ ઘેર જવાથી શું? કારણ કે જો પ્રિયનો વિયોગ થાય અને તો પણ પ્રિયાનું જીવન ટકે, તો એવા પ્રેમશૂન્ય જીવન માટે શું કામ જવું?

આમ વિચારી, આકાશમાં છવાયેલી મેઘમાળા જોવા છતાં પથિક સ્વગૃહે જવાનું માંડી વાળે છે.

પ્રેમ આટલો અમર છે અને પ્રેમની આટલી બધી ઊંડી અસર ખરેખર છે, એ અહીં સ્પષ્ટ થાય છે. સંસ્કૃત સાહિત્યના કેટલાય પ્રાચીન કવિઓ ક્યારે થયા, એ અંગે બહુ મતભેદ છે, કારણ કે આત્મપ્રશંસાના ડરથી કવિઓ પોતાની કૃતિઓમાં પોતાના વિશેનો ઉલ્લેખ કરવાનું ટાળતા આવ્યા છે.

ભર્તૃહરિ નામના ત્રણ જાણીતા કવિઓ સંસ્કૃત સાહિત્યમાં છે, એવું આપણે જાણ્યું છે. તેમાં ત્રણ શતકોના સર્જક ભર્તૃહરિ કોણ? એ જ્યાં સુધી આધાર સાથે નિર્ણય ન થાય, ત્યાં સુધી તેનો કાળનિર્ણય થઈ શકતો નથી.

અહીંયા બહુ રસિક ઘટના બને છે. ચીનના યાત્રાળુ ઇત્સિંગની નોંધ છે અને એણે કહ્યું છે કે તેની નોંધ પૂર્વે 40 વર્ષે ભર્તૃહરિનું અવસાન થયું હતું. હવે ઇત્સિંગની નોંધનો સમય કયો છે? ઈસવીસન 691નો. તો ભર્તૃહરિનો સમય ઈસવીસન 651નો ગણાય.

આ ભર્તૃહરિ સંસ્કૃતના પ્રસિદ્ધ ગ્રંથ ‘વાક્યપદીય’ના લેખક હતા. જો આ ભર્તૃહરિ ત્રણેય શતકોના કર્તા ભર્તૃહરિથી અભિન્ન હોય, તો જ આ સમય તેમને લાગુ પાડી શકાય, એવું આપણે સ્વીકારીએ.

આપણે વધુ અભિપ્રાયો કે વિવાદમાં જવાને બદલે ભર્તૃહરિની કૃતિઓ ઉપર ઝડપથી જવું છે, કારણ કે એનું વિહંગાવલોકન આપણે કરવા માંગીએ છીએ.

ભર્તૃહરિએ રચેલી ત્રણ કૃતિઓ—‘નીતિશતક’, ‘શૃંગારશતક’ અને ‘વૈરાગ્યશતક’—ખૂબ પ્રસિદ્ધ છે. અનેક સંતો-મહંતો પોતાના આધ્યાત્મિક પ્રવચનોમાં બહુ સુંદર રીતે આ ત્રણ શતકનો ઉલ્લેખ કરે છે.

ગુજરાતી ભાષામાં એવું લોકગીત પણ પ્રચલિત છે કે, જે રાજા ભર્તૃહરિને બચાવવા માટે નીકળેલી રાણીની લોકવાયકા આપણી સામે રજૂ કરે છે.

કેટલાક વિદ્વાનો એવું માને છે કે ‘નીતિશતક’ પહેલાં રચાયું હશે, પછી ‘શૃંગારશતક’ અને અંતે ‘વૈરાગ્યશતક’ની રચના થઈ હશે. આમાં પણ મતભેદ છે. કેટલાક લોકો એવું પણ વિચારે છે કે આનો કાળક્રમ જુદો હશે. પરંતુ આપણે જો થોડા ઊંડાણથી વિચારીએ, તો ‘શૃંગારશતક’ને જ પ્રારંભિક કૃતિ માનવાનું થોડું કારણ થાય છે, કારણ કે શૃંગાર જ પ્રથમ અવસ્થા છે. એ યૌવનનો રસ છે. પછી જેમ જેમ મનુષ્ય પ્રૌઢ થતો જાય, ઘડાતો જાય, ભોગવિલાસની થાપટો ખાતો જાય, તેમ તેની દૃષ્ટિ સંસારના સુવાળા વિષયો ઉપરથી હટીને નીતિ, ધર્મ કે વ્યવહાર તરફ વળે અને અંતે વૈરાગ્યના ખોળામાં તે ઢળે.

આ રીતે ‘શૃંગારશતક’ને ભર્તૃહરિની યૌવનકાળની પ્રથમ કૃતિ માનવાનું સૌએ નક્કી કર્યું છે.

આ પ્રત્યેક શતકમાં ઝળહળતા પાણીદાર મોતી જેવા મુક્તકો ગૂંથવામાં આવ્યા છે. સંસ્કૃત વાગ્દેવીના સુશોભિત કંઠમાં આ સૂક્તિરત્નોની માળા કોઈ જુદા જ પ્રકારનું લાવણ્ય પ્રગટાવે છે, એવું પ્રિન્સિપાલ શ્રી મનસુખભાઈ સાવલિયા પોતાના પુસ્તકમાં ભારપૂર્વક લખે છે.

(આ પુસ્તક પ્રવીણ પ્રકાશન, પ્રવીણ પુસ્તક ભંડાર, રાજકોટ  તરફથી 1989માં પહેલી આવૃત્તિ તરીકે પ્રકાશિત થયેલું છે.) (ક્રમશ:)

 

શું ભર્તૃહરિ એ જ રાજા ભરથરી !?! (01)

 

 

 

 

 

 

શ્રી ભર્તૃહરિ  ‘નીતિશતક’, ‘વૈરાગ્યશતક’ અને ‘શૃંગારશતક’ના રચયિતા છે. આ ત્રણેય શતકો વિશે વિગતે આપણે વાત કરવી છે.

આપણે ત્યાં સાહિત્યમાં ઘણી બધી દંતકથાઓ સાહિત્યની સાથોસાથ દોડતી રહી છે. એવી અનેક દંતકથાઓ જેમના નામે છે, એ કવિ ભર્તૃહરિ—‘નીતિશતક’, ‘વૈરાગ્યશતક’ અને ‘શૃંગારશતક’ના રચયિતા છે, એ તો નક્કી છે.

કોઈક એવું કહે છે કે ભર્તૃહરિ ઉજ્જૈન-માળવાના રાજા હતા. તેમના પિતા ગાંધર્વ અને માતા સુશીલા. સુશીલા જંબુદ્વીપના રાજાની એકની એક પુત્રી હતી. તેથી તે રાજાએ પોતાનું રાજ્ય તેના દોહિત્ર ભર્તૃહરિને આપ્યું.

ભર્તૃહરિ ત્રણ ભાઈઓ અને એક બહેનના પરિવારમાં સૌથી મોટા. બીજા બે ભાઈઓનાં નામ પણ આપણને જાણવા મળે છે—વિક્રમાદિત્ય અને સુભટવીર્ય. બહેનનું નામ મેનાવતી. કોઈ વળી એવું નોંધે છે લોકકથામાં કે, આ મેનાવતી એટલે પ્રસિદ્ધ રાજા ગોપીચંદની માતા.

ભર્તૃહરિ વિશે એવું કહેવાય છે કે, તેઓ પ્રથમથી જ નિઃસ્પૃહી હતા. તેથી તેમણે પોતાના સમૃદ્ધ રાજ્યનો અધિકાર જતો કરીને નાનાભાઈ વિક્રમાદિત્યને યુવરાજ પદે બેસાડ્યા અને મોસાળ તરફથી વારસામાં મળેલું જંબુદ્વીપનું રાજ્ય પણ તેમને અર્પણ કરી દીધું.

આ ત્રણ શતકો જે એમણે લખ્યાં છે—નીતિશતક, શૃંગારશતક અને વૈરાગ્યશતક—એના રચયિતા ભર્તૃહરિ છે. તો સાથે સાથે એક વાત એવી પણ છે કે ‘વાક્યપદીય’ નામના પ્રખ્યાત વ્યાકરણગ્રંથના રચયિતા વ્યાકરણશાસ્ત્રી ભર્તૃહરિ છે. તો લોકજીભે ચડેલી પિંગળા અને રાણી પિંગળાનું જે પ્રચલિત ભજન છે, એ પિંગળાના પતિ પણ ભર્તૃહરિ છે.

આમ, એ નિશ્ચિત નથી; પણ એટલું નિયત મળી આવે છે જુદા જુદા સાહિત્યોમાંથી કે, ત્રણ શતકના રચયિતા ભર્તૃહરિ છે. આપણો ઈરાદો આ ત્રણેય શતક વિશે એક પછી એક વિગતો મેળવવાનો છે.

મોટાભાગની દંતકથાઓ એમ જણાવે છે કે, ભર્તૃહરિની પ્રિય પત્ની અત્યંત રૂપવતી હતી અને તેનું નામ પિંગળા હતું. તો કેટલાક વળી પદ્માક્ષી એ જ પિંગળા, એવું કહે છે. જોવાની ખૂબી એ છે કે કવિએ કોઈ જગ્યાએ પોતાની પત્ની અંગે વિગત આપી નથી. હકીકતમાં તેની એક જ પત્ની હતી કે શું, એનો પણ નિર્ણય કરવો મુશ્કેલ પડે છે.

આટલી પૂર્વભૂમિકા એટલા માટે બાંધી કે આપણે ભર્તૃહરિ રચિત આ ત્રણેય શતકો વિશે વિગતે વાત કરવી છે, ત્યારે એના રચયિતાને આપણે ઓળખી લેવા જરૂરી બને છે.

નીતિશતકની કેટલીક હસ્તપ્રતોમાં એક શ્લોક આપણને જોવા મળે છે. પહેલવહેલું આ નીતિશતકનું પ્રકાશન મુંબઈના નિર્ણયસાગર પ્રેસે કર્યું અને એ આવૃત્તિમાં શ્રી રામચંદ્ર બુધેન્દ્રે આ શ્લોક મૂક્યો નથી. એટલે એ પણ ખરેખર ભર્તૃહરિનો નથી, એવો એક વિચાર ચાલે છે. પણ આપણને આ શ્લોક કામ લાગશે, કારણ કે રાજા ભર્તૃહરિની કથાનો પાયો આ શ્લોકમાં છે. રાણી પિંગળાની કથા આ શ્લોકની આસપાસ ઘૂમે છે.

આપણે શ્લોકનું ભાષાંતર જોઈએ તો—

જે પિંગળાનું હું સતત ચિંતન કરું છું, તેને મારા ઉપર પ્રેમ નથી. તે તો વળી બીજા પુરુષને—અશ્વપાલને—ઈચ્છે છે. આ અશ્વપાલ વળી એક નર્તકીમાં આસક્ત છે અને નર્તકી અશ્વપાલને નથી ચાહતી, પરંતુ અમને પ્રેમ કરે છે.

તેથી ધિક્કાર છે તે પિંગળાને, જેણે અમરફળ ખાધું નહીં અને અશ્વપાલને આપ્યું. અશ્વપાલને ધિક્કાર છે કે જેણે નર્તકીને ફળ આપ્યું. નર્તકીને ધિક્કાર છે, જેણે એ ફળ મને આપ્યું અને મને પણ ધિક્કાર છે કે પ્રેમમાં અંધ બની મેં બેવફા પિંગળાને આપ્યું.

આ શ્લોકના ભાવાર્થ પરથી આપણને ખ્યાલ આવશે કે ભર્તૃહરિ કામદેવ સામે બહુ મોટો વિદ્રોહ કરે છે, કારણ કે એને આવા અનુભવો થયા છે.

શ્લોકમાં જે દંતકથા કહી છે, તેની વિગત ટૂંકમાં જાણવા જેવી છે.

રાજા ભર્તૃહરિને પિંગળા નામની અત્યંત રૂપવતી અને જાજરમાન કહી શકાય એવી રાણી હતી. કેટલાક લોકો એમ કહે છે કે તેનું અનંગસેના નામ મૂક્યું છે. આ નામ ઉપરથી પણ એવો અર્થ ફલિત થાય છે કે પિંગળા અતિશય વિષયી અને વિલાસી હશે.

રાજાને પિંગળા ઉપર એકધારો વિશ્વાસ અને અમાપ પ્રેમ, પરંતુ પિંગળા રાજાને ચાહતી ન હતી. તે ઉપરછલ્લો પ્રેમ દર્શાવતી હતી, પરંતુ તેના અંતરનો સ્નેહ તો રાજાના એક સામાન્ય, પણ શરીરસૌષ્ઠવમાં અસામાન્ય એવા અશ્વપાલ ઉપર હતો. તેઓ એકાંતમાં એકબીજાને મળતા, પરંતુ અશ્વપાલ રાજા ભર્તૃહરિના ભયથી પિંગળાને સાચો પ્રેમ કરી શકતો ન હતો. પ્રેમનું નાટક કરવાનું એણે પસંદ કર્યું હતું. તે વળી રાજનર્તકીને ચાહતો હતો અને રાજનર્તકી તો સદગુણ અને શૌર્યના સાગર સમા સમ્રાટ ભર્તૃહરિને સ્નેહ કરતી હતી.!!!

આમ જુઓ તો આ પ્રણયત્રિકોણ આજના જેવો નથી, પણ આ પ્રેમનું એક વિશ્વવર્તુળ આખું રચાયું હોય એવું લાગે છે. ભર્તૃહરિથી શરૂ થઈને એ વર્તુળ ભર્તૃહરિ ઉપર પૂરું થાય છે, જેનો આરંભ અને અંત બહુ સ્પષ્ટ જાણી શકાતો નથી. આ પ્રણયવર્તુળ આમ ઘૂમ્યા કરે છે અને આપણને આંચકો આપીને અટકાવી દે એવી ઘટના એમાં બને છે.

એકવાર રાજદરબારમાં સુમંત નામનો એક યોગી આવે છે. તેણે રાજા ભર્તૃહરિને એક અદ્ભુત અમરફળ આપ્યું અને કહ્યું કે એ ફળ આરોગવાથી રાજા અમર બની જશે.

રાજાએ કોઈ બહાનું બતાવીને એ વખતે અમરફળ ખાધું નહીં અને તેની પ્રાણપ્યારી પિંગળા માટે રાખી મૂક્યું. તે જ્યારે રાણીવાસમાં રાણીને મળ્યો ત્યારે આ અમરફળ તેણે રાણીને ભેટ આપ્યું. પોતાની નજર સામે જ આરોગી જવાનો આગ્રહ કર્યો.

………પરંતુ પિંગળાનું પ્રેમપાત્ર તો પહેલેથી અશ્વપાલ હતો. તેથી તેણે પણ અમરફળ ખાધું નહીં અને મનના માનેલા માટે મૂકી રાખ્યું. તે જ્યારે છુપાઈને અશ્વશાળામાં અશ્વપાલને મળી ત્યારે એણે અમરફળ અશ્વપાલને આપી દીધું.

હવે આપણે જાણ્યું એ પ્રમાણે અશ્વપાલ નર્તકીનો આશિક હતો, એટલે એણે રાજનર્તકીને આ દિવ્ય નજરાણું ભેટ ધર્યું. રાજનર્તકી ચતુર હતી. તે તો પ્રેમ રાજા ઉપર રાખતી હતી. એટલે એણે વિચાર્યું કે તેનું જીવન તો દેહ વેચીને પુરુષોને રીઝવવાના અધમ કાર્યમાં વીતે છે. આવા જીવનને અમર બનાવીને શું લાભ? અમર તો એવું જીવન બનવું જોઈએ કે જે લાખો સંતપ્ત લોકોનું તારણહાર બનતું હોય.

રાજા ભર્તૃહરિ આવા લોકકલ્યાણનાં કાર્યો કરનાર મહાપુરુષ છે. આથી રાજદરબારમાં મુજરા માટે આવી ત્યારે એક સુવર્ણ તાસકમાં રૂપેરી વસ્ત્રથી ઢાંકીને એ અમરફળ મહારાજાના ચરણોમાં અર્પણ કર્યું.

જોવા જેવી વાત એ છે—એ વસ્ત્રનું આ%B

IIૐ સ્થાપકાય ચ ધર્મસ્ય સર્વધર્મસ્વરૂપિણેI અવતારવરિષ્ઠાય શ્રી રામકૃષ્ણાય તે નમઃII (20)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

‘બ્રહ્મના પ્રકાશિત થવાથી જ સર્વ વસ્તુઓ પ્રકાશિત થાય છે.’

સ્વામી વિવેકાનંદજીએ એકવાર વાતચીતના પ્રસંગમાં કહ્યું હતું:

“હકીકતમાં સામાન્ય અનુયાયીઓ શ્રીરામકૃષ્ણને જેટલા સમજ્યા છે, તેટલા જ માત્ર તેઓ નથી. તેમના ચરિત્રની અનેક બાજુઓ હતી અને માનસિક વલણો પણ અનંત હતા. બ્રહ્મજ્ઞાનીની, નિર્વિશેષ તત્ત્વજ્ઞાનની મર્યાદાનો પણ કદાચ તમે ખ્યાલ કરી શકો; પણ તેમના મનના અગાધ ઊંડાણની કલ્પના કરી શકાય નહીં!  તેમની કરુણાપૂર્ણ આંખોની એક દૃષ્ટિથી હજારો વિવેકાનંદ ઉત્પન્ન થાય!”

“નમો નમો પ્રભુ, વાક્ય-મનાતીત, મનોવચનૈકાધાર।
બ્રહ્મનાં બે સ્વરૂપ છે — પર (Transcendental) બ્રહ્મ

અને અપર (Immanent) બ્રહ્મ.

પરબ્રહ્મ ‘વાક્યમનાતીત’ છે, પરંતુ અપર બ્રહ્મ દરેક જીવમાં અવસ્થિત છે. મન અને વાણીનો આધાર તે જ છે — ‘મનોવચનૈકાધાર’:

श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो यद्
वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राणः ।
चक्षुषश्चक्षुरतिमुच्य धीराः
प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥
(केन उपनिषद् १/२)

“જે મનનો મન છે, પ્રાણનો પ્રાણ છે, વાક્ ઇન્દ્રિયનો વાક્ છે, શ્રોત્રેન્દ્રિયનો શ્રોત્ર છે, ચક્ષુ ઇન્દ્રિયનો ચક્ષુ છે — એવા એ બ્રહ્મને જાણીને ધીર લોકો  જીવનમુક્ત બની, મૃત્યુ પછી અમર થઈ જાય છે.”

આ બ્રહ્મ (પરમાત્મા) વિશે બૃહદારણ્યક ઉપનિષદમાં કહેવામાં આવ્યું છે: ‘જ્યોતિનાં જ્યોતિ’ — તે પ્રકાશને પણ પ્રકાશ દેવાવાળો છે. ચંદ્ર પ્રકાશિત થતો દેખાય છે, પરંતુ તેનો પોતાનો કોઈ પ્રકાશ નથી. એ તો સૂર્ય પાસેથી ઉછીનો લીધેલો પ્રકાશ છે. તો પછી સૂર્યનો પ્રકાશ ક્યાંથી આવ્યો?

ઉપનિષદના કથન પ્રમાણે દરેક પ્રકાશનો પ્રકાશક તે જ બ્રહ્મ (પરમાત્મા) છે.

કઠોપનિષદમાં આ વિશે સુંદર શ્લોક છે :

न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं, नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः ।
तमेव भान्तमनुभाति सर्वं, तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ॥
(कठ उपनिषद् २/२/१५)

‘ત્યાં ન તો સૂર્ય પ્રકાશિત થાય છે, ન તો ચંદ્રમા અથવા તારાઓ પ્રકાશિત થાય છે, ન વીજળી પ્રકાશિત થાય છે; તો પછી અગ્નિ કેવી રીતે પ્રકાશિત થઈ શકે? તેના (બ્રહ્મના) પ્રકાશિત થવાથી જ સર્વ વસ્તુઓ પ્રકાશિત થાય છે.’

આવો પ્રજ્જવલિત આત્મા, અથવા બ્રહ્મ, દરેક જીવની હૃદયરૂપી ગુફામાં અવસ્થિત છે. તેમ છતાં આપણને દેખાતો નથી, કારણ કે તે છુપાઈને બેઠેલો છે. તો પછી તેનો પુરાવો શો? કેટલાક લોકોએ તેનાં દર્શન કર્યા છે, એ જ તેનો પુરાવો છે. કોણ તેનાં દર્શન કરી શકે? જેઓની બુદ્ધિ અત્યંત એકાગ્ર અને શુદ્ધ છે, જેઓ સૂક્ષ્મદર્શી છે, તેઓ જ તેનાં દર્શન કરી શકે.

હવે આ અજ્ઞાનનો અંધકાર દૂર કેવી રીતે થાય?

જવાબ એક જ ,,,ઈશ્વરને પ્રાર્થના કરવાથી. તેઓ માત્ર ‘જ્યોતિનાં જ્યોતિ’ જ નથી, પરંતુ ‘તમોભંજનહાર’ (અજ્ઞાનરૂપી અંધકારનો નાશ કરનાર) પણ છે. માટે સ્વામી વિવેકાનંદજી આ આરતી સ્તવનમાં કહે છે: ‘ઉજ્જ્વલ હૃદિકંદર, તુમિ તમોભંજનહાર।’ ‘હે પ્રભુ! તમે અમારા હૃદયની ગુફામાં પ્રજ્જવલિત થાઓ, અમારો અજ્ઞાનાંધકાર દૂર થાય.’

તૈત્તિરીયોપનિષદમાં બ્રહ્મ વિશે કહેવામાં આવ્યું છે :

“सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म” — ‘બ્રહ્મ સત્ય, જ્ઞાનસ્વરૂપ અને અનંત છે.’

એ જ નિર્ગુણ નિરાકાર પરબ્રહ્મ સગુણ સાકાર થાય છે, પૃથ્વી પર અવતરિત થાય છે, જીવો પર દયા કરવા માટે. આ વખતે તેમણે શ્રીરામકૃષ્ણરૂપ ધારણ કર્યું છે. આપણા અંતરમાં રહેલા અજ્ઞાન અંધકારને દૂર કરવા માટે. એટલા જ માટે શુદ્ધ સાત્વિક ગુણનું ઐશ્વર્ય લઈને તેઓ આવ્યા છે.

‘ભવબંધન’નું ખંડન કરનાર એ ‘જ્યોતિનાં જ્યોતિ’ સ્વરૂપ શ્રીરામકૃષ્ણદેવની આરતી આપણે આંતરિકતાથી નિત્ય કરીશું, તો અવશ્ય આપણા અંતરમાં રહેલો અજ્ઞાનાંધકાર દૂર થશે, આપણે દરેક પ્રકારનાં બંધનથી, દરેક પ્રકારનાં દુઃખોથી મુક્ત થઈ જઈશું. બસ, પછી તો કેવળ આનંદ જ આનંદ!

સ્વામી વિવેકાનંદજી કેવળ પોતાની વ્યક્તિગત મુક્તિથી સંતુષ્ટ નથી. તેઓ તો ચાહે છે , ‘સમષ્ટિ મુક્તિ’ — આ વિશ્વના દરેક જીવની મુક્તિ. વિશ્વના દરેક જીવનો અજ્ઞાનાંધકાર દૂર થઈ જાય તો!

આપણે તો એટલું જ સતત પ્રાર્થીએ કે,  ‘હે પ્રભુ, તમારી આરતી થાઓ, તમારી જય હો, તમારી આરતી થાઓ હર હર. (પીડાહરણ કરવાવાળા) તમારી આરતી થાઓ, શિવ શિવ (મંગલકારી) તમારી આરતી થાઓ.’

(લેખમાળાના સમાપને પૂર્ણાદર સાથે પ્રણામ કરી ઋણ સ્વીકાર એ ગ્રંથો અને ગ્રન્થકારોનો જેમાંથી આ વીસ લેખોને ભાથું મળ્યું અને આપણે સૌ સ્વામીશ્રી રામકૃષ્ણ દેવની આરતી સ્તવનને થોડી ઘણી સમજી શક્યા: (1)શ્રી રામકૃષ્ણ આરાત્રિકમ …સ્વામી શ્રી નિખિલેશ્વરાનંદ (2) સ્વામી વિવેકાનંદ્દ : ગ્રંથમાલા સંચયન…શ્રી રામકૃષ્ણ આશરામ, રાજકોટ. (3) શ્રી રામકૃષ્ણ કથામૃત (સંપૂર્ણ)…શ્રી રામકૃષ્ણ આશ્રમ, રાજકોટ.(4) શ્રી રામકૃષ્ણ લીલા પ્રસંગ ગ્રંથ: 1, 2, 3 …સ્વામી સારદાનંદ

       IIૐ સ્થાપકાય ચ ધર્મસ્ય સર્વધર્મસ્વરૂપિણેI  

         અવતારવરિષ્ઠાય શ્રી રામકૃષ્ણાય તે નમઃII

“નમો નમો પ્રભુ, વાક્ય-મનાતીત” (19)

 

 

 

 

 

“વાક્ય અને મનથી પર, મન અને વચનના એક આધારરૂપ હે પ્રભુ! તમને વારંવાર પ્રણામ છે. તમે અમારી હૃદયગુફા ઉજ્જ્વળ કરનારા અને અમારા અજ્ઞાનરૂપી અંધકારનો નાશ કરનારા છો.”

ઈશ્વરના ચરણોમાં શરણ લેવાથી મુક્તિનો માર્ગ વધુ સરળ બને છે. સ્વામી વિવેકાનંદજી સમસ્ત જગતના લોકોને ઈશ્વરના ચરણોમાં શરણ લેવાનું જાણે કે આહ્વાન આપતા રામકૃષ્ણ આરતીની આઠમી કડીમાં કહે છે,

“સંપદ તવ શ્રીપદ, ભવગોષ્પદ વારી યથાય।
પ્રેમાર્પણ સમદર્શન, જગજન દુઃખ જાય॥”

એટલે કે, તમારા શ્રીચરણ અમારી સંપદા છે. તેથી ભવસાગર ગોષ્પદ સમાન છે. તમે સમદૃષ્ટિથી સૌને પ્રેમ આપો છો, જેથી જગતના લોકોના દુઃખ દૂર થાય છે.

પોતાની રીતે શ્રી રામકૃષ્ણદેવના જીવનસંદેશમાંથી પ્રેરણા લઈ સમસ્ત જગતના સૌ લોકો, સર્વ ધર્મોના અનુયાયીઓ, પોતપોતાના ધર્મનું પાલન કરે અને આધ્યાત્મિક જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે, મુક્તિ મેળવે તથા શાશ્વત સુખ અને શાંતિ મેળવે — એવો આ આરતીનો બૃહદ્ સમન્વય કરતો સૂર છે.

એક અત્યંત પ્રેરણાદાયી પત્રમાં પોતાના ગુરુભાઈઓને સ્વામી વિવેકાનંદજીએ લખ્યું હતું કે, “શ્રી રામકૃષ્ણનું સાચું સંતાન એ છે કે જે બધા પ્રાણીઓ પ્રત્યે દયાળુ છે અને પોતાની જાતની અધોગતિનું જોખમ વ્હોરીને પણ જે તેમના માટે શ્રમ કરે છે.”

આવું વિશાળ હૃદય ધરાવતા સ્વામી વિવેકાનંદજીએ ભાવનાના આવેગમાં ચિરકાળ સુધી જગત માટે પ્રેરણારૂપ બની રહે તેવી રીતે કહ્યું હતું, “એવું કદાચ બની શકે કે આ દેહને હું જૂના વસ્ત્રની માફક ત્યાગી દઉં; પણ હું અવિરત કાર્ય કરતો રહીશ. જ્યાં સુધી સમસ્ત માનવજાત દિવ્યતાને પામે નહીં, ત્યાં સુધી સૌને પ્રેરણા આપતો રહીશ.”

 

૨૨મી ફેબ્રુઆરી, ૧૮૯૮. પાવન સલીલા ગંગાના કાંઠે શ્રી નીલાંબર મુખર્જીના બગીચામાં અવિરત મઠમાં શ્રી રામકૃષ્ણદેવની જન્મતિથિ હર્ષોલ્લાસથી ઉજવાઈ રહી હતી.

આરતી વખતે સ્વામી વિવેકાનંદજીએ પોતાના ગુરુભાઈઓ સાથે તાજેતરમાં પોતે રચેલું રામકૃષ્ણદેવનું આરતી સ્તવન — “ખંડન ભવબંધન” ગાવાનું શરૂ કર્યું. સ્વામીજી પોતે જ મૃદંગ વગાડવા લાગ્યા. કેવું અદભુત હશે એ વાતાવરણ!

ત્યારે આ સ્તવનની પહેલી અને છેલ્લી કડી જ ગવાતી. બાકીની કડીઓ સ્વામીજીએ પાછળથી ઉમેરી છે. “સંપદ તવ શ્રીપદ…” આ કડી પૂરી થયા પછી બધા આનંદમાં ભાવવિભોર થઈ નૃત્ય કરતાં કરતાં ગાવા લાગ્યા—

“નમો નમો પ્રભુ, વાક્ય-મનાતીત, મનોવચનૈકાધાર।
જ્યોતિર જ્યોતિ, ઉજ્લ હૃદિકંદર, તુમિ  તમો ભંજનહાર॥
પ્રભુ, તુમી તમો ભંજનહાર॥


ઘે  ઘે  ઘે  લંગ, રંગ ભંગ,  બાજે અંગ સંગ મૃદંગ।
ગાઈ છે છંદ, ભક્તિવૃંદ, આરતી તોમાર।
જય જય આરતી તોમાર।
હર હર આરતી તોમાર।
શિવ શિવ આરતી તોમાર॥”

અર્થ તો એકદમ ઉત્સાહ પ્રેરનારો છે.

“વાક્ય અને મનથી પર, મન અને વચનના એક આધારરૂપ હે પ્રભુ! તમને વારંવાર પ્રણામ છે. તમે જ્યોતિના પણ જ્યોતિ છો, પ્રકાશ આપનાર છો. તમે અમારી હૃદયગુફા ઉજ્જ્વળ કરનારા અને અમારા અજ્ઞાનરૂપી અંધકારનો નાશ કરનારા છો.

ભક્તો છંદ સાથે તમારી આરતી ગાય છે. સાથે સાથે “ઘે  ઘે  ઘે  લંગ,” એવા અવાજથી મૃદંગ અને બીજા વાદ્યો વાગે છે. તમારી આરતીનો જય હો! હે હર! હે શિવ! તમારી આરતી થઈ રહી છે.”

આ એક સાર્વભૌમિક પ્રાર્થના છે; કારણ કે સંપૂર્ણ સ્તવનમાં ક્યાંય પણ સ્વામીજીએ શ્રી રામકૃષ્ણદેવના નામનો ઉલ્લેખ કર્યો નથી. સૌ પોતપોતાની શ્રદ્ધા પ્રમાણે પોતપોતાના ઈષ્ટની આરતી કરી શકે.

બંગાળીમાં રચાયેલ હોવા છતાં, બંગાળી ભાષા ન જાણનારા પણ સરળતાથી સમજી શકે એવા શબ્દોનો ઉપયોગ આ સ્તવનમાં સ્વામીજીએ કર્યો છે.

અનંત ભાવોથી ભરપૂર આ સ્તવન પર ગહન ચિંતન કરતાં કરતાં દર વખતે નવા અર્થો સાધકોના મનમાં પ્રગટ થાય છે. માટે જ આ સ્તવનની વ્યાખ્યા કરવી કે સમજવી અત્યંત દુષ્કર છે અને સાધના સાપેક્ષ છે.

શ્રી રામકૃષ્ણ કથામૃતમાં એક સુંદર પ્રસંગ આવે છે.

૫મી ઓગસ્ટ, ૧૮૮૨ના રોજ શ્રી રામકૃષ્ણદેવ ઈશ્વરચંદ્ર વિદ્યાસાગરને મળવા ગયા હતા. વાતચીતના પ્રસંગમાં રામકૃષ્ણદેવે કહ્યું, “બ્રહ્મ શું એ મુખેથી બોલી શકાય નહીં. બધું, બધી વસ્તુ એઠી થઈ ગઈ છે. વેદ, પુરાણ, તંત્ર, ષડ્દર્શન — એ બધાં એઠાં થઈ ગયા છે. મોઢેથી બોલવામાં આવ્યા છે, મોઢેથી ઉચ્ચાર થયા છે; એટલે જાણે કે એઠાં થઈ ગયા છે. પરંતુ માત્ર એક વસ્તુ એઠી નથી થઈ શકતી. એ વસ્તુ છે બ્રહ્મ. બ્રહ્મ શું, તે આજ સુધી કોઈ મુખેથી બોલી શક્યું નથી.”

ઈશ્વરચંદ્ર વિદ્યાસાગર આ વાતથી એવા પ્રભાવિત થઈ ગયા કે બોલી ઊઠ્યા, “વાહ! આ તો બહુ સરસ વાત. આજે એક નવી વાત શીખ્યો છું.”

શ્રી રામકૃષ્ણ લીલાપ્રસંગમાં સ્વામી સારદાનંદજી મહારાજ લખે છે કે અનેક પ્રયત્નો કરવા છતાં શ્રી રામકૃષ્ણદેવ પોતાના બ્રહ્મદર્શન વિશે કંઈ બોલી નહોતા શકતા; કારણ કે, તેઓ લખે છે તેમ, બ્રહ્મ તો વાક્ય-મનાતીત છે.

એક દિવસ રામકૃષ્ણદેવે કહ્યું કે, “આજે તો તમને બધી વાત કહી દઈશ. જરા પણ છુપાવીશ નહીં.”

એમ કહીને શરૂઆત કરી. હૃદય અને કંઠ સુધીના તમામ ચક્રો વિશે સારી રીતે સમજાવ્યું. પછી ભ્રૂમધ્યસ્થળ દેખાડીને કહ્યું, “આ સ્થળે મન ચડતાં જ પરમાત્માના દર્શન થાય છે અને જીવને સમાધિ થાય છે. ત્યારે પરમાત્મા અને જીવાત્મા વચ્ચે કેવળ એક સ્વચ્છ, પાતળા પડદાની આડશ બાકી રહે છે. ત્યારે તે એમ જુએ કે…”

એમ કહીને જેવા પરમાત્મદર્શનની આ વાત વિગતે વર્ણવવા લાગ્યા, ત્યાં તેઓ સમાધિમાં લીન થઈ ગયા.

સમાધિ તૂટતાં ફરીવાર કહેવાનો પ્રયત્ન કર્યો અને ફરીવાર સમાધિમાં તલ્લીન થઈ ગયા. એ પ્રમાણે અનેક વાર પ્રયત્ન કર્યા છતાં સજળ નયને ઉપસ્થિત ભક્તોને કહ્યું, “અરે! મન તો હતું કે બધી વાત કહી દઈશ. લગીરે તમારાથી છાનું નહીં રાખું; પણ માએ કેમે કરીને કહેવા દીધું નથી. મોઢું જ દબાવી દીધું.”

સ્વામી સારદાનંદજી મહારાજ લખે છે કે તેઓ વિચારવા લાગ્યા, “આ એક એવી વાત નજરે જોઈએ છીએ કે વાત કહેવા માટે તેઓ આટલી કોશિશ કરે છે અને કહી ન શકવાથી એમને કષ્ટ થાય છે, તે સમજી શકીએ છીએ; પણ કેમે કરીને તેઓ કહેવા પામતા નથી? આ મા પણ કેવી છે!”

પાછળથી એમને સમજાયું કે જેની મદદથી બોલવા-ચાલવાનું બને છે, તે મન-બુદ્ધિની દોડ બહુ લાંબે નથી પહોંચતી; અને જેટલી હદ સુધી તે દોડી શકે છે, તે હદની બહાર ગયા વગર પરમાત્માના પૂર્ણ દર્શન થતા નથી.

ભક્તોના સ્નેહને વશ થઈ શ્રી રામકૃષ્ણદેવ અસંભવિતને સંભવિત કરવાનો પ્રયત્ન સતત કરતા રહ્યા છે.

“જે સુખને આવકારે છે, તેણે દુઃખને પણ આવકારવું જ પડે છે.” (18)

 

 

 

 

 

સુખ જો સરવાળાકારે વધે, તો દુઃખ ગુણાકારની માત્રામાં વધે છે. સુખ અને દુઃખ એક સિક્કાના બે પાસા છે. સુખનો સ્વીકાર કરવાથી દુઃખનો સ્વીકાર કરવો જ પડશે.

૧૬ ઓગસ્ટ, ૧૮૮૬ના રોજ શ્રી રામકૃષ્ણદેવે મહાસમાધિ લીધી. ભક્તો ઊંડા શોકમાં ડૂબી ગયા. શ્રીમા શારદાદેવીનો શોક કેમેય જતો નહોતો. કાશી, વૃંદાવન વગેરે તીર્થસ્થળોની તેમણે યાત્રા કરી. પંચતપાની તપસ્યા કરી; પણ તેમને પોતાના શરીર ધારણ કરવાનો ઉદ્દેશ હજુ સમજાયો નહોતો. એક અપૂર્વ દર્શનથી તેમને આ વિશે સ્પષ્ટતા મળી.

શ્રી રામકૃષ્ણદેવની મહાસમાધિના ચાર-પાંચ વર્ષ પછીની વાત છે. શ્રીમા શારદાદેવી બેલુરમઠમાં નીલાંબર મુખર્જીના મકાનમાં નિવાસ કરી રહ્યા હતા, જે હાલ બેલુરમઠ સાથે સંલગ્ન છે. તે દિવસે પૂનમની રાત હતી. બગીચામાંથી ઉતરી ઘાટના પગથિયા પર બેસી માતાજી મુગ્ધ નયને ગંગાની અપૂર્વ શોભા નિહાળી રહ્યા હતા. મન નિશ્ચિંત હતું.

એકાએક તેમણે જોયું કે શ્રી રામકૃષ્ણદેવ ઉતાવળે પગે પાછળથી આવીને ગંગામાં ઉતર્યા અને સાથોસાથ તેમનો ચિન્મય દેહ ભાગીરથીના પવિત્ર જળમાં ભળી ગયો.

એવામાં ક્યાંકથી સ્વામી વિવેકાનંદજી આવ્યા અને “જય રામકૃષ્ણ!” કહેતા કહેતા બે હાથની અંજલિઓમાં એ બ્રહ્મવારિ લઈને આજુબાજુના અગણિત સ્ત્રી-પુરુષો ઉપર છાંટવા માંડ્યા. માતાજીએ જોયું કે અસંખ્ય લોકો આ પાણીના સ્પર્શથી સદ્યોમુક્તિ પામ્યા.

આ દર્શન એટલી સ્પષ્ટ રીતે એમણે જોયું હતું કે કેટલાક દિવસો સુધી એમની આંખો સામે એ દૃશ્ય તરવર્યા કરતું રહ્યું. તેથી રખેને શ્રી રામકૃષ્ણદેવના દિવ્ય દેહને પગ અડી જશે, તે બીકે તેઓ કેટલાક દિવસો સુધી ગંગામાં ઉતરીને નાહી શક્યા નહીં.

આ અલૌકિક દર્શનથી માતાજીને આ યોગાવતારની લીલા પૂરેપૂરી સમજાઈ અને તેમને વિશ્વાસ બેઠો કે આ લીલાની પુષ્ટિ માટે તેમનો મનુષ્યદેહ ધારણ કરવામાં પણ સાર્થકતા છે.

જગતના દુઃખોથી વિચલિત થઈને સ્વામી વિવેકાનંદજી કર્મયોગમાં સમજાવે છે કે ખરેખર તો આવું નથી. સુખ જો સરવાળાકારે વધે, તો દુઃખ ગુણાકારની માત્રામાં વધે છે. સુખ અને દુઃખ એક સિક્કાના બે પાસા છે. સુખનો સ્વીકાર કરવાથી દુઃખનો સ્વીકાર કરવો જ પડશે.

સ્વામી વિવેકાનંદજીના શબ્દોમાં, “સુખ પોતાના મસ્તક ઉપર દુઃખનો કાંટાળો મુગટ પહેરીને મનુષ્ય પાસે આવે છે. જે સુખને આવકારે છે, તેણે દુઃખને પણ આવકારવું જ પડે છે.”

આ સંબંધમાં એક મજાની વાર્તા છે.

એકવાર સીતાજીએ રામચંદ્રજીને કહ્યું, “તમારા રાજ્યમાં કોઈ પણ ગરીબ ન હોવા જોઈએ. કોઈ પણ દુઃખી ન હોવા જોઈએ. તમારી પાસે અઢળક ખજાનો છે, બધાને પૂરતું ધન આપી દો.”

રામચંદ્રજીએ કહ્યું, “તથાસ્તુ.”

બીજે દિવસે રાજ્યનો ખજાનો સામાન્ય જનતા માટે ખોલી દેવામાં આવ્યો. બધા લોકો માલામાલ થઈ ગયા. બધા પોતપોતાનો કામધંધો છોડીને આનંદ-પ્રમોદમાં મગ્ન થઈ ગયા.

વરસાદના દિવસો આવ્યા. લોકોના મકાનોની છતોમાંથી પાણી આવવા માંડ્યું. પણ મરામત કેવી રીતે કરવી? કડીયા તો બધા ધનવાન બની ગયા હતા. કોઈને કડીયા ન જડ્યા. રાજમહેલમાં પણ આજ સમસ્યા ઊભી થઈ. કડીયા જડતા નહોતા.

છેવટે સીતાજીએ રામચંદ્રજીને કહ્યું, “પહેલાં જે હતું તેવું કરી દો. આમ તો કેવી રીતે જીવાશે?” રામચંદ્રજીએ હસતાં હસતાં કહ્યું, “તથાસ્તુ.” ફરી જેમ હતું તેમ થઈ ગયું.

વાર્તાનો મર્મ એ છે કે માયાના સાપેક્ષ જગતમાં, સ્થળ, કાળ અને કારણની સીમાની અંદર આ દ્વંદ્વો — સુખ અને દુઃખ, દિવસ અને રાત, સારું અને નરસું — તો રહેવાના જ.

કર્મયોગમાં સ્વામી વિવેકાનંદજી કૂતરાની વાંકી પૂંછડી અને ભૂત વિશેની વાર્તા દ્વારા સમજાવતા કહે છે કે આ જગત કૂતરાની વાંકી પૂંછડી જેવું છે. સેંકડો વર્ષ થયા, લોકો એને સીધી કરવાની મથામણ કરી રહ્યા છે; પણ જ્યારે એને છૂટું મૂકે છે, ત્યારે પાછી વાંકી થઈ જાય છે.

તો શું જગતના દુઃખો દૂર કરવાના પ્રયત્નો છોડી દેવાના? આ પ્રશ્નના જવાબમાં સ્વામીજી કહે છે કે, “ના, આપણે પ્રયત્નો તો ચાલુ જ રાખવાના; કારણ કે કૂતરાની પૂંછડી વાંકી જ રહેશે. પણ નિઃસ્વાર્થ સેવા કરવા જતાં આપણો અહંકાર નિર્મૂળ થાય છે. આપણે મુક્તિ તરફ પ્રયાણ કરી રહ્યા હોઈએ છીએ. એટલે સેવા આપણો ધર્મ છે.”

“સંપદ તવ શ્રીપદ, ભવ ગોષ્પદ-વારિ યથાય |

(તમારાં ચરણો જેઓની સંપદા છે, તેઓ માટે ભવસાગર ગોષ્પદના જળ તુલ્ય થઇ જાય છે.)

પ્રેમાર્પણ, સમદરશન, જગજન-દુઃખ જાય ||…08

હે પ્રેમાર્પણ, તમે સમદર્શી છો તેથી જગતના લોકોનાં દુઃખ દૂર થઇ જાય છે.”…આ આઠમી પંક્તિનો પૂર્ણાર્થ અહીં ઈંગિત છે.

સર્વજનોના દુઃખો હંમેશા માટે દૂર થાય, તે માટે સર્વજનોની મુક્તિ — સર્વમુક્તિ માટે સ્વામી વિવેકાનંદજી કેટલા પ્રયત્નશીલ હતા, તે તેમના પત્રો અને વાર્તાલાપો વાંચવાથી ખ્યાલ આવે છે.

એકવાર પોતાના શિષ્ય શરદચંદ્ર ચક્રવર્તી સાથે વાર્તાલાપ કરતી વખતે સ્વામી વિવેકાનંદજીએ કહ્યું, “જે આધ્યાત્મિક અભ્યાસ કે અનુભવ બીજાને લાભદાયી નથી થતો, અજ્ઞાન અને બ્રહ્મમાં ડૂબેલા લોકોનું કલ્યાણ નથી કરતો, કામ અને કાંચનની જાળમાંથી તેમને મુક્ત કરવામાં મદદરૂપ નથી બની શકતો, તે વળી શું કામનો?”

“શું તમે એમ માનો છો કે જ્યાં સુધી એક પણ જીવ બદ્ધ છે, ત્યાં સુધી તમને મુક્તિ મળશે? જ્યાં સુધી તે મુક્ત ન થઈ જાય, પછી તેને ભલે ઘણા જન્મો લાગે, ત્યાં સુધી તારે તેને મદદ કરવા અને બ્રહ્મસાક્ષાત્કાર કરાવવા જન્મ લેવો પડશે.”

સ્વામીજીના આ શબ્દો સાંભળી શરદચંદ્ર ચક્રવર્તી અચરજથી બોલી ઊઠ્યા, “સ્વામીજી! બધાની મુક્તિ વિના એકેય વ્યક્તિની મુક્તિ ન થઈ શકે — એ એક અતિ જબરદસ્ત વિધાન છે.”

સ્વામીજીએ જવાબમાં કહ્યું, “થિઓસોફિસ્ટોનો એક વર્ગ આ મત ધરાવે છે. તેઓ એમ કહે છે કે વ્યક્તિની મુક્તિ તે સાચો અને સંપૂર્ણ મોક્ષ નથી; પણ સર્વવ્યાપી અને સામુદાયિક મોક્ષ તે જ મુક્તિ છે. બેશક, એ મતમાં ગુણ અને દોષ બંને બતાવી શકાય; પરંતુ જે એમ માને છે કે પોતે આખા વિશ્વને પોતાની સાથે મુક્તિમાં લઈ જશે, તેના હૃદયની મહત્તા કેવી હશે તેનો જરા ખ્યાલ કરજો.”

 

“આત્મનો મોક્ષાર્થમ્ જગત હિતાય ચ” (17)

 

 

 

 

 

શ્રીમા શારદાદેવીને આ પછી ખરેખર ૩૪ વર્ષો સુધી સંઘમાતાની જવાબદારી સ્વીકારવી પડી.

આરતી સ્તવનમાં કહ્યું છે કે, જગ જન  દુઃખ જાય. પણ આ કેવી રીતે તેની વિગતે વાત કરીએ.

મિસ્ટર વિલિયમ્સ પ્રોટેસ્ટન્ટ ખ્રિસ્તી હતા. સંભવતઃ ૧૮૭૬માં, ગુડ ફ્રાઈડેના દિવસે મિસ્ટર વિલિયમે શ્રી રામકૃષ્ણદેવની મુલાકાત લીધી અને શ્રી રામકૃષ્ણદેવમાં તેમણે ઈશુ ખ્રિસ્તના સાક્ષાત્ આવિર્ભાવ જોયો.

શ્રી મિશ્રાએ કહ્યું કે, “અત્યારે મને રામકૃષ્ણદેવમાં, તમે જુઓ છો તેથી ઉલટું પણ  તેઓ જ સ્વયં ઈશ્વર છે. તમે લોકો તેમને ઓળખી શકતા નથી. અત્યારે હું પોતાની આંખોથી તેમને સાક્ષાત્ જોઈ રહ્યો છું, પણ મેં તેમને દિવ્ય દર્શનમાં પહેલાં જોયા જ હતા. મેં એક બગીચો જોયો, જેમાં એક ઊંચી જગ્યા પર તેઓ બેઠા હતા. નીચે એક અન્ય વ્યક્તિ બેઠેલી હતી, પણ તે એટલી આગળ વધેલી ન હતી.”

વાતચીત કરતી વખતે શ્રી મિશ્રે પાટલુન  નીચે પહેરેલું ભગવા રંગનું વસ્ત્ર બતાવ્યું અને પોતાની વ્યક્તિગત વાતો કરી. તેઓ બ્રાહ્મણ પરિવારમાં જન્મ્યા હતા. પછી ઈશુ ખ્રિસ્તને પોતાના ઈષ્ટરૂપે સ્વીકારી ક્વેકર સંપ્રદાયમાં જોડાયા. પોતાના એક ભાઈના લગ્નના દિવસે લગ્નમંડપ ભાંગી પડતા, જેમના લગ્ન થવાના હતા તે તથા તેમના બીજા એક ભાઈ ત્યાં જ મૃત્યુ પામ્યા. તે જ દિવસે તેમણે સંસારનો ત્યાગ કર્યો હતો.

થોડીવાર પછી શ્રી રામકૃષ્ણદેવે ભાવાવસ્થામાં મિશ્રને કહ્યું, “તમે જેના માટે પ્રયત્ન કરો છો, તે અવશ્ય મળશે.” શ્રી મિશ્રે શ્રી રામકૃષ્ણદેવમાં પોતાના ઈષ્ટ ઈશુ ખ્રિસ્તને જોયા અને હાથ જોડી સ્તુતિ કરવા માંડ્યા. પછી ભક્તોને તેમણે કહ્યું, “તમે લોકો તેમને ઓળખતા નથી, પરંતુ તેઓ જ ઈશુ ખ્રિસ્ત પોતે છે.”

પ્રખ્યાત ઇતિહાસકાર ડૉક્ટર આર્નોલ્ડ ટોયનબીના કથન પ્રમાણે, જો વિશ્વને સંપૂર્ણ વિનાશમાંથી બચવું હોય, તો તેણે ભારતીય આદર્શોને અપનાવવા જ પડશે. શ્રી રામકૃષ્ણદેવના જીવન દ્વારા પ્રતિપાદિત સર્વધર્મ સમન્વયનો સંદેશ અને મહાત્મા ગાંધી તથા સમ્રાટ અશોકના અહિંસાના સિદ્ધાંત અપનાવવા જ પડશે.

શ્રી રામકૃષ્ણદેવના દિવ્ય પ્રેમથી આકર્ષિત થઈ વિભિન્ન ધર્મોના, વિભિન્ન સંપ્રદાયોના તથા વિભિન્ન દેશોના કેટલાય લોકો શ્રી રામકૃષ્ણદેવના પુસ્તકો વાંચી રહ્યા છે.

દેશ-વિદેશમાં તેમના સંદેશ **”શિવજ્ઞાને જીવસેવા“**ને વ્યવહારમાં મૂકવા અનેક કેન્દ્રોનો આરંભ થઈ રહ્યો છે.**”આત્મનો મોક્ષાર્થમ્ જગત  હિતાય ચ“**ના મંત્રથી પ્રેરિત થઈ લોકો આધ્યાત્મિક વિકાસ કરી રહ્યા છે. શ્રી રામકૃષ્ણદેવના પ્રેમના વિતરણનું માધ્યમ સૌ બની રહ્યા છે.

સ્વામીશ્રી નિખિલેશ્વરાનંદજી દ્વારા શ્રી રામકૃષ્ણ આરાત્રિકમ પરના પુસ્તકમાં જણાવાયા મુજબ…૧૫મી માર્ચ, ૧૮૮૬. શ્રી રામકૃષ્ણદેવને સારવાર માટે કોલકત્તામાં કાશીપુરના બગીચામાં લાવવામાં આવ્યા છે. ગળામાં કેન્સર થયું છે. ભયંકર પીડા થઈ રહી છે, છતાં બધું હસતે મોઢે સહન કરી રહ્યા છે.

વિષાદના સાગરમાં ડૂબેલા ભક્તોને સંબોધીને શ્રી રામકૃષ્ણદેવે કહ્યું,

“હું શું જોઉં છું, કહું? ઈશ્વર જ સર્વ કંઈ થઈ રહ્યો છે. મનુષ્ય અને બધા જીવો જે દેખાય છે, તે બધાં જાણે કે ચામડાથી મઢેલા છે. એની અંદરથી ઈશ્વર હાથ, પગ, માથું વગેરે હલાવી રહ્યો છે. જેમ એકવાર જોયું હતું કે જાણે કે મીણનું મકાન, મીણનો બગીચો, મીણનો રસ્તો, માણસો, જાનવરો — બધાં એક જ વસ્તુના બનેલા છે. હું જોઉં છું કે ઈશ્વર જ બલિદાન દેનાર થયો છે; એ જ બલિદાનનું વધ્ય પશુ થયેલ છે, ને એ જ બલિદાન દેવાનું શસ્ત્ર થઈને આવેલ છે.”

આ શબ્દો બોલતા બોલતા તેઓ ભાવમાં વિભોર થઈને બોલી ઊઠ્યા, “આહા! આહા! અરે વાહ!” અને ભાવસમાધિમાં ચાલ્યા ગયા.

ઋગ્વેદના પુરુષસૂક્તમાં વર્ણન આવે છે કે સૃષ્ટિ કરનાર પરમપુરુષે આ સૃષ્ટિ માટે કેવું બલિદાન આપ્યું છે. જગતના કલ્યાણ માટે વારંવાર જગતમાં અવતરણ કરી ઈશ્વર લોકોના દુઃખદર્દ પોતે સહન કરે છે અને પોતાના જીવનનું બલિદાન આપે છે.

શ્રી રામકૃષ્ણદેવે પોતે જ શ્રીમા શારદાદેવીને પોતાના રોગનું તાત્પર્ય સમજાવતાં કહ્યું હતું, “આ યાત્રા મેં જ ભોગવી લીધી. તમારે કોઈને એ ભોગવવી નહીં પડે. જગતના બધા લોકોના વતી મેં આ ભયંકર યાતના સહી લીધી છે.”

પોતાના જીવનના અંતિમ શ્વાસ સુધી શ્રી રામકૃષ્ણદેવ જગતના દુઃખો દૂર કરવામાં રત રહ્યા. તેમના તિરોધાન પછી પણ આ જગજનનાં દુઃખો દૂર કરવાની પ્રક્રિયા ચાલી રહી. તે માટે શ્રીમા શારદાદેવી, સ્વામી વિવેકાનંદજી અને અન્ય શિષ્યોને આ મહાન કાર્ય માટે તૈયાર કરતા ગયા. રામકૃષ્ણ સંઘની પૃષ્ઠભૂમિ તેઓએ તૈયાર કરી.

એકવાર કાશીપુરના બગીચામાં શ્રી રામકૃષ્ણદેવે શ્રીમા શારદાદેવીને કહ્યું, “જુઓ, કોલકાતાના લોકો કીડાઓની માફક અંધકારમાં સબડે  છે. તમે એને સંભાળજો.”

માતાજીએ દલીલ કરતાં કહ્યું, “હું તો સ્ત્રી છું. હું કેવી રીતે કરી શકું?”

શ્રી રામકૃષ્ણદેવે પોતાના તરફ આંગળી કરીને કહ્યું, ” આખરે આ શરીરે શું કર્યું? તમારે  આનાથી વધારે કરવું પડશે.”

શ્રીમા શારદાદેવીને આ પછી ખરેખર ૩૪ વર્ષો સુધી સંઘમાતાની જવાબદારી સ્વીકારવી પડી.

અસંખ્ય લોકો દેશ-વિદેશથી “મા… મા…” કહીને તેમની પાસે દોડી આવતા. મનની શાંતિ પ્રાપ્ત કરતા, નવું જીવન પામતા. કેટલાય લોકો પોતાના પાપનો બોજો તેમના શ્રીચરણોમાં ઢાળી દેતા.

મંત્રદીક્ષા આપ્યા પછી અનેક વાર માતાજીને પગમાં ભયંકર બળતરા થતી. ગંગાજીમાં ચરણોને ડૂબાડી રાખવા પડતા. આમ છતાં, તેમના કૃપાના દ્વાર ક્યારેય  બંધ ન થયા.

સંસારમાં જેટલા પ્રકારના દુઃખ-કષ્ટો છે, તે બધાને પોતાના જીવનમાં ભોગવી સહનશક્તિનું અદભુત ઉદાહરણ શ્રીમાએ સંસાર સમક્ષ મૂકી ગયા છે.

સમષ્ટિ મુક્તિ માટે આહ્વાન કરતાં તેમણે કહ્યું હતું કે, “દુનિયાને પ્રકાશ કોણ આપશે? ભૂતકાળમાં આત્મભોગ તે કાયદો હતો અને અફસોસ કે યુગો સુધી રહેવાનો છે. બહુજન હિતાય, બહુજન સુખાય દુનિયાના શુરવીરોમાં શુરવીરને, શ્રેષ્ઠમાં એ સર્વશ્રેષ્ઠ લોકોએ પોતાનું બલિદાન આપવું પડશે.”

જગતમાં દુઃખોથી વિચલિત થઈ ભગવાન બુદ્ધના કરુણાપૂર્ણ હૃદયે, સ્વામી વિવેકાનંદજીએ હાકલ કરી હતી,

“જાગો, ઓ મહાનુભાવો, જાગો! દુનિયા દુઃખમાં બળી રહી છે. તમારાથી સૂઈ કેમ રહેવાય? ચાલો, સૂતેલા દેવો જ્યાં સુધી જાગે નહીં, જ્યાં સુધી અંદર રહેલા દેવ જવાબ ન આપે, ત્યાં સુધી પોકાર પાડ્યા કરજો. જીવનમાં બીજું વધારે શું છે?”

 

“થોડાક થોભો અને હું પુકારું ત્યાં સુધી તમે ધ્યાન ધરો.” (16)

 

 

 

 

 

‘જો કોઈ બીજો વિવેકાનંદ હોત તો તે જાણી શકત કે આ વિવેકાનંદે શું કર્યું છે.  પણ સમય આવ્યે આવા સેંકડો વિવેકાનંદો જન્મ લેશે.’

મહેન્દ્રનાથ ગુપ્ત જેવો માસ્ટર મહાશય ‘મ’ તરીકે ઓળખાતા. તેમનો જન્મ જાણે શ્રી રામકૃષ્ણ કથામૃત લખવા માટે જ થયો હતો. આ કથામૃતની અમીધારાને  કેટલાએ નવજીવન આપ્યું છે. છઠ્ઠી જુન 1932 ના રોજ ફલહારીણી કાલી પૂજાને દિવસે માસ્ટર મહાશયે રાત્રે  9:00 વાગ્યા સુધી કથામૃતના પાંચમા અને છેલ્લા ભાગનું પ્રુફ જોયું. પ્રૂફ જોતા-જોતા જ તેમના હાથમાં સ્નાયુ શૂળની પીડા શરૂ થઈ. અને બીજે દિવસે સવારે માં, ગુરુદેવ, મને ખોળામાં લઈ લ્યો એવું કહેતા તેઓ ચીર નિંદ્રામાં પોઢી ગયા.

શ્રી રામકૃષ્ણ દેવ પાસેથી  મંત્રદીક્ષા મેળવેલ ગૌરી મા વિષે સ્વામી વિવેકાનંદજીએ લખ્યું છે કે, ગૌરી મા ક્યાં છે? હજારો ગૌરી મા ની આવશ્યકતા છે. જેમનામાં મહાન ચેતનદાયીની શક્તિ હોય તેમનું મહાપ્રયાણ પણ અદભુત હતું. 28 ફેબ્રુઆરી 1938ના રોજ શિવરાત્રીના દિવસે તેમણે કહ્યું, ઠાકુર દોરી ખેંચી રહ્યા છે. એ જ દિવસે બપોરે તેમણે આશ્રમની વિદ્યાર્થીનીઓને કહ્યું, મને સારી રીતે સજાવી દો. જુઓ, મારા માટે રથ આવી રહ્યો છે. અંતિમ રાત્રે તેમણે પોતાના આરાધ્ય દામોદરને મંગાવ્યા, તેમને અપલક નેત્રે જોતા રહ્યા, પછી થોડો સમય છાતી સરસા ચાંપ્યા, બીજે દિવસે પહેલી માર્ચે  તેઓ પોતાની પ્રિય મૂર્તિને દુર્ગાદેવીને સોંપી નિશ્ચિત થઈ ગયા. આખો દિવસ પ્રસન્નતાથી તેઓ શ્રી રામકૃષ્ણ દેવ વિશે વાતો કરતા રહ્યા. સાંજે તેઓ ત્રણ વાર ‘શ્રી રામકૃષ્ણ’ એમ બોલ્યા અને રાત્રે 8:15 વાગ્યે મંત્રનો જાપ કરતાં-કરતાં તેમણે મહાપ્રયાણ કર્યું. તેમના પવિત્ર દેહનો અગ્નિસંસ્કાર કોલકાતાના એ કાશીપુર સ્મશાન ઘાટમાં જ કરવામાં આવ્યો જ્યાં શ્રી રામકૃષ્ણ દેવના પાર્થિવ દેહનો કરવામાં આવ્યો હતો.

4થી જુલાઈ 1902 ના રોજ માત્ર 39 વર્ષની વયે સ્વામી વિવેકાનંદજીએ  બેલુરમઠમાં મહાસમાધિમાં પોતાનો દેહ છોડ્યો. તે દિવસે સવારના 8 થી 11 વાગ્યા સુધી તેઓ મંદિરમાં ઊંડા ધ્યાનમાં મગ્ન રહ્યા. મંદિરમાંથી તેઓ નીચે ઉતરી રહ્યા હતા ત્યારે સ્વામી પ્રેમાનંદજી ને અસ્પષ્ટ વાણી સંભળાઈ. ‘જો કોઈ બીજો વિવેકાનંદ હોત તો તે જાણી શકત કે આ વિવેકાનંદે શું કર્યું છે.  પણ સમય આવ્યે આવા સેંકડો વિવેકાનંદો જન્મ લેશે.’ તે પછી સ્વામી સિદ્ધાનંદજીને શુક્લ યજુર્વેદનો કેટલોક ભાગ પાશ્ય સાથે ભણાવ્યો. બપોર પછી બ્રહ્મચારીઓના સંસ્કૃત પાઠમાં ભાગ લીધો. સાંજે તેઓ સ્વામી શ્રી પ્રેમાનંદજી મહારાજ સાથે બેલુર બજાર સુધી ફરવા ગયા. માર્ગમાં તેમણે વેદ વિદ્યાલય સ્થાપવાની ઈચ્છા પ્રગટ કરી કે જે ઈચ્છા હમણાં જ પૂર્ણ થઈ છે. પાછા ફરીને મઠમાં બધાના ક્ષેમકુશળ પૂછ્યા અને પછી પોતાના ઓરડામાં જઈ સેવક પાસેથી જપમાળા લીધી અને તેને બહાર જવા કહ્યું. પછી માં ગંગા તરફ મુખ રાખીને તેઓ ધ્યાનમગ્ન બની ગયા. એમના જીવનની આ અંતિમ પળો હતી. ખાલી દેહપિંજર પડી ગયું. ધ્યાનની આ પાંખો પર સવાર થઈ તેમના આત્માએ અનંતયાત્રા પ્રારંભ કરી. પોતાના સંન્યાસી શિષ્ય સેવકને તેમણે કહેલા અંતિમ શબ્દો હતા, ‘wait and meditate the i call you.’ થોડાક થોભો અને હું પુકારું  ત્યાં સુધી તમે ધ્યાન ધરો.

રામકૃષ્ણ મઠ અને મિશનનાં મુખ્ય મથક બૈલુર મઠમાં થોડા વર્ષો પહેલા એક હજામ રહેતો હતો. નામ એનું ‘મુરત રામ’ ઉત્તર પ્રદેશનો પણ તેના બાપ- દાદા કોલકત્તા આવીને વસેલા. 16-17 વર્ષની ઉંમરથી જ તેણે બૈલુર મઠ આવવાનું શરુ કરેલું. લગભગ 50 વર્ષો સુધી તેણે બૈલુર મઠમાં પોતાની સેવા આપી અનેક વરિષ્ઠ સંન્યાસીઓનો તે કૃપાપાત્ર બન્યા. બધા સાધુ-સંન્યાસીઓને મુંડન કરાવવા, હજામત કરાવવા, તેની પાસે લાઈન લગાવવી પડતી. મુંડન કરવામાં એટલો બધો પાવરફુલ હતો કે એકાદ કલાકમાં તો 50-60 બ્રહ્મચારીઓનું મુંડન કરી શકતો.  શ્રી રામકૃષ્ણ દેવનો તે અનન્ય ભક્ત હતો. નાની વયમાં જ તેણે શ્રી રામકૃષ્ણ મઠ અને મિશનનાં છઠ્ઠા પાર્માધ્યક્ષ અને શ્રી મા શારદા દેવીનાં શિષ્ય સ્વામી શ્રી વિરજાનંદજી મહારાજ પાસેથી મંત્ર દીક્ષા મેળવી. એ દીક્ષા વિશેની વાત પણ રસપ્રદ છે. મંત્ર દીક્ષા મેળવ્યા પછી પ્રેસિડેન્ટ મહારાજના ઓરડામાંથી બહાર આવ્યા પછી તે મંત્ર ભૂલી ગયો. મંત્ર ભૂલી ગયો એટલે રડવા લાગ્યો. પ્રેસિડેન્ટ મહારાજે કરુણાવશ થઈ તેને પાછો બોલાવ્યો, ફરી મંત્ર આપ્યો. મુરતરામ નિયમિતરૂપે સવારના દરરોજ ચાર વાગ્યે સ્નાન કરતો. જયારે તેનો દેહ જીર્ણ થઈ ગયો ત્યારે 15મી મે 1983 ના રોજ લગભગ 70 વર્ષની ઉંમરે તે પોતાને ગામડે ચાલ્યો ગયો. તેનું ગામ ઉત્તર પ્રદેશમાં ગોરખપુર જિલ્લામાં હતું. ત્યાં પણ તે દરરોજ નિયમિત જપ કરતો. 1986માં સપ્ટેમ્બરના મહિનામાં તેણે મહાપ્રયાણ કર્યું. ત્યાં સુધી તે આમ દરરોજ નિયમિત જપ કરતો. મૃત્યુ પહેલા તેણે પોતાના પુત્રને સરયૂ નદીના તીરે લઈ જવાનું કહ્યું. નદીમાં સ્નાન કર્યા પછી પોતાના ઇષ્ટ મંત્રનો જાપ કરતા-કરતા તે પોતાના ઇષ્ટદેવમાં વિલીન થઈ ગયો.

શ્રી રામકૃષ્ણદેવની અનેક સાથે જોડાયેલા એમના ભક્તોની આવી અનેક કથાઓ છે કે જેમાં આપણને એવો સંદેશ મળે છે કે રામકૃષ્ણ દેવ એ પ્રેમર્પણનું સમદર્શન કરનાર વ્યક્તિ વિશેષ હતા. અમારે તો સ્વામી વિવેકાનંદજી જે કહે છે તેના ઉપર પૂર્ણ શ્રદ્ધા કરવી છે. ‘संपद तवश्री पद भव गौश्पद वारियथाय’. હે પ્રભુ કૃપા કરો જેથી આ વાત પર શ્રદ્ધા રાખી તમારા શ્રી પદનો આશ્રય લઈ સરળતાથી ભવસાગર તરી જઈ શકાય.

 સ્વામી વિવેકાનંદજી રાજસ્થાનના ખેતડી માં આવાસ કરી રહ્યા હતા. ખેતડીના મહારાજા અજીતસિંહ એ એક દિવસ એક સંગીત સભા નું આયોજન કર્યું. એક ગાનારી બાઈને પણ એમાં બોલાવી. સ્વામીજી સંગીતના શોખીન છે,  એમ જાણીને મહારાજાએ તેમને પણ મહેફિલ માં આવવા માટે સંદેશો મોકલાવ્યો, પણ સ્વામીજીએ જવાબ મોકલાવ્યો કે,  એક સન્યાસી માટે આવા ઉત્સવ માં જોડાવું યોગ્ય નથી. ગાયિકાને આ સાંભળીને આઘાત લાગ્યો.  તેણે દુઃખી થઈ અત્યંત દર્દ ભર્યા કંઠે સૂરદાસનું સુપ્રસિદ્ધ ભજન ગાવાનું શરૂ કર્યું.. પ્રભુ મોરે અવગુણ ચિત્તના ધરો, સમદર્શી હે નામ તિહારો ચાહે તો પાર કરો,  હે પ્રભુ મારા દોષ તરફ ધ્યાન ન આપશો. તારું નામ તો સમદર્શી  છે. મારો ઉદ્ધાર કરજે.. સ્વામીજીએ દૂરથી દર્દ ભર્યું ગીત સાંભળ્યું અને મનોમન પોતાને ધિક્કારવા લાગ્યા. શું હું સાચો  સંન્યાસી છું ? સન્યાસી હોવા છતાં પણ મેં મારી અને સ્ત્રી વચ્ચે ભેદ કેમ જોયો ? એમની આંખો ઉઘડી ગઈ. તેમને યાદ આવ્યું કે,  ભેદદ્રષ્ટિ અજ્ઞાનથી, માયાથી જ થાય છે.  બધામાં પેલી  એક સત્તા વિરાજમાન છે, તેથી તેઓ કોઇની ઘૃણા  કરી શકે નહીં તે જ ક્ષણે,  સ્વામીજી સંગીતની મહેફિલમાં હાજર થઈ ગયા.  ગીત પૂરું થયા પછી ગયાનારી બાઈ ને  માતાનું સંબોધન કરીને તેમણે તેની પાસેથી ક્ષમા માંગી.  સ્વામીજીને ત્યારે પોતાના ગુરુ શ્રી રામકૃષ્ણ દેવ અવશ્ય યાદ આવ્યા હશે કારણ  પાછળથી તેમણે શ્રી રામકૃષ્ણ દેવની આરાત્રિકમ ની રચના કરી ત્યારે આઠમા પદમાં લખ્યું..

“પ્રેમાર્પણ સમદરશન  જગજન દુખ જાય”.

એક સંવાદમાં શ્રી રામકૃષ્ણદેવે કહેલું કે, “ એક રામ, તેના હઝાર નામ, ખ્રિસ્તીઓ તેને ગોડ કહે છે, તેને જ હિંદુઓ રામ, કૃષ્મ, ઈશ્વર અને અન્ય નામોથી બોલાવે છે.”

 

આવો, ઓશોને તાત્વિક માર્ગે ઓળખીએ..

 

 

 

 

 

 

 

 

 

“હું સ્વયં એક શ્રેણી છું, જેને વિભાજિત ન કરી શકાય.”

‘ભારતમાં બુદ્ધ પછી ઓશો એ મહાનતમ અવતાર છે. તેઓ જીવતા બુદ્ધ છે.’

કોઈ ઓશો પ્રેમી કે ઓશો વિરોધી પ્રશ્ન પૂછે કે,

ઓશો કોણ છે?    ઓશો શું છે?  ઓશો ક્યાં છે?

ઓશો ઓશો કેમ છે? ઓશો ક્યારે ક્યારે છે?

આ બધા જ પ્રશ્નના જવાબ એક જ લેખમાંથી મળે તો?? હા, તે જવાબ મળી શકે. બધા જ પ્રશ્નોના જવાબ છે, સ્વામીશ્રી સત્ય વેદાંતજી પાસે.. એ પૂર્વાશ્રમના વસંત જોશી અને એ સમયે એમણે લખેલું પુસ્તક “વિદ્રોહી ઋષિ: ઓજસ્વી ઓશો”. ….

 આવો,  આપણે ઓશોને તાત્વિક માર્ગે ઓળખીએ.

 “તિબેટન બુદ્ધિઝમ સંપ્રદાયના કર્ગ્યુપ્ત (અથવા રેડ હેટ) ના સદ્ગત મુખી, લામા કારમાપાએ કહ્યું છે કે ‘ભારતમાં બુદ્ધ પછી ઓશો એ મહાનતમ અવતાર છે. તેઓ જીવતા બુદ્ધ છે.’ સાચે જ, ઓશોએ નૂતન માનવજીવન તેમ જ નૂતન વિશ્વ માટે દૃષ્ટાનું પ્રબુદ્ધ દર્શન અને પ્રતિભાવંત રચનાત્મક નકશો એમ બંને આપ્યાં છે.

ઓશો એ કોઇ વ્યક્તિ નથી, ઓશો એક વિલક્ષણ ઘટના છે. કોઇ એમના હોવાપણાનો અર્થબોધ કરી શકે તેમ નથી અને તેઓને શબ્દોમાં વર્ણવવા પણ અસંભવ છે. ઓશો એટલે કે સૂર્ય – પ્રકાશમાન, શક્તિમાન, ઓજસ્વી અને પોષણ કરનારા. જેમ કે આપણે ~ આપણી આંખોથી સૂર્યને ન જોઇ શકીએ પણ સૂર્ય દ્વારા પ્રકાશિત કિરણોમાં આપણે સઘળું જોઇ શકીએ. એવી જ રીતે ઓશોના તેજથી આપણે જીવનની વાસ્તવિકતાઓને જોઇ શકીએ પણ સ્વયં ઓશોને ન જોઇ શકીએ.

ઓશો એક એવા ‘જાગ્રત વ્યક્તિ’ છે, એક એવો પ્રબુદ્ધ પુરુષ છે કે જેઓએ જે છે તે જોયું, એમના શુદ્ધ ચૈતન્ય દ્વારા જોયું, નહીં કે કોઇ માનસિક પ્રક્ષેપણ દ્વારા. તેઓ બતાવે છે કે દુ: ખ એ મનનું સર્જન છે અને એ મનને અતિક્રમી શકાય છે.

ઓશો એક વિદ્રોહી છે, નહીં કે ચુસ્ત રૂઢિવાદી. તેઓ એવા પ્રત્યાઘાતી પણ નથી કે જે એક છેડાથી બીજા છેડા તરફ ગતિ કરતા હોય. તેઓ હંમેશાં સંતુલિત અવસ્થામાં રહ્યા છે. ઓશો એવા વિદ્રોહી નથી, જેનો શબ્દકોષમાં વ્યાખ્યાતિત કરવામાં આવેલા અર્થો – ‘વળતો પ્રહાર કરવો’ કે ‘કોઇની સામે લડવું’ એવો ભાવ દર્શાવતા હોય. જો કે ઓશો સ્વભાવગત રીતે વિદ્રોહી હતા પણ ‘વળતો પ્રહાર કરવો’ એ અડધું ચિત્ર બતાવે છે, જે સંપૂર્ણ નથી.

ઓશો માત્ર જે કંઇ ખોટું છે તેની સામે લડ્યા નથી, કે જેણે જે કંઇ જૂનું, અપરિપક્વ કે અપ્રસ્તુત હોય તેને ફગાવી દીધું હોય. પણ તેઓએ એક નૂતન દૃષ્ટિ પણ આપી છે, એક નવો પ્રકાશ આપ્યો છે, જેનાથી આપણે આપણને અને આપણી આસપાસના વિશ્વને વધુ સ્પષ્ટતાથી અને વધુ સમજણથી જોઇ શકીએ. તેઓએ વિદ્રોહીના બીજા અડધા ભાગને સંપન્ન કર્યો છે; તેઓએ સમગ્ર માનવજાત માટે એક નૂતન દૃષ્ટિ આપી છે કે જેનાથી એક બહેતર જિંદગી જીવી શકાય. એટલા માટે જ ઓશો એક સ્વ-વ્યાખ્યાયિત ઘટના છે, તેઓ ખુદ પોતાની વ્યાખ્યા છે.

ઓશો એક વિદ્રોહી છે કારણ કે તેઓએ એમના સમયમાં, એમની પોતાની રીતે અને જે જગ્યા પસંદ કરી હોય ત્યાં સમાજ દ્વારા માનવજાત માટે પ્રતિબંધિત પરંપરાગત રૂઢિઓ અને ખ્યાલો સામે પડકાર ફેંક્યો છે. વિદ્રોહી કદી ડરતો નથી કેમ કે કંઇ પણ પ્રતિબંધિત છે તેને બદલાવવામાં તે માનવજાતના ભવિષ્યના ઉત્કર્ષ માટે કાર્ય કરે છે. વાસ્તવમાં વિદ્રોહી દર્શાવે છે, જેમ ઓશોએ એમના દર્શનની શક્તિ દ્વારા બતાવ્યું, કે તેઓ જ માનવજાતનું ભવિષ્ય છે.

એક વિદ્રોહી, પાખંડ અને જીવનની નકારાત્મકતા અને અસત્ય સામે લડવામાં હંમેશાં એકલો જ હોય છે. ઓશો કહે છે, “હું એકલો રહીને પણ બહુમતમાં છું.” આપણે તેઓને કોઇ જ શ્રેણીમાં વિભાજિત કરી શકીએ તેમ નથી. તેઓ ઘોષિત કરે છે કે, “હું સ્વયં એક શ્રેણી છું, જેને વિભાજિત ન કરી શકાય.” સર્વ વિદ્રોહીઓ સ્વયં પોતે જ પોતાની એક શ્રેણી છે – બુદ્ધ, સૉક્રેટિસ, જિસસ, કબીર, મીરાં – આ સર્વ રહસ્યવાદીઓ તેઓની ક્રાંતિ અને દર્શનમાં અદ્વિતીય છે. ઓશો આવા વિદ્રોહીઓને, ‘ધરતી પરનું અસલી સત્ત્વ’ કહે છે.

ઓશો વાસ્તવમાં આત્માના વિજ્ઞાની છે. આપણે ઇશ્વરની શોધમાં જઇએ તેમ તેઓ નથી સૂચવતા પણ કદાચ ધ્યાન, પ્રેમ અને સજગતા દ્વારા આપણે આપણી આસપાસ ભગવત્તાને ફેલાવી શકીએ, તેમ સૂચવે છે. એટલે, તેઓનો સંદેશ છે: ભૂતકાળના બંધનમાંથી મુક્ત થાઓ, તમારો માર્ગ ખુદ શોધો તેમ જ હિંમત અને પ્રતિબદ્ધતા સાથે આગળ વધો.

 જે. કૃષ્ણમૂર્તિ સંદેહને સાથે રાખતા હતા, પણ તેને બદલે, ઓશોએ યથાર્થ બુદ્ધિપૂર્વકના સંદેહને પ્રથમ પાયાના વિશ્વાસ તરીકે રાખીને શરૂઆત કરી. આ સમયનું હાર્દ બતાવતાં તેઓ કહે છે: ‘હવે હું જે સત્ય બોલું છું તે મારું સત્ય છે કારણ કે હવે મને વિશ્વાસ છે કે તમે સમજશો, કારણ કે હવે તમને જિસસ, મહાવીર, બુદ્ધ કે કૃષ્ણ જેવાં માધ્યમોની જરૂર નથી. હું તમારી સામે સીધી અને ચોખ્ખી વાત કરી શકીશ. હવે મારે |શબ્દોની રમત રમવાની જરૂર નથી…

વ્યક્તિત્વથી વ્યક્તિમતા તરફમાંથી સદ્ગુરુની ભૂમિકા ભજવતા, કેટલીક વખત રેલવે સ્ટેશનો પર પણ શિષ્યોને દીક્ષા આપીને, ‘ભગવાન’ નામનો સ્વીકાર કરીને, સંન્યાસ માટેની આપણી પરંપરાગત માન્યતાઓ સામે કટાક્ષ કરીને લોકોને ક્રોધિત કર્યા. અને એક દિવસ સહજ કહી દીધું કે, ‘મજાક પૂરી થઈ.’

જો કે ઓશોએ હંમેશાં ભારપૂર્વક કહ્યું છે કે તેઓના કોઇ અનુયાયીઓ નથી, માત્ર સહયાત્રીઓ છે, પણ અનુસરવું જ સરળ અને સગવડયુક્ત હોય છે. પછી આપણું કોઇ ઉત્તરદાયિત્ત્વ નથી રહેતું. કોઇ પોતાની જવાબદારી બીજા કોઇપણ ઉપર, ભગવાન, ગુરુ, બુદ્ધ, જિસસ કે કોઇ અન્ય ઉપર પણ મૂકી શકે છે. જેમ પક્ષી પોતાના પાલ્યને માળામાંથી બહાર કાઢવા માટે પ્રોત્સાહન આપે છે તેમ ઓશોએ ધીમેથી અને સાતત્યપૂર્ણ રીતે પોતાનો આધાર આપણી માન્યતાઓ પાસેથી સેરવી લીધો. આ એક તેજાબી કસોટી હતી. કોણે એવું ધાર્યું હશે કે આ શક્ય છે! પણ એમણે ભાખ્યું હતું તે પ્રમાણે આજે એમનું કાર્ય ‘આપણું મગજ બહેર મારી જાય એ રીતે’ વિસ્તરી રહ્યું છે.

અને એક દિવસ અચાનક એ છોડીને ચાલ્યા જાય છે.

એ એક સમય હતો અલગ ઊભા રહેવાનો. તેઓ આપણને એકલા છોડી દે છે. બિલકુલ એકલા, જેથી આપણે કોઇની સહાય ન લઇએ, કોઇ પયગંબરને વળગી ન પડીએ અને એથી આપણે એમ ન વિચારવા લાગીએ કે કોઇ ગૌતમ બુદ્ધ કે જિસસ આવીને આપણને બચાવી લેશે.

તેઓ સ્પષ્ટ કરે છે કે:

‘બીજો કોઇ માર્ગ નથી, ક્યાંય જવાનું નથી, કોઇ સલાહકાર નથી, કોઇ શિક્ષક નથી, કોઈ ગુરુ નથી. તમને કદાચ એવું લાગતું હશે કે આ બધું હું કહું છું તે સખત છે. કઠોર છે, પણ હું આ કરી રહ્યો છું કેમ કે હું તમને ચાહું છું અને જે લોકોએ આમ નથી કર્યું તેઓએ તમને પ્રેમ કર્યો નથી. તેઓએ તેમને પોતાને જ પ્રેમ કર્યો છે અને પોતાની આસપાસ એક મોટી ભીડ ઇચ્છી છે.’

(લેખકના તાજેતરમાં પ્રકાશિત પુસ્તક “ઓશોની આસપાસ” માંથી)

શ્રી ઠાકુર હળવાશથી કહેતા : હાજરા તો નરેન્દ્ર નો ફ્રેન્ડ છે. (15)

 

 

 

 

 

 

તમે ગમે તેટલી સાધના કરો પણ સાચી સફળતા તો તમે કેવી રીતે મરો છો તેના ઉપર આધારિત છે.

સ્વામીશ્રી વિવેકાનંદજી રચિત શ્રી રામકૃષ્ણ આરાર્તિકમના આઠમા પદ સુધી આપણી યાત્રા આવી પહોંચી છે. શ્રી રામકૃષ્ણ આશ્રમ, રાજકોટના હાલના અધ્યક્ષ સ્વામીશ્રી નિખિલેશ્વરાનંદજી પોતાના પુસ્તકમાં બહુ વિગતે આધાર સાથે વિહંગાવલોકન કરે છે.

સ્વામી વિવેકાનંદજી કહે છે, संपद तव श्री पद भव गौश्पद वरियथाय प्रेमार्पण समदर्शन जगजन दुखजाय. એટલે કે,   મારા ચરણો જેઓની સંપદા છે તેઓ માટે  ભવસાગર ગૌશપદનાં જળતુલ્ય થઈ જાય છે. હે પ્રેમાર્પણ, તમે સમદર્શી છો તેથી જગતના લોકોના દુઃખ દૂર થઈ જાય છે. શ્રી ના પતિ હોવાને કારણે ભગવાન વિષ્ણુના ચરણો શ્રીપદ કહેવાય છે. અને વિષ્ણુના અવતાર હોવાને કારણે શ્રી રામકૃષ્ણ દેવના ચરણો પણ શ્રીપદ છે. જે ભક્તો સાધારણ સંપદાની પરવાહ નથી કરતા શ્રી રામકૃષ્ણ દેવના શ્રીપદને જ પોતાની સંપદા ગણે છે તેમના શ્રી ચરણોમાં શરણ લે છે. તેમના માટે ભવસાગર તરવું એટલું જ સરળ બની જાય છે કે જેટલું ગૌશપદ એટલે કે ગાયના પગલાંમાંથી બનેલા ખાબોચિયાનું જળ પાર કરવું બને છે.

ભગવાન શ્રી રામે શરણાગત થયેલા વિભીષણનો સ્વીકાર કરતી વખતે કહ્યું, ‘कोटि विप्र लागहि जाहु आये शरण तजहु नाइ ताहू  सन्मुख होइ जिव मोहि जबहि जनमकॉपी अद ना सही तबहु’.  રામચરિત માનસમાંથી આ જે વિગત લીધી છે એનો અર્થ એવો થાય છે કે કરોડો બ્રાહ્મણોની હત્યા કર્યા પછી જો કોઈ મારે શરણે આવે તો પણ હું તેનો ત્યાગ નથી કરતો. મારી પાસે આવતા જ જીવના કરોડો જન્મોના પાપનો નાશ થઈ જાય છે. ગીતામાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને લક્ષ્ય  કરી સમસ્ત માનવજાતને કહે છે,  ‘सर्व धर्मान परित्यज्य मामेकं शरणं व्रजः अहं त्वाम सर्व पापेभ्य मोक्ष ईष्यामि मासूच.’  18 માં અધ્યાયના 66માં શ્લોકમાં આવું કહ્યું છે. અર્થ એટલો છે કે,  બધા ધર્મોનો ત્યાગ કરી તું માત્ર મારા એટલે કે સર્વ શક્તિમાન ઈશ્વરના શરણે આવી જા. હું તને બધા પાપોમાંથી મુક્ત કરી દઈશ. તું શોક છોડી દે. શ્રી મા શારદાદેવીએ અનેક વખત એવું આશ્વાસન આપ્યું હતું કે મને ઠાકુર કહેતા કે જેઓ મારી પ્રાર્થના કરે છે તેમના મૃત્યુ સમયે મારે તેમની પડખે ઊભું રહેવું પડશે. એ તેમના પોતાના શ્રીમુખના શબ્દો છે. ગીતામાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ પણ કહે છે કે, ‘જે વ્યક્તિ અંતકાળે મારું સ્મરણ કરતાં-કરતાં શરીરનો ત્યાગ કરે છે તે મારા સાક્ષાત સ્વરૂપને પામે છે એમાં કોઈ સંદેહ નથી.’

એકવાર રામકૃષ્ણ દેવના અંતરંગ શિષ્ય સ્વામી શિવાનંદજી મહારાજને એક ભક્તે આ વિશે સંદેહ વ્યક્ત કરતાં પૂછ્યું કે તેમનામાં તો હજી ઘણી કામનાઓ બાકી છે, તો તેઓ કેવી રીતે મુક્ત થઈ શકશે? પૂજ્ય મહારાજે સમજાવતા કહ્યું, માની લો અંતિમકાળે શ્રી રામકૃષ્ણ દેવ તમારી સમક્ષ હાજર થઈ ગયા તો તમે શું માંગશો? તેમના ચરણ કમળમાં ભક્તિ જ નહીં, તેમના દર્શન માત્રથી તમારી બધી કામનાઓ પોતાની મેળે દૂર થઈ જશે અને તમે મુક્ત થઈ જશો.

શ્રી રામકૃષ્ણ દેવના ભક્તોનો મૃત્યુના સમયનો અનુભવ અદભુત હતો. શ્રી રામકૃષ્ણ દેવના ગૃહસ્થ ભક્ત શ્રી નવગોપાલ ઘોષના પત્ની નિષ્કારીની ઘોષ પણ રામકૃષ્ણ દેવના પરમ ભક્ત. તેમણે એકવાર કહ્યું હતું,  તમે ગમે તેટલી સાધના કરો પણ સાચી સફળતા તો તમે કેવી રીતે મરો છો તેના ઉપર આધારિત છે.  તેમના પોતાના જીવનમાં તેમણે  આ પુરવાર કર્યું. 20મી માર્ચ 1932 ના રોજ તેમણે શ્રી રામકૃષ્ણ દેવ ના ફોટા ને છાતી સરસો ચાંપીને તેમનું નામ લેતા-લેતા ગાઢ ધ્યાનાવસ્થામાં દેહ ત્યાગ કર્યો.

હાજરા મહાશય શ્રી રામકૃષ્ણ દેવની દિવ્ય લીલાના ખંડનાયકની ભૂમિકા ભજવતા. મિથ્યાચાર અને મિથ્યાભાષણ જાણે તેની રગરગમાં  હતા. ક્યારેક તો શ્રી રામકૃષ્ણદેવને શિખામણ પણ આપતા. છ વર્ષો સુધી તેઓ દક્ષિણેશ્વરમાં રહ્યા. શ્રી રામકૃષ્ણ દેવના ઓરડાની સામેના વરંડામાં જપની માળ લઈને બેસી રહેતા અને શ્રી રામકૃષ્ણ દેવ પાસે જતા ભક્તોને પકડીને ધરાર પોતાના ઉપદેશ સંભળાવતા. એકવાર તો શ્રી રામકૃષ્ણ દેવ તેમને કપટ લીલાથી એટલા કંટાળી ગયા કે જગન માતાને પ્રાર્થના કરી. હે મા, જો હાજરા ઢોંગી  હોય તો એને અહીંથી કાઢી મૂકો. થોડા દિવસ પછી હાજરા મહાશયને આ વાતની ખબર પડી અને તેઓ શ્રી ઠાકુરની પાસે આવીને કહેવા લાગ્યા.. જુઓ, હું તો અહીં જ છું, પણ હાજરા મહાશયને નરેન્દ્ર એટલે કે આપણા સ્વામી વિવેકાનંદની સાથે સારું બનતું. શ્રી રામકૃષ્ણ દેવ મજાકમાં પોતાની ગામઠી ભાષામાં કહેતા, હાજરા તો નરેન્દ્ર નો ફ્રેન્ડ છે. 1લી જુલાઈ 1986 ના રોજ કાશીપુરના બગીચામાં શ્રીરામકૃષ્ણ દેવે જાણે કે કલ્પતરુ બની ભક્તો ઉપર આશીર્વાદ વરસાવ્યા. હાજરા મહાશય ત્યારે  ગેરહાજર હતા. પાછળથી તેમને ખબર પડી ત્યારે તેઓ ખૂબ નિરાશ થઈ ગયા. અને તેમણે નરેન્દ્રનો સહારો લીધો. નરેન્દ્ર તરત જ તેમને રામકૃષ્ણ દેવના ઓરડામાં લઈ ગયા અને તેમના પર કૃપા વરસાવા કહ્યું. રામકૃષ્ણદેવ રાજી ન હતા. પણ નરેન્દ્રના દબાણથી તેમણે  કરુણાવશ  થઈને કહ્યું, ‘તેનો સમય હજુ પાક્યો નથી. મૃત્યુ સમયે તેને આશીર્વાદ મળશે.’ અને ખરેખર એ જ બન્યું. હાજરા મહાશય પોતાના ગામમાં રહેતા ત્યારે મૃત્યુના ત્રણ દિવસ પહેલા તેમને સાધારણ તાવ આવ્યો. આ સિવાય એમને કોઈ રોગ નહોતો. ત્રીજા દિવસના અંતે તેમણે પોતાની પત્નીને કહ્યું, ‘જો આવતીકાલે સવારે 9:00 વાગ્યે હું મરવાનો છું માટે ગામના લોકોને બોલાવી લે જે.’ તેમની પત્નીએ આ વાત ગંભીરતાથી લીધી નહિ. બીજે દિવસે સવારે ફરી હાજરા મહાશયે પોતાના મૃત્યુ વિશે ગામના લોકોને જણાવવા માટે કહ્યું. લોકોને જાણ થઈ, પણ કોઈએ આ વાત ગંભીરતાથી ન લીધી. થોડા લોકો હાજરા મહાશયના  નવા ખેલની મજા જોવા ભેગા થયા. સવારે 8:30 વાગ્યે હાજરા મહાશયે જપમાળા પોતાના હાથમાં લીધી અને જપ કરવા મંડયા. અચાનક લોકોએ હાજરા મહાશયના ચહેરા પર કંઈક પરિવર્તન જોયું. જાણે તેઓ કોઈને જોઈ રહ્યા હોય એમ લાગ્યું. થોડીવારમાં હાજરા મહાશય બોલી ઉઠ્યા આવો… પધારો… હે ગુરુદેવ, આટલા વખત પછી મને યાદ કર્યો. પછી તેમણે પોતાની પત્નીને કહ્યું, જલ્દીથી એક આસન લાવ, જોતી નથી પરમહંસ દેવ આવ્યા છે. તેમના પત્ની તો કંઈ સમજી ન શક્યા. વારંવાર કહેવાથી ના છૂટકે એક આસન લાવીને પાથર્યું. થોડીવાર પછી હાજરા મહાશયે શ્રી રામકૃષ્ણદેવને સંબોધી હાથ જોડીને કહ્યું, ‘ગુરુદેવ તમારી મારા પર આટલી બધી કૃપા છે,  હવે થોડી વધુ કૃપા કરો. મારી સાથે આંગણામાં તુલસીનાં ક્યારા સુધી આવો. હું ત્યાં જ મારો દેહ છોડવા માંગુ છું.’ શ્રી રામકૃષ્ણ દેવની સંમતિ મેળવી તેમણે પોતાની પત્નીને આસન તુલસીના ક્યારા સુધી લઈ જવા કહ્યું. તેઓ પોતે પણ ત્યાં પથારીમાં સુતા-સુતા જપ કરવા લાગ્યા. થોડીવાર પછી હરિ… હરિ… હરિ… એમ ત્રણ વાર બોલીને તેમણે છેલ્લો શ્વાસ લીધો.  ગામનાં લોકો આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા. એક મહાત્માને છાજે તેવી રીતે તેઓએ તેમના અગ્નિસંસ્કારની તૈયારી કરી. શ્રી રામકૃષ્ણ દેવની કૃપાથી હાજરા મહાશય ખલનાયકમાંથી મહાત્મા બની ગયા.

 

 

રસિક પોકારી ઉઠ્યો, ‘બાબા તમે અહીં સાચે જ આવ્યા છો બાબા?’ (14)

 

 

 

 

 

 

ખ્રિસ્તી સાધુ પ્રભુ દયાલ મિશ્ર, વિલિયમ્સ અને શીખ સિપાહી કુંવરસિંહ, ગેરાતલા મસ્જીદનાં મુસ્લિમ ફકીર, સર્વ ઉપર શ્રી ઠાકુરની સમાન કૃપા વરસે છે.

રસિક મહેતર ભલે દારૂડિયો હતો પણ શ્રી રામકૃષ્ણ દેવ નો ચાહક હતો. એ જોતો કે શ્રી રામકૃષ્ણ દેવ પાસે અનેક લોકો આવજા કરે છે. રોજબરોજના ઈશ્વરીય પ્રસંગો, કથા-વાર્તા, ભજન-કીર્તનથી ગુંજતા શ્રી રામકૃષ્ણ દેવના ઓરડાને જોઈને એક મુક વેદના રસિક ના મોમાં ઘુમરાયા કરતી. એને થતું એના એવા નસીબ ક્યાંથી કે તે શ્રી રામકૃષ્ણ દેવની કૃપા પામે અથવા એમનો ચરણસ્પર્શ કરે. એક દિવસ રામકૃષ્ણદેવ શૌચક્રિયા પતાવી પોતાના ઓરડા ભણી પાછા ફરી રહ્યા હતા. હજુ પંચવટી પાસે પહોંચ્યા જ હતા ત્યાં તો રસિક લાંબો થઈ ભોય ઉપર આળોટી  પડ્યો અને શ્રી રામકૃષ્ણ દેવના પવિત્ર ચરણ પકડી આદ્ર સ્વરે પોતાના મનની વ્યથા વ્યક્ત કરવા લાગ્યો. મારું શું થશે? મારું શું થશે? રામકૃષ્ણદેવ અચાનક આ જોઈને ચમક્યા પણ એ તો દેવ એ જ પળે  સમાધિષ્ઠ થઈ ગયા. રસિકની આંખોમાંથી તો આંસુની  ધાર.. સમાધિ અવસ્થામાંથી સહજ અવસ્થા પ્રાપ્ત કર્યા પછી શ્રી રામકૃષ્ણ દેવે શાંત્વના આપતા કહ્યું, ‘ચિંતા કરીશ નહીં, તારું બધું જ થઈ ગયું છે. અંત સમયે હું તને તેડી જઈશ.’ અને એવું જ બન્યું. મૃત્યુની થોડીવાર પહેલા રસિકે પોતાની પથારી ઘરના આંગણામાં તુલસીના છોડ પાસે લઈ જવાનું કહ્યું. મૃત્યુની પળે રસિક પોકારી ઉઠ્યો, ‘બાબા તમે અહીં  સાચે જ આવ્યા છો બાબા?,’ એમ કહેતા-કહેતા રસિકે છેલ્લો શ્વાસ લીધો.  ઘણા યાત્રિકો દક્ષિણેશ્વરના દર્શને જાય ત્યારે આ સ્થળ જોવા માટે આજે પણ જાય છે. શ્રી રામકૃષ્ણદેવના શિષ્ય સ્વામી શિવાનંદજી મહારાજ રસિક મહેતરનો પ્રસંગ સંભળાવતા કહે છે કે જે કોઈ વ્યક્તિ શ્રી રામકૃષ્ણદેવ ને શરણાગત થશે તે અવશ્ય મુક્તિ પામશે.

ઈશ્વર અહૈતુક કૃપાસિંધુ છે. નાત-જાતના ભેદભાવ વગર શરણાગતોની રક્ષા કરે છે. ગીતામાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ કહે છે, ‘माम ही पार्थ व्यापाशित्य येपि शिव पप्योःनाहया स्त्रीओ, वैश्या तथा शूद्रा  तदपि यान्ति परागतिम.’ હે અર્જુન સ્ત્રી, વૈશ્ય, શુદ્ર અને પાપ યોનીમાં જન્મેલ વ્યક્તિ પણ જો મારે શરણે આવે છે તો તેને પરમગતિ મળે છે. શ્રી રામકૃષ્ણ અવતારમાં તો જાણે ઈશ્વરની શરણાગત વત્સલતા  ચરમસીમાએ પહોંચે છે. અહૈતુક કૃપાસિંધુ શ્રી રામકૃષ્ણ કોઈપણ જાતના ભેદભાવ વગર ભક્તો પાસેથી સાધનની કોઈપણ અપેક્ષા રાખ્યા વગર કૃપા વરસાવ્યા કરે છે.

निष्करण भक्तशरण त्यजि जाती कुल माँ’. હે પ્રભુ, તમે જાતિ, કુળ, માન વગેરે કોઈ પણ જાતના ભેદભાવ વગર શરણાગતો ઉપર અહૈતુક કૃપા કરો છો તેથી અમને દૃઢ નિશ્ચય થઈ ગયો છે કે અમારી રક્ષા થશે. અમે શંસયરહિત, ભયરહિત, થઈ ગયા છીએ…. આરતીની આ પંક્તિ નો ભાવાર્થ આમ છે.

નરેન્દ્ર, બાબુરામ, વગેરે શુદ્ધ નિર્મળ ત્યાગી સંતાનો પર તેઓ પોતાના પ્રેમનો વરસાદ કરે છે. ગિરીશ ઘોષ, પદ્મ વિનોદ, કૃષ્ણ દત્ત, બિહારી, વગેરે દારૂડિયાઓ મનમત જેવા ગુંડાઓ, તેલો, ભેલો, વગડાના વાળુ, ડાકુ જેવા પર પણ કૃપા કરે છે. ગૌરીમા, યોગીનમા, ગુલાબમા, વગેરે ઉચ્ચ કોટીની સાધિકાઓ પર પોતાની કૃપા વરસાવે છે અને સમાજમાં તિરસ્કાર પામેલ લક્ષ્મીબાઈ અને રમણી જેવી ગણિકાઓ ને નટી વિનોદિની જેવી અભિનેત્રીઓને, વૃંદા અને ભગવતી જેવી દાસીઓને પણ તેઓ શરણ આપે છે. દાયણ, ધની લુહારણ, ખેતીની મા, વગેરે નિમ્ન કુળની સ્ત્રીઓ પર પણ પોતાનો પ્રેમ અપાર વરસાવે છે. રાણી રાસ મણીના જમાઈ મથુરબાબુ, લક્ષ્મીનારાયણ મારવાડી, એવા કેટલાય ધનાઢ્યો તેમની કૃપાના પાત્ર બન્યા છે. તો દેવઘરના કંગાલો, રાણાઘાટના દરિદ્ર ખેડૂતો, શ્રી દેવેન્દ્રનાથ મજુમદાર જેવા ગરીબ ભક્તો પણ તેમની કૃપા પામ્યા છે. વૈશ્રવણચરણ, ગૌરીપંડિત, નારાયણશાસ્ત્રી, પદ્મલોચન જેવા પંડિતોને કેશવચંદ્ર સેન, શિવનાથ શાસ્ત્રી જેવા બ્રહ્મસમાજના નેતાઓને, ડેપ્યુટી મેજિસ્ટ્રેટ શ્રી અધરલાલ સેન, કેપ્ટ્ન જેવા સરકારી અમલદારોને, અનેક દાક્તરોને અને સમાજમાં સુપ્રતિષ્ઠ વ્યક્તિઓને શ્રીરામકૃષ્ણદેવ જેટલો પ્રેમ કરતા એટલો જ પ્રેમ રસિક મહેતર, દક્ષિણેશ્વર મંદિરના દરવાન હનુમાનસિંહ, માળી ભાત્રાભારી, રસોયા ઈશ્વર ચાટુજય, કામરપુકુરના શંભુ કુમાર, મધુ જુંગી, ચંડા ઓઝો, કાશીપુરના રસોયા ગાંગુલી, મીઠાઇવાળા ફાગુ, ઘોડિયાવાળા વેણી શાહ,  વગેરેને પણ તેઓ એટલો જ પ્રેમ કરતા. સર્વ ધર્મના અનુયાયીઓ પર તેમની કૃપા સમાન રૂપે વરસતી. ખ્રિસ્તી ધર્મના સાધુ પ્રભુ દયાલ મિશ્ર અને વિલિયમ્સ અને શીખ સિપાહી કુંવરસિંહ, ગેરાતલા મસ્જીદનાં મુસ્લિમ ફકીર, સર્વ ઉપર દેવની સમાન કૃપા વરસે છે.

એકવાર રામકૃષ્ણ મઠ અને મિશનના દસમાં પરમાધ્યક્ષ શ્રીમદ સ્વામી વીરેશ્વરાનંદજીને કેટલાક બ્રહ્મચારીઓએ વિનંતી કરી કે મહારાજ આપે તો શ્રી મા શારદા દેવી પાસેથી મંત્ર દીક્ષા મેળવવી છે. અમને આપના મુખેથી એમની વાતો સાંભળવી છે. પહેલા તો પૂજ્ય મહારાજે વાત નકારતા કહ્યું,  એ બધી વાતો તમને શ્રી મા વિશે પ્રકાશિત પુસ્તકોમાંથી મળી આવશે. તો પણ તમે આટલો આગ્રહ કરો છો તો શ્રી મા એ કહેલી અત્યંત મૂલ્યવાન એક વાત તમને કહી દઉં. શ્રી મા શારદાદેવી કહેતા કે આ વખતે શ્રી રામકૃષ્ણ દેવે આવી કૃપાના દરવાજા ખોલી નાખ્યા છે. એનો અર્થ સમજવા જેવો છે. આ પહેલા ગર્ભ મંદિરમાં સ્થપાયેલ ઈશ્વરની મૂર્તિના દર્શન કરવા દરવાજા ઉઘાડવા પડતા, તાળું ખોલવું પડતું, પણ શ્રી રામકૃષ્ણ દેવના આગમનથી હવે આ દર્શન અત્યંત સુલભ થઇ ગયા છે. તાળું ખુલી ગયું છે, દરવાજા માત્ર વાસેલા છે, માત્ર એક ધક્કો દેવાથી ખુલી જશે. એકવાર એક ભક્તે  શ્રી મા શારદા દેવીને કહ્યું, ‘મા મને બહુ ડર લાગે છે.’  મા એ કહ્યું, દીકરા,  તે શ્રી રામકૃષ્ણ દેવનું શરણ લીધું છે પછી ભય શેનો?  જો શરણાગતની રક્ષા તેઓ ન કરે તો તો એ તેમનો મહા અપરાધ થશે. તો પછી હવે આપણને ભય શેનો?

ચાલો શંસયરહિત થઈએ, ચિંતા મુક્ત થઈએ, અને શ્રી રામકૃષ્ણ દેવના શરણમાં જતા રહીએ.

“હું તો સૌનો દાસાનુદાસ છું.” (13)

 

 

 

 

 

શ્રી ઠાકુર પોતાના વિશે બોલતી વખતે ‘હું’ એમ કહી શકતા નહી. પોતાના દેહ તરફ આંગળી ચીંધીને ‘અહીં’ અથવા ‘આને’ એમ કહેતા.

શ્રી રામકૃષ્ણ આરાર્તિકમની તેર મી અને ચૌદ મી પંક્તિઓમાં સ્વામી શ્રી વિવેકાનંદજી બહુ જ ગુઢાર્થ સાથે બે વાતો કહે છે.

निर्भय गतसंसय दृढ़निश्चय मानसवान निष्कारण भक्त शरण त्यजि जाती कुल मान.

સ્વામીશ્રી નિખિલેશ્વરાનંદ્જી બે અર્થ કરી આપે છે,,,.

એક તો ‘હે પ્રભુ તમે નિર્ભય છો, તમે સંશય રહિત થઈ ગયા છો, તમે દૃઢ નિશ્ચયવાળું મન ધરાવો છો, તમે કારણ રહીત છો, ભક્તોના શરણરૂપ છો, તમે જાતિ અને કુળ નું અભિમાન ફગાવી દીધું છે.’

બીજો અર્થ આવો પણ થઈ શકે, ‘હે પ્રભુ, તમે જાતિ-કુળનો ભેદભાવ રાખ્યા વગર વિના કારણે સૌ ભક્તોને શરણ આપો છો તેથી અમે નિર્ભય થઈ ગયા છીએ. અમારા સંશયો જતા રહ્યા  છે. અમે હવે દૃઢ નિશ્ચયવાળું મન ધરાવતા થઈ ગયા છીએ.’

બૃહદારણ્યક ઉપનિષદમાં યાજ્ઞવલ્કય જનકને કહે છે, ‘अभयं वई प्राप्तोसी जनक्य’ જનક, તમે અભયને પામ્યા છો. બસ, એમ જ નાનપણથી જ શ્રી રામકૃષ્ણ દેવ નીડર હતા. કામારપુકુર ગામના સ્મશાનમાં મધરાતે ઊંડા ધ્યાનમાં મગ્ન રહેતા, નીડરતાથી સત્યનું પાલન કરતા, ધનવાન  કે મોટા માણસો  એવી પરવાહ કરતા નહીં અને નીડરતાથી પોતાના સિદ્ધાંતો પ્રમાણે વર્તન કરતા હતા.

શ્રી રામકૃષ્ણ દેવનું મન નાનપણથી જ દૃઢ નિશ્ચયવાળું હતું. ઉપનયન વખતે એમણે જીદ લીધી કે પ્રથમ ભિક્ષા ધની લુહારણ પાસેથી જ લેશે. ઘણા લોકોએ સમજાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો કે, આવા ઉચ્ચ વંશીય બ્રાહ્મણ હોવા છતાં  નિમ્ન જાતિની સ્ત્રી પાસેથી જો તે પ્રથમ ભિક્ષા ગ્રહણ કરશે તો બ્રાહ્મણ ધર્મ નષ્ટ પામશે. પણ નાના બાળક  ગદાઘરનો તર્ક હતો કે તેમણે ધની  લુહારણ ને વચન આપ્યું છે કે તેના હાથેથી જ પ્રથમ ભિક્ષા ગ્રહણ કરશે. જો હવે તેઓ આ સત્યનું પાલન ન કરે તો બ્રાહ્મણનો મુખ્ય ધર્મ સત્ય પાલન નહીં સચવાય. તો પછી ઉપનયન સંસ્કારથી લાભ શું થશે?  છેવટે સગા-વ્હાલાઓએ  નમતું જોખવું પડ્યું.

તોતાપુરી પાસેથી અદ્વૈત વેદાંતની સાધના શીખવાની ભૈરવી બ્રાહ્મણીએ શ્રી રામકૃષ્ણ દેવને ના પાડી હતી. આથી તેના ભક્તિભાવને હાનિ પહોંચશે એવું માનીને તેમણે આમ કહેલું. પણ શ્રી રામકૃષ્ણ દેવ પોતાના નિશ્ચયમાં અડગ રહ્યા. અદ્વૈત વેદાંતની ચરમસીમા નિર્વિકલ્પમાં આરૂઢ થયા. પોતાની ભક્તિને આંચ આવવા ન દીઘી એટલું જ નહીં, તોતાપુરીને પણ જગન માતાના ભક્ત  બનાવી દીધી. શ્રી રામકૃષ્ણદેવ કહેતા, ‘હું અને મારું એ જ અજ્ઞાન.’ કાચા આમી એટલે કાચો અહમ, અને પાકા આમી એટલે પાકો અહમ. કાચો આમી  કહે છે હું અમુક જાતિનો છું, અમુક કુળનો છું, હું આટલો બુદ્ધિમાન છું, મારી પાસે આટલું ધન છે, આવડો મોટો બંગલો છે, વગેરે વગેરે… પાકો અહમ કહે છે કે હું ઈશ્વરનો દાસ છું, સેવક છું, વગેરે વગેરે… પોતાના જીવન દ્વારા શ્રી રામકૃષ્ણ દેવે પ્રદર્શિત કર્યું કે મનુષ્ય કેટલી હદ સુધી નિરહંકારી રહી શકે અને કેવી રીતે અહમના સકંજામાંથી નીકળી શકે.  આવી અદભુત નિરહંકારીતા  વિશ્વના ઇતિહાસમાં અન્યત્ર જોવા મળતી નથી.

દક્ષિણેશ્વરના મંદિરની નજીક વસતા  ભંગીના ઘરમાં શ્રી રામકૃષ્ણ દેવ મધરાતે જતા. પોતાના માથાનાં લાંબા વાળથી તેનું આંગણું સાફ કરતા. અને સાથે-સાથે પ્રાર્થના કરતા ‘હે જગનમાતા,  મને ભંગીનોય નોકર બનાવી દે,  મને એ અનુભવ કરવા દે કે હું એ લોકોના કરતાંય ઉતરતો છું.’  ક્યારેક તો મંદિરના કર્મચારીઓના જાજરૂ પણ પોતાના લાંબા વાળથી સાફ કરતા. મંદિરમાં ભિખારીઓ જયારે જમીને  પરવારતા ત્યારે તેની એંઠી પાતરો પોતાના માથા પર લઈ જતા. આવી રીતે સાધના કરતા-કરતા એવી અવસ્થા આવી કે, તેમનામાં અહમ લેશમાત્ર રહ્યો નહીં.  પોતાના વિશે બોલતી વખતે ‘હું’ એમ કહી શકતા નહી. પોતાના દેહ તરફ આંગળી ચીંધીને ‘અહીં’ અથવા ‘આને’ એમ કહેતા.  નામ યશની લેશમાત્ર સ્પૃહા  શ્રી રામકૃષ્ણ દેવના મનમાં ન હતી. બ્રહ્મ સમાજના નેતા શ્રી કેશવચંદ્ર સેન તેમના પરમ અનુયાયી હતા. તેમની પ્રશંસા પોતાના સામાયિકોમાં પ્રકાશિત કરતા. શ્રી રામકૃષ્ણ દેવને જયારે આ વાતની ખબર પડી ત્યારે તેમણે આમ કરવાની ના પાડી. શ્રી કેશવચંદ્ર સેને જયારે કહ્યું કે આ બધી વાતો લોકોને ખબર પડવાથી તેઓનું કલ્યાણ થશે ત્યારે શ્રી રામકૃષ્ણ દેવે ઉચ્ચ ભાવાવસ્થામાં આવીને કહ્યું, અહીનો એટલે કે મારો સંદેશો ફેલાવવાનો સમય હજી આવ્યો નથી. આ વિચારો પછીથી પોતાની મેળે જ સમસ્ત જગતમાં ફેલાશે, સેંકડો હિમાલયો પણ તે શક્તિને ખાળી શકશે નહિ. આટલું કહેતા તો તે દેવસમાધિમાં ચાલ્યા ગયા હતા.

શ્રી રામકૃષ્ણ દેવના અંતરંગ શિષ્ય સ્વામી પ્રેમાનંદજી એકવાર દક્ષિણેશ્વરના શ્રી રામકૃષ્ણ દેવનાં ઓરડામાં સુતા હતા. મધરાતે તેમની ઊંઘ ઉડી ગઇ. જોયું તો રામકૃષ્ણ દેવ ઉન્માદની જેમ ઓરડામાં માથા મારી રહ્યા હતા અને કહી રહ્યા હતા, મા, આ કીર્તિનું પોટલું પાછું લઈ જા. મારે નામ, યશ નથી જોતા. દઈશ નહિ… દઈશ નહિ… માં હું એ પોટલાં ઉપર થુકું છું. એકવાર કૈલાશ ડોક્ટર દક્ષિણેશ્વરનાં મંદિરમાં આવ્યા. બગીચામાં ભાતભાતનાં ફૂલો જોઈ આનંદિત થયા. બગીચાની પાસે લટાર મારતો એક માણસ હતો. તેને માળી સમજી તેને બે-ચાર ફૂલો ચૂંટી આપવાનું કહ્યું. એ માળી જેવા માણસે નમ્રતા પૂર્વક ફૂલો આપ્યા.  થોડા દિવસ પછી પરમહંસ દેવનું નામ સાંભળી તેમના દર્શન કરવા આવ્યા ત્યારે તેઓ લજ્જિત થઈ ગયા. કારણ કે જેમની પાસેથી એમણે ફુલ માંગ્યા હતા તે અન્ય કોઈ નહીં પણ શ્રી રામકૃષ્ણ દેવ હતા.

એકવાર કોનનગરના એક પ્રસિદ્ધ ન્યયાયિક પંડિત દીનબંધુ શ્રી રામકૃષ્ણ દેવને મળવા આવ્યા. શ્રી રામકૃષ્ણ દેવે તેમને નમસ્કાર કર્યા. પંડિતજી એ નમસ્કાર કરવાને બદલે પૂછ્યું,  આપ શું અમારા પ્રણામને યોગ્ય છો? રામકૃષ્ણ દેવે કહ્યું, હું તો બધાનો દાસ છું.  મારા મતે સૌ પ્રણામ કરવાને યોગ્ય છે. પંડિતજી એ ફરી પૂછ્યું,  આપે મારા પ્રશ્નનો ઉત્તર ન આપ્યો. મારો પ્રશ્ન છે, આપ મારા પ્રણામને યોગ્ય છો કે નહિ?  શ્રી રામકૃષ્ણ દેવ બોલ્યા, આ વિશ્વસૃષ્ટિમાં હું પોતાને સૌથી નાનો માનું છું. સૌનો દાસાનુદાસ છું.  મારા માટે સૌ પ્રણમ્ય છે. પંડિતજીએ નારાજગીથી કહ્યું,  મારો પ્રશ્ન હજી તમે સમજતા નથી. આપના ગળામાં યજ્ઞ પવિત નથી માટે આપ બ્રાહ્મણોના પ્રણમ્ય નથી. પણ જો આપ સંન્યાસી હોવ તો આપ પ્રણમ્ય છો. એટલે પૂછું છું કે શું આપ સંન્યાસી છો?  પણ શ્રી રામકૃષ્ણ દેવે ફરી એનો એ જ જવાબ આપ્યો,  હું સંન્યાસી છું એમ તેઓ કહી ન શક્યા. આમ અનેક પ્રકારના દુઃખોને નિર્ભય થઈને પડકારોની સામે અભય રહીને જીવન જીવનારા શ્રી રામકૃષ્ણ દેવ ની આરતી માં રામકૃષ્ણ દેવ માટે સ્વામી શ્રી વિવેકાનંદે निर्भय गतसंसय  એવો પ્રયોગ કર્યો છે.

 

 

હે ત્યાગીશ્રેષ્ઠ નરદેવ, મને તમારા ચરણોમાં ભક્તિ આપો. (12)

 

 

 

 

 

‘હે મા… હે મા… તું આવા લોકોને અહીં મોકલે છે કેમ ? મને પ્રલોભનમાં નાખી તારાથી અલગ કરી દેવા ?

એકવાર શ્રી રામકૃષ્ણદેવ દક્ષિણેશ્વરના મંદિરમાં પોતાના ઓરડામાં બેઠાં હતા ત્યારે લક્ષ્મીનારાયણ નામનાં એક મારવાડી શેઠ ત્યાં આવ્યા. બિછાના પરની મેલી ચાદર જોઈને તેમણે કહ્યું,  અહીં બંગાળમાં લોકો સાધુ સેવાનું મહત્વ સમજતા નથી એટલે આ મેલી ચાદર રાખેલ છે. અમારા દેશમાં તો અમે લોકો સાધુ સેવા માટે કાયમી વ્યવસ્થા કરીએ છીએ. મેં નક્કી કર્યું છે કે, આપના નામે 10,000 રૂપિયા જમા કરાવી દઈશ. આથી દર મહિને લગભગ રૂપિયા 40નું વ્યાજ આપને મળ્યા કરશે. અને આપની સેવા સારી રીતે થઈ શકે તેની કાયમી વ્યવસ્થા થઈ જશે. આ વાત સાંભળતા જ શ્રી રામકૃષ્ણ દેવ જાણે માથા પર લાકડીનો ફટકો પડ્યો હોય એમ બેશુદ્ધ થઈ ગયા. ભાનમાં આવતા ની સાથે તેણે શેઠજીને કહ્યું, ‘એવી વાત જો હવે ફરીથી બોલવી હોય તો અહીં આવશો નહીં . મારાથી રૂપિયાને અડી શકાતું નથી. તેમ પાસે રાખી શકાતો નથી. શેઠજી કુશાગ્ર બુદ્ધિવાળા હતાં. તેમણે કહ્યું, ત્યારે તો હજીયે આપને ત્યાજ્ય  ગ્રાહ્ય છે. શેઠજીએ ફરી એ રૂપિયા હૃદયરામ નામના એક રામકૃષ્ણદેવના ભાણેજ સેવક દ્વારા રાખીને મોકલ્યા અને રાખવાનું કહ્યું. શ્રી રામકૃષ્ણદેવે આ વાતનો અસ્વીકાર કરતા કહ્યું, ‘મારે એને કહેવું પડશે કે આને રહેવા દે, આને દે, પેલાને દે, એ મુજબ એ ન આપે તો મને ગુસ્સો ચડે. માટે એ બનવાનું જ નથી. રૂપિયા પાસે હોય એ ખરાબ છે. શેઠજી એ દિવસે પોતાના પ્રયત્નોમાં નિષ્ફળ થઈ ગયા, પણ તેમણે એક નવી તરકીબ વિચારી. અન્ય એક દિવસે કોથળીમાં 10,000 રૂપિયા ભરીને રામકૃષ્ણ દેવ પાસે પહોંચ્યા અને રૂપિયા રાખી લેવા માટે વિનવણી કરી. રામકૃષ્ણ દેવે ફરી અસ્વીકાર કર્યો. ત્યારે શેઠજીએ પ્રસ્તાવ મૂક્યો કે આ રૂપિયા તેમના ધર્મ પત્ની શ્રી મા શારદા દેવીને દેવામાં આવે. શ્રી રામકૃષ્ણ દેવ મા શારદા દેવી ની પરીક્ષા લેવાના ઈરાદાથી શેઠજી સાથે નોબત ખાનામાં તેમની પાસે ગયા અને કહેવા લાગ્યા, ‘આ શેઠજી 10,000 રૂપિયા આપવા આવ્યા છે, મેં લેવાની ના પાડી, પણ તમારે રાખવા હોય તો રાખી શકો છો. સરસ મજાના ઘરેણા કરાવી શકો.’ શ્રી મા એ અંદરથી જવાબ આપ્યો,  ‘મારે ઘરેણાં વગેરે કઈ નથી જોઈતું. હું જો આ રૂપિયા રાખીશ તો તમારી જ સેવામાં લાગશે. મારું ગ્રહણ કરવું એ તમે ગ્રહણ કર્યા બરાબર જ દેખાશે. તમે જ્યારે આ રૂપિયાનો અસ્વીકાર કર્યો તો હું કેવી રીતે સ્વીકાર કરું?’ શેઠજી વિલે મોઢે શ્રી રામકૃષ્ણ દેવના ઓરડામાં પાછા ફર્યા. સાધુને દાન કરવાના સંકલ્પ સાથે લાવેલા રૂપિયાની કોથળી પાછી લઈ જતા તેમને સંકોચ થયો એટલે તેમણે શ્રી રામકૃષ્ણદેવને કહ્યું, ‘આ રૂપિયા હું દાન કરવાના ઉદ્દેશથી લાવ્યો છું, માટે મારાથી પાછા લઈ જવાય નહીં. આ કોથળી ભલે અહીંયા રહી. આ સાંભળતા જ શ્રી રામકૃષ્ણદેવ પોક મૂકીને રડવા મંડ્યા, અને જગતમાતાને પ્રાર્થના કરવા લાગ્યા. ‘ હે મા… હે મા… તું આવા લોકોને અહીં મોકલે છે કેમ ? મને પ્રલોભનમાં નાખી તારાથી અલગ કરી દેવા ?  આ તો મારા શત્રુ છે. આટલું કહેતા-કહેતા તો તેઓ સમાધિષ્ઠ થઈ ગયા. શેઠજી તો હતપ્રભ  થઈ ગયા. શ્રી રામકૃષ્ણદેવને જ્યારે બાહ્ય જ્ઞાન પ્રાપ્ત થયું ત્યારે શેઠ  બે હાથ જોડી વિનવવા લાગ્યા, ‘મહારાજ અપરાધ માટે ક્ષમા કરો. મારો ઉદ્દેશ આપને પ્રલોભનમાં નાખવાનો નહોતો. હવે આવું કદી નહિ કરું.’ આમ કહીને તેઓ રડ્યા. શ્રી રામકૃષ્ણદેવે આશ્વાશન આપીને તેમને શાંત કર્યા.

શ્રી રામકૃષ્ણ દેવની મહાસમાધિ પછી તેમનાં સંન્યાસી શિષ્યો  સ્વામી વિવેકાનંદજી, સ્વામી અખંડાનંદજી વગેરે પરિવ્રજક  રૂપે ભ્રમણ કરવા લાગ્યા. 1889 ની વાત પોતાના પુસ્તક “શ્રી રામકૃષ્ણ આરાર્ત્રિકમ” માં સ્વામી શ્રી નિખિલેશ્વરા નંદજી કરે છે. સ્વામી અખંડાનંદજી કેદારબદ્રીના દર્શન માટે  હિમાલયના પંથે દિલ્હી પહોંચ્યા. એક સવારે ત્યાંના એક બગીચાની બેન્ચ ઉપર બેઠા હતા ત્યારે એક શેઠજીએ તેમને પ્રણામ કર્યા અને ભેટ રૂપે તેમના ચરણોમાં થોડા પૈસા મૂક્યાં. સ્વામી અખંડાનંદજીએ પૈસા નો અસ્વીકાર કરતા કહ્યું,  ‘મેં વ્રત લીધું છે, પૈસાનો સ્પર્શ કર્યા વગર જ ભ્રમણ કરીશ. મારા ગુરુદેવ પૈસાનો સ્પર્શ કે ધાતુનો સ્પર્શ કરતાં ન હતા.’  શેઠજીએ  ઉત્સુકતાથી પૂછ્યું,  ‘કોણ છે આપના ગુરુદેવ’?  સ્વામી અખંડાનંદજીએ કહ્યું, ‘શ્રી રામકૃષ્ણ પરમહંસ’. એકવાર એક મારવાડી શેઠ 10 હજાર રૂપિયા તેને દેવા આવ્યા પણ તેમણે તેનો અસ્વીકાર કર્યો. શેઠજી તો આનંદમાં આવી ગયા. અને ફરી તેમને પ્રણામ કરી કહ્યું, ‘વાહ રે વાહ… જેસા ગુરુ વૈસા ચેલા…’ હું જ એ લક્ષ્મીનારાયણ છું. ત્યારે બળજબરીથી રૂપિયા આપવા જતા મુશ્કેલીમાં મુકાઈ ગયો હતો. સ્વામી અખંડાનંદજી પણ  અહીં દિલ્હીમાં અજાણી જગ્યાએ શ્રી રામકૃષ્ણદેવના ભક્તને મળીને આનંદિત થયા. શેઠજી તેમને વાતો કરતા -કરતા પોતાને ઘેર લઈ ગયા અને અતિથિ સત્કાર કર્યો. આજથી 100 વર્ષો પૂર્વે દસ હજાર રૂપિયાની કિંમત ઓછામાં ઓછી 10 લાખ હતી.  પણ આવડી મોટી રકમનો શ્રી રામકૃષ્ણ દેવે  તણખલાની જેમ ત્યાગ કર્યો. એવું નથી કે શ્રી રામકૃષ્ણદેવને આર્થિક તંગી ન હતી. કાલીમંદિરના પુજારીનાં કાર્ય માટે તેમને મહિને માત્ર સાત રૂપિયા વેતન મળતું. જો કે તેમણે ક્યારેય આ પગાર માટે હસ્તાક્ષર કર્યા ન હતાં. ક્યારેક તો દૂધના પૈસા પણ દેવાના બાકી હતા. એકવાર સિંધના મહેન્દ્ર વૈદ્ય રામલાલદાદાને પાંચ રૂપિયા આપી ગયેલા. રામલાલદાદાએ જ્યારે શ્રી રામકૃષ્ણ દેવને આ વાત કરી ત્યારે તેમને પૂછ્યું, ‘કોના માટે આપ્યા છે? તેમણે કહ્યું, ‘અહીને માટે…’  શ્રી રામકૃષ્ણદેવે પાછળથી આ વિષે કહ્યું હતું કે,  પહેલા તો મેં ધાર્યું કે દૂધના દેવાના બાકી છે તે દેવાઈ જશે. પણ હોય મા.. અઢી વાગ્યે જાગી ઉઠ્યો. છાતીમાં જાણે બિલાડી નોર મારી રહી હતી. એટલે રામલાલની પાસે જઈને મેં વળી પાછું પૂછ્યું, ‘એ પૈસા તારી કાકીને તો નથી આપી ગયો ને?, તેમણે કહ્યું ના.. ત્યારે મેં તેને કહ્યું, ‘તું અત્યારે ને અત્યારે પાછા આપી આવ.’  ત્યાર પછી રામલાલ તે રૂપિયા પાછા દઈ આવ્યો ત્યારે મનને શાંતિ થઈ.

એકવાર શ્રી મા શારદા દેવીએ શ્રી રામકૃષ્ણદેવને પૂછ્યું, તમે મને કઈ દૃષ્ટિથી જુઓ છો? શ્રી રામકૃષ્ણ દેવે કહ્યું, જે મા ત્યાં મંદિરમાં છે, એ જ મા ચંદ્રામણી દેવી એટલે કે તેમની ગર્ભ ધારિણી માતા નોબત ખાનામાં ઉપર રહે છે. તે જ મા હમણાં મારી સામે બેઠા છે. ખરું કહું છું, તમારામાં  અને જગત માતામાં હું કાંઈ ભેદ જોતો નથી. શ્રી રામકૃષ્ણદેવ આમ ફક્ત મોઢેથી જ બોલ્યા એટલું જ નહિ, કાલહારિણી  કાળી પૂજાની રાતે પોતાની પત્ની મા શારદા દેવીની સોળશી મહાવિદ્યાના રૂપમાં પૂજા કરી. સમસ્ત જીવન તેમની સાથે પવિત્ર સંબંધ રાખ્યો. વિશ્વના ઇતિહાસમાં ક્યાંય કાંચનકામીની નો આવો અદભુત ત્યાગ જોવા નથી મળ્યો. તેઓ ખરેખર ત્યાગીઓના બાદશાહ હતા. એટલે જ સ્વામી વિવેકાનંદજીએ શ્રી રામકૃષ્ણ આરાર્તિકમની 11મી અને 12મી પંક્તિમાં  वंचन कामकांचन  अति निंदित इन्द्रिय राग त्यागेश्वर हे नरवर दैहो पदे अनुराग. તમે અતિ નિંદ્રિત ઈંદ્રિયાશક્તિ તથા કામકાંચનનો ત્યાગ કર્યો છે. હે ત્યાગીશ્રેષ્ઠ નરદેવ, મને તમારા ચરણોમાં ભક્તિ આપો. 

‘કેમ રે, આટલા મોઢાથી તો તું ખાય જ છે ને ??’ (11)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

હે પ્રભુ, તમે જગતનાં ભલા માટે પોતાના પ્રાણોને અર્પણ કર્યા છે, તમે કળિયુગનાં બંધનો તોડી નાખો.

સ્વામી વિવેકાનંદજીએ  શ્રી રામકૃષ્ણ આરાર્તિકમમાં કહે  છે,

प्ररार्पण जगत तारण कृंतन कलिडोर. હે પ્રભુ, તમે જગતનાં ભલા માટે પોતાના પ્રાણોને અર્પણ કર્યા છે,  તમે કળિયુગનાં બંધનો તોડી નાખો.

સ્વામી શ્રી પ્રેમાનંદજી એ એક વાત નોંધી છે.

એકવાર હાજરા એ શ્રી રામકૃષ્ણ દેવને કહ્યું, “નરેન્દ્રને જોવા તમે આટલા વ્યાકુળ કેમ રહો છો? ભગવાનમાં તમારું મન લગાડો. આ બધા છોકરાઓનો વિચાર છોડી દો.”  એક નાના સરળ બાળકની જેમ શ્રી રામકૃષ્ણ દેવે હાજરા ની વાત માની લીધી અને દક્ષિણેશ્વરમાં પંચવટી તટે  ગયા. ત્યાં જગનમાતાએ દર્શન આપી તેમને કહ્યું, ‘તું કેવો મૂર્ખ છે ! શરમ નથી આવતી, તું આ જગતમાં કેવળ પોતાના સુખને માટે આવ્યો છે?’ ત્યારે શ્રી રામકૃષ્ણ દેવે કહ્યું,  ‘મા, જો માનવના કલ્યાણ માટે મારે લાખો વાર દુઃખ સહન કરવા પડે તો હું ખુશીથી તેમ કરીશ.’ આ વાતને માંડ છ મહિના થયા હશે ત્યાં જ તેમને કેન્સર થઈ ગયું. તેઓ માંડ-માંડ ધીમા અવાજમાં બોલી શકતા, ભૂખ્યા હોવા છતાં કંઈ ખાઈ શકતા નહીં. બેસતી વખતે કે સુતી વખતે કોઈપણ અવસ્થામાં પીડામાંથી રાહત મળતી નહીં. દિવસ-રાત સમસ્ત દેહમા ભયંકર બળતરા થતી. આટલી ભયંકર યાતના હોવા છતાં ક્યારેય લોકો પર કૃપા વરસાવાનું અને તેઓને ઈશ્વરના પંથે અગ્રેસર કરવાનું તેમણે બંધ નહીં કર્યું. આવું લગભગ લગભગ દોઢેક વર્ષ ચાલ્યું.

સ્વામીશ્રી નિખિલેશ્વરનંદજી લખે છે કે, છેલ્લા દોઢ વર્ષ શ્રી રામકૃષ્ણ દેવે પોતાના દેહમાં જે પીડા  ભોગવી છે તેનું તો વર્ણન અશક્ય છે. છ મહિના માટે તેમનો નિત્ય આહાર હતો જવનું પાણી. એ પણ અત્યંત કષ્ટપૂર્વક ગળાની અંદર તેઓ ઉતારી શકતા હતા. શ્રી રામકૃષ્ણદેવ પોતે ડોક્ટરને ગળાની પીડા નું વર્ણન કરતી વખતે કહેતા, ‘ઘાવ થઈ જવાથી કોઈક છુરી મારી રહ્યું હોય એવી વેદના થાય છે. રાત કાઢવી મને મુશ્કેલ પડે છે.’

અંતિમ બીમારી વખતે પ્રખ્યાત પંડિત શશીધર તુર્કચોરામણીએ શ્રી રામકૃષ્ણદેવને સલાહ આપી, ‘મહાશય, શાસ્ત્રમાં વાંચ્યુ છે કે આપના જેવા મહાપુરુષ ઈચ્છા માત્રથી શરીરના રોગ મટાડી લઈ શકે છે. મટી જાઓ એમ વિચાર કરીને એકવાર રોગને સ્થાને મનને એકાગ્ર કરીને થોડીવાર રાખવાથી બધું મટી જશે. આપ પણ એકવાર એ પ્રમાણે કરી જુઓ’.. તો શ્રી રામકૃષ્ણ દેવે કહ્યું, ‘અરે,  તમે પંડિત થઈને આવી વાત શી રીતે કરો છો? જે મન સચ્ચિદાનંદજીને આપ્યું છે તેને ત્યાંથી ઉઠાવીને આ ભાંગ્યા તૂટ્યા હાડ -માસના માળખા ઉપર લગાડવાની પ્રવૃત્તિ હવે શું થઈ શકે?’  પંડિતજી તો નિરુત્તર થઈ ગયા. પણ સ્વામી વિવેકાનંદજી તથા અન્ય ભક્તોથી ચુપ રહેવાયું નહીં. તેઓએ જીદ માંડી અને કહેવા લાગ્યા, ‘અમારાથી આપનું આ  ભયંકર કષ્ટ જોવાતું નથી. છેવટે  અમારી ખાતર આપે આ રોગ મટાડવો પડશે.’  શ્રી રામકૃષ્ણ દેવે જ્યારે કહ્યું કે,  જગન માતાની ઈચ્છા પર એ આધારિત છે ત્યારે સ્વામી વિવેકાનંદજી એ તેમને જગન માતાને પ્રાર્થના કરવા કહ્યું. ઘણી આનાકાની પછી શ્રી રામકૃષ્ણદેવ જગન માતાને પ્રાર્થના કરવા માટે સંમત થયા. થોડા કલાક વીત્યા પછી સ્વામીજીએ શ્રી રામકૃષ્ણ દેવને ઉત્સુકતાથી પૂછ્યું,  ‘ગુરુદેવ, તમે મા ને કહ્યું, મા શું બોલ્યા?’   શ્રી રામકૃષ્ણદેવ બોલ્યા, ‘મેં મા ને ગળાનો ઘાવ દેખાડતા કહ્યું, આને લીધે કશું ખવાતું નથી. જરાતરા ખવાય એવું તો કરી દે’ તે સાંભળીને તમને લોકોને દેખાડીને મા બોલ્યા, ‘કેમ રે, આટલા મોઢાથી તો તું ખાય છે’. શરમથી ભોઠો પડી જઈને હું તો આગળ કશું બોલી ન શક્યો.

શ્રી રામકૃષ્ણ દેવનું સમસ્ત જીવન દુઃખ-કષ્ટોથી ભરપૂર હતું.  કેવી કઠોર  કઠોર એમની સાધનાઓ હતી! પરિણામે માનવજાતના કલ્યાણ માટે શ્રી રામકૃષ્ણ દેવે જે દુઃખો સહન કર્યા છે તે વર્ણનાતીત છે.  એટલે સ્વામી વિવેકાનંદજીએ  શ્રી રામકૃષ્ણ આરાર્તિકમમાં લખ્યું છે, प्ररार्पण जगत तारण कृंतन कलिडोर. હે પ્રભુ, તમે જગતનાં ભલા માટે પોતાના પ્રાણોને અર્પણ કર્યા છે, તમે કળિયુગનાં બંધનો તોડી નાખો. વિશ્વના ઇતિહાસમાં રામકૃષ્ણ દેવ જેવી સાધનાનું વર્ણન મળતું નથી. પછી આ સાધનાના ફળ વિતરણ કરવા માટે એવો કેવા વ્યાકુળ  થયા હતા, જગન માતાના દર્શન માટે તેઓ એટલા વ્યાકુળ થઈ જતા કે ગંગાના તટ પર રેતી પર પછડાટ ખાઈને પડી જતા. વ્યાકુળ રુદનથી દિશાઓ ભરાઈ જતી. શ્વાસોશ્વાસ બંધ પડી જતા. પ્રાણ તડફડવા લાગતા. શરીર આખું ઉજ઼ેડાઈ  જતું અને લોહીલોહાણ થઈ જતું.

આ અવસ્થા પછી શ્રી રામકૃષ્ણ દેવને પંચવટી ખાતે એક દિવસ દર્શન થયું. તેમના શરીરમાંથી પાપ પુરૂષ બહાર નીકળ્યો અને બીજો એક સૌમ્ય પુરુષ તેના શરીરમાંથી બહાર નીકળી અને તેને મારી નાખ્યો. આમ બન્યું તે પહેલા છ મહિના સુધી તેમણે દેહની બળતરાથી બહુ પીડા ભોગવેલી. પાપ પુરુષના નાશના થોડા વખત પછી ફરી તેમના શરીરની બળતરા શરૂ થઈ. બળતરા એટલી વધી ગઈ કે માથે ભીનો ટુવાલ રાખીને ત્રણ ચાર કલાક સુધી ગંગાના પાણીમાં શરીર ડુબાડીને બેસી રહેવા છતાં પણ તેમને શાંતિ ન થઈ. છાતીની અંદર હામી ભરીને દેવતા મૂકવાથી જેવી લ્હાય ઉઠે અને પીડા  થાય એવી જાતનો અનુભવ કરીને શ્રીરામકૃષ્ણ દેવ ત્યારે તડફડી ઉઠ્યા. ઇષ્ટ કવચ ધારણ કર્યા પછી આ બળતરાનું શમન થયું.

તોતાપુરી પાસેથી અદ્વૈત જ્ઞાન મેળવ્યા બાદ શ્રી રામકૃષ્ણ દેવ છ મહિના સુધી નિરંતર નિર્વિકલ્પ સમાધિ અવસ્થામાં રહ્યા. તે દશામાં એક અજ્ઞાત સાધુએ એમને દેહત્યાગ કરતા બચાવ્યા ત્યારે શ્રી રામકૃષ્ણ દેવના વાળ ધુળ ભરેલી ચટ્ટાઈ જેવા ઘટ્ટ થઈ ગયા. છ માસ સુધી આંતરડામાં અસહ્ય શૂળ ભોંકાયા કર્યા.  તેઓ  પોતે આ અવસ્થાનું વર્ણન કરતા કહેતા, ખૂબ બીમાર હતો, ઝાડા  બંધ થતા ન હતા, કરોડો કીડીઓ મારા મગજને કોરી ખાતી હોય એવું થતું હતું. સતત દિવ્ય આનંદમાં ડૂબેલો રહેતો અને તેથી દિવસ-રાતનું કોઈ ભાન ન રહેતું. બીજે દિવસે સખત ઝાડા  થઈ જતા અને બધો આનંદ મળ દ્વારા નીકળી જતો. શુદ્ધ હ્રદયવાળા ભક્તોને માટે તેઓ એટલા વ્યાકુળ થઈ જતા કે દક્ષિણેશ્વરમાં બાબુઓની કોઠી પરની અગાસીમાં ચડીને રડતાં-રડતાં પોકારવા લાગતા, ‘અરે ક્યાં છો ભક્તો, આવો આ સંસારી લોકોની વાતો સાંભળીને મારા કાન બળી ગયા છે.’ તેમના આહવાનથી શુદ્ધ હૃદયવાળા સ્કૂલ-કોલેજનાં અનેક વિદ્યાર્થીઓ આવ્યા અને તેમના સંસ્પર્શથી સ્વામી વિવેકાનંદ, સ્વામી બ્રહ્માનંદ જેવા અનેક સંન્યાસીઓ આપણને મળ્યા.

આ કળિયુગમાં પાપાચાર વધી રહ્યો છે અને લોકોના શારીરિક અને માનસિક દુઃખો પણ વધી રહ્યા છે. શ્રી રામકૃષ્ણ દેવના ચરણોમાં આપણે સૌ પ્રાર્થના કરીએ, પ્રભુ તમારો અવતાર કળિયુગના પાપનો ભાર લેવા માટે થયો છે, માટે સમસ્ત જગતનું દુઃખ દૂર કરો. પ્રભુ, સમસ્ત જગતનું કલ્યાણ કરો.

 

‘જા, તારી કાશીએ મારે નથી જવું.’ (10)

 

 

 

 

 

 

મથુર,  તારી જમીનદારી જગદંબાની થાપણ માત્ર છે, તેઓ જગદંબાના સંતાન છે. તેમના અપાર દુઃખ દૂર કરવા માટે જગદંબાની મૂડી વાપરવી જોઈએ.

શ્રી રામકૃષ્ણ આરાર્તિકમની નવમી પંક્તિમાં કહ્યું છે,

”ભંજન દુઃખ ગંજન કરુણાધન કર્મ કઠોર”.

હે કરુણાધન, તમે જીવોના દુઃખો નાશ કરો છો અને એ માટે કઠોર કર્મ કરો છો.

આપણા કરુણા મૂર્તિ શ્રી રામકૃષ્ણદેવ હંમેશા વ્યાકુળ રહેતા,,,(એક) સંસારના તાપથી તપ્ત અગણિત નરનારીના દુઃખ દૂર કરવા માટે… (બે)  ફક્ત તેઓના ભવ બંધનનું દુઃખ દૂર કરવા માટે નહિ,  તેઓના લૌકિક દુઃખો દૂર કરવા માટે પણ તત્પર રહેતા… (ત્રણ) પોતાના શરણે આવેલા લોક સમુદાયના વ્યક્તિગત દુઃખ દૂર કરીને તેઓ અટકતા નહિ. પરંતુ સામુહિક રીતે પણ તેઓના દુઃખ દૂર કરવા માટે પ્રયત્નશીલ રહેતા.

એકવાર શ્રી રામકૃષ્ણ દેવ રાણી રાસમણીના જમાઈ શ્રી માથુરનાથ વિશ્વાસની સાથે તેમની નદિયા જિલ્લામાં આવેલ જમીનદારીની જાગીર જોવા રાણીઘાટ ગયા. તે સમયે પ્રજાગણ પાસેથી વેરો વસૂલ કરવાનો સમય હતો પરંતુ સતત બે વર્ષથી પાક ન થવાથી લોકો દુર્દશાની ચરમસીમાએ પહોંચી ગયા. કોકના દુઃખે દીનદુર્બળ લોકોના જર્જરિત શરીર જોઈ શ્રી રામકૃષ્ણ દેવનું હૃદય કરુણાથી આદ્ર બની ગયું. તેમણે મથુરબાબુને બોલાવીને તે દુર્ભાગી લોકોની મહેસુલ માફ કરવા માટે અને તેઓને પેટ ભરીને ખવડાવી વસ્ત્રદાન કરવા માટે કહ્યું. મથુરબાબુ બોલ્યા, બાપુ તમને ખબર નથી કે પૃથ્વી પર કેટલા બધા દુઃખ, કષ્ટ છે. એ કારણસર પ્રજાનો મહેસુલ માફ નહી થાય. રામકૃષ્ણદેવે આદ્ર ભાવે કહ્યું, મથુર તારી જમીનદારી જગદંબાની થાપણ માત્ર છે, તેઓ જગદંબાના સંતાન છે. તેમના અપાર દુઃખ દૂર કરવા માટે જગદંબાની મૂડી વાપરવી જોઈએ. મથુરબાબુને શ્રી રામકૃષ્ણ દેવના દુઃખીઓને સહાયરૂપ થવાના સદાગ્રહ આગળ નમતું જોખવું પડ્યું. આજ તો છે, ટ્રસ્ટીશિપ મેનેજમેન્ટ !!  જે  શ્રી રામકૃષ્ણદેવે કેટલાય વર્ષો પહેલા મથુરબાબુના માધ્યમથી અમલમાં મુકેલ. આ કદમને આપણે અનુસર્યા હોત તો ટ્રેડ યુનિયન અને મેનેજમેન્ટની વચ્ચેના ઘર્ષણો ઓછા થવાથી દેશની ઉત્પાદકતામાં વધારો થયો હોત, એ નક્કી.

શ્રી રામકૃષ્ણદેવ મથુરબાબુ સાથે તીર્થ ભ્રમણ કરી રહ્યા હતા. ત્યાં બિહાર રાજ્યના દેવધર વૈદ્યનાથ પાસે આવી જ એક ઘટના ઘટી. ગામના સંથાલ આદિવાસી જાતિના લોકો ભૂખના દુઃખથી પીડિત અને વસ્ત્રહીન અવસ્થામાં હતા. એ પ્રદેશમાં બે વર્ષથી દુકાળ પડ્યો હતો. ગામવાસીઓના દુઃખ-દારિદ્ર જોઈને શ્રી રામકૃષ્ણદેવનું હૃદય એકદમ કરુણાથી ભરાઈ ગયું. તેમણે મથુરબાબુને કહ્યું, તમે તો મા ના દીવાન છો. આ બધાને માથાદીઠ તેલ અને એક પહેરવાનું વસ્ત્ર આપો, અને એક દિવસ ભરપેટ જમાડી દો. મથુરબાબુ બોલ્યા, બાબા તીર્થોમાં ઘણો ય ખર્ચ થશે. આ લોકો તો આટલા બધા છે. આમ કરવા જતા પૈસા ખૂટી પડશે. આ વાત સાંભળી શ્રી રામકૃષ્ણ દેવ વ્યથિત  થયા. ગ્રામ વાસીઓની દશા જોઈને તઃફૂરની આંખમાંથી અશ્રુની ધાર ચાલવા લાગી. હૃદયની અપૂર્વ કરુણાના આવેગ સાથે તેઓ બોલી ઉઠ્યા,  ‘જા, તારી કાશીએ મારે નથી જવું,  હું તો બધાની સાથે જ રહીશ.  એમનું કોઈ નથી એમને છોડીને હું નથી જવાનો’. આવું બોલીને બાળકની જેમ રિસાઈ જઈને તેઓ કંગાળોની વચમાં જઈને બેસી ગયા. હવે શું થાય ? ન છૂટકે મથુરબાબુએ કોલકતાથી વસ્ત્રો મંગાવ્યા અને શ્રી રામકૃષ્ણ દેવની ઈચ્છા પૂર્ણ કરી. ગ્રામવાસીઓને આનંદિત જોઈને રામકૃષ્ણદેવ રાજી-રાજી થઈ ગયાં અને તીર્થયાત્રા કરવા આગળ વધ્યા.

સ્વામીશ્રી નિખિલેશ્વરાનંદજી લખે છે  કે, આજે રામકૃષ્ણ મઠ અને મિશન દ્વારા સમસ્ત દેશમાં દર વર્ષે કરોડો રૂપિયાનાં ખર્ચે અનેક રાહતકાર્યો થાય છે. પણ તેનો પ્રેરણાસ્ત્રોત શ્રી રામકૃષ્ણ દેવ પોતે હતા.

એકવાર કોઢથી પીડાતા માણસે આવી શ્રી રામકૃષ્ણદેવને અત્યંત કાલાવાલા કરીને કહ્યું કે,  તેઓ જો એકવાર હાથ ફેરવી દે તો તેના રોગમાંથી છુટકારો થઈ જાય. એના તરફ કૃપાવશ થઈને રામકૃષ્ણદેવે કહ્યું, હું તો કશું જાણતો નથી ભાઈ, પણ તમે જ્યારે એવું કહો છો તો લાવો હાથ ફેરવી દઉં. મા ની ઈચ્છા હશે તો મટી જશે. એમ બોલીને હાથ ફેરવી દીધો. એ દિવસે એમના હાથમાં આખો દિવસ એવી તો પીડા  થઈ કે આકુળ-વ્યાકુળ થઈને તેઓ જગદંબાને કહેવા લાગ્યા, ‘મા, ફરી કોઈ દિવસ આવું કામ નહીં કરું’. પેલા રોગીનો રોગ તો મટી ગયો પણ એનો ભોગ શ્રી રામકૃષ્ણદેવને પોતાના દેહમાં ભોગવવો પડ્યો. આમ છતાં કરુણામય શ્રી રામકૃષ્ણ દેવ સંસ્પર્શથી દુઃખીઓ પર કૃપા વરસાવતા રહ્યાં. પાપીઓના પાપની પીડા પોતે ભોગવતા રહ્યા. એટલું જ નહિ, અંતે ગળાના કેન્સરની પીડા ભોગવવાની પડી ત્યારે પણ વેઠ્યું. ‘सर्वजिना हताय, सर्वजिना सुखाय, सर्वजिना मोक्षाय’.

એકવાર દક્ષિણેશ્વરના મંદિરમાં રામકૃષ્ણ દેવે જોયું કે,  એક વૃદ્ધા નિઃશુલ્ક ભોજનાલયમાંથી પ્રસાદ મેળવવા માટેની કતારમાં ઉભી હતી. તે ધક્કા-મુક્કીમાં  નીચે પડી ગઈ અને રડવા લાગી. વૃદ્ધાની નિઃસહાય દશા વિચારતા રામકૃષ્ણ દેવ કરુણાથી વિચલિત થઈને રડવા લાગ્યા. જ્યાં સુધી એ અજાણી વૃદ્ધાને શોધીને તેને ભરપેટ ભોજન આપવામા ન આવ્યું ત્યાં સુધી રામકૃષ્ણદેવ બેચેન રહ્યા. એકવાર એક વૃદ્ધા દક્ષિણેશ્વરના ઓરડાના પગથિયાં ચડતી વખતે પડી ગઈ. રામકૃષ્ણદેવને જ્યારે ખબર પડી કે, એકાદશીનો ઉપવાસ કરવાથી અશક્તિને કારણે આમ બન્યું ત્યારે તેમણે કરુણાપૂર્ણ શબ્દોમાં વૃદ્ધાને કહ્યું, જુઓ, સ્ત્રીઓ ઉપવાસનું દુઃખ વેઠે એ હું સહન કરી શકતો નથી. તમારે ફળ વગેરે કંઈક લેવું અને સાવ નિરાહાર ન રહેવું. શ્રી રામકૃષ્ણદેવ કહેતા, કળિયુગમાં જીવ અન્નગત છે. નિર્જળા ઉપવાસ, કઠોર તપસ્યા પાલવે નહિ. એટલે જ તો કેટલાક ભક્તો કહેતા કે,  આપણા ઠાકુર બહુ મજાનાં કઠોર તપસ્યા કરવાનું કહેતા નથી.

શ્રી રામકૃષ્ણ દેવનું હૃદય અત્યંત કોમળ હતું. ઘોડાગાડીમાં જતી વખતે જો કોચમેન ઘોડાઓને ચાબુક મારતો હતો તો તેઓ વ્યાકુળ થઈને પોકારવા લાગતા, ‘ એ મને મારે છે… એ મને મારે છે…’ એમનો દેહ અત્યંત કોમળ હતો.  અતિ ઉચ્ચ ભાવાવસ્થામાં નિરંતર રહેવાથી દેહ એટલો કોમળ થઈ ગયો હતો કે એકવાર એમની આંગળી કપાઈ ગઈ. ચાલીને જવું એમના માટે શક્ય નોહ્તું,  તેથી ઘોડાગાડીમાં જવું પડ્યું. તેઓ રડતાં-રડતાં કહેતા હતા, નીતાઈ એટલે કે ચૈતન્ય મહાપ્રભુની જેમ હું ઘેર-ઘેર જઈ હરિ  નામ લેવડાવી શકતો નથી. ઘોડાગાડી વગર ક્યાંય  જઈ શકતો નથી. આટલા કઠોર કર્મો જીવોના કલ્યાણાર્થે કરવા છતાં તેમને સંતોષ ન હતો.

શ્રીરામ કે શ્રીકૃષ્ણની જેમ શ્રી રામકૃષ્ણ દેવે બાહ્ય શત્રુઓનો સંહાર નહોતો કર્યો પણ અંતરના શત્રુઓના વધ કરવા કેવી કઠોર સાધના બાર  વર્ષો સુધી કરી હતી. આજે વિશ્વ દુઃખની જવાળાથી બળી રહ્યું છે. ભૌતિક સુખના સાધનોમાં આશ્ચર્યજનક વધારો થવાની સાથે-સાથે માનસિક અશાંતિમાં એટલો જ વધારો થયો છે. આત્મહત્યાનું પ્રમાણ વધ્યું છે, માનસિક રોગીઓનું પ્રમાણ વધ્યું છે. આ યુગના અવતાર શ્રી રામકૃષ્ણદેવને આપણે પ્રાર્થના કરીએ, ‘હે કરુણામય પ્રભુ આ યુગમાં તમારો અવિર્ભાવ જીવોના દુઃખ દૂર કરવા થયો છે. વિશ્વમાં સમસ્ત લોકોના દુઃખ દૂર કરી  તેઓના મનમાં શાંતિ અર્પણ કરો…હરિ ૐ 

 

II’ભાવ મુખે જ રહેજે’II (09)

 

 

 

 

 

 

 

 ઈસુએ  કહ્યું, મને અનુસરો અને હું તમને માણસોને પકડતા શીખવીશ.

 

શ્રીમદ ભાગવત (11.3.27)ના વચનો પ્રમાણે,

શ્રવણમ કીર્તનમ ધ્યાનમ હરેરદભુતકર્મણ: I

જન્મકર્મગુણાનમ ચ  તદર્થડખિલચેષ્ટીતમ II

અસાધારણ કર્મો કરનારા શ્રી હરિ ના જન્મ, કર્મ અને ગુણોનું શ્રવણ, કીર્તન તથા ધ્યાન કરવું શ્રીહરિ નિમિત્તે જ સર્વ કર્મો કરવાં.

શ્રીમદ્દ ભાગવતજીના કથન  પ્રમાણે આપણે શ્રી હરિ નિમિત્તે જ શ્રી રામકૃષ્ણ દેવની પ્રશસ્તિ સમાન શ્રી રામકૃષ્ણ આરાત્રિકમ સ્તવનનું રસપાન કરી રહ્યા છીએ.

શ્રી રામકૃષ્ણ આરાર્તિકમની સાતમી પંક્તિ:

जूंभीत युग ईश्वर जगदीश्वर योगसहाय ની વિગતે ચર્ચા કરેલ છે.

ચોથી કડીની આઠમી પંક્તિ છે …

નિરોધન, સમાહિત મન, નિરખિ તવ કૃપાય ||….

અર્થ એવો કે,

(એક) હે પ્રભુ,  તમે નિરોધિત અને સમાહિત મનવાળા છો, એવું તમારું દર્શન હું તમારી કૃપાથી કરું છું.

અથવા

(બે) હે પ્રભુ, તમારી કૃપાથી હું જોઉં છું કે મારું મન નિરોધિત અને સમાહિત થઈ ગયું છે.

સ્વામીશ્રી નિખિલેસ્વરાનંદજી સમજાવે છે કે, હકીકતમાં બંને અર્થ સાચા છે. આ વાતનું એમનું ઊંડાણ જાણવા માટે સ્વામીશ્રી આપણને  ગોસ્વામી તુલસીદાસજીએ રચેલ વિનયપત્રિકા નામના અદભુત ભક્તિ પૂર્ણ ગ્રંથમાંથી  એક રસપ્રદ વાત કરે છે.  એકવાર વારાણસીમાં એક હત્યારો તીર્થયાત્રા કરવા આવ્યો અને પોકારવા લાગ્યો, ‘રામના પ્રેમને ખાતર મને એક હત્યારાને કંઈક ભિક્ષા આપો’. પોતાના ઇષ્ટ રામનું નામ સાંભળીને તુલસીદાસજીએ એ માણસને પોતાની ધેર બોલાવ્યો અને તેને પ્રસાદ આપ્યો. પછી ઘોષણા કરી કે, એ પરિશુદ્ધ થઈ ગયો છે. ત્યાંના રૂઢિચૂષ્ત બ્રાહ્મણોએ વાંધો ઉઠાવ્યો કે, હત્યારાનું પાપથી વિમોચન કઈ રીતે થઈ શકે? તુલસીદાસજી એ જવાબ આપ્યો, તમારા પોતાના શાસ્ત્રોનું અધ્યયન કરો અને દિવ્ય નામના પ્રભાવ વિશે જાણી લો. બ્રાહ્મણોને આ ઉત્તરથી સંતોષ ન થયો. બ્રાહ્મણોએ તો પ્રમાણ માંગ્યું. તરત જ તુલસીદાસજી સંમત થયા કે, જો વિશ્વનાથ મંદિરના નંદી આ હત્યારાના હાથેથી ખાય તો તેઓ સૌ તુલસીદાસજી ની વાત સ્વીકારી લેશે. સૌ સંમત થયા. તે માણસને મંદિરમાં લઈ જવામાં આવ્યો અને હકીકતમાં નંદીએ તેના હાથેથી ખાધું પણ ખરું. આમ તુલસીદાસજીએ પ્રમાણ આપ્યું કે, આંતરિકતા પૂર્વક પ્રાયશ્ચિત કરવાથી ઈશ્વર ભક્તિનો સ્વીકાર કરે છે.

ઈસુ એક સરોવરને કિનારે ચાલતા હતા. તેમના બે માછીમાર ભાઈઓ સીમપેન પીટર અને તેના ભાઈ અન્દ્રિયાને સરોવરમાં જાળ નાખતા જોયા. ઈસુએ તેમને કહ્યું, મને અનુસરો અને હું તમને માણસોને પકડતા શીખવીશ. તેઓ તરત જ પોતાની જાળો મૂકી દઈએ માણસરૂપી માછલાં પકડવામાં ઈસુની પાછળ ચાલ્યા. આ વાત બાઈબલના ‘નવો કરાર’માં મેથ્યુના નામથી  લખેલી છે.

શ્રી રામે મિથિલાવાસીના મન મોહી લીધા હતા. શ્રી કૃષ્ણ ફક્ત માખણચોર નોહતાં ચિત્ત ચોર પણ હતાં. ઉદ્ધવજી જયારે ગોપીઓને સમજાવે છે કે, શ્રી કૃષ્ણ તો ભગવાન છે તેમનું ધ્યાન ધરો, ત્યારે ગોપીઓ કહે છે ‘उद्धो मन होत ना दस विस्’, ‘હે ઉદ્ધવ, મન તો એક જ હોય છે, દસ-વિસ નથી હોતા.’ જે ચિત્તમાં ધ્યાન કરવાનું કહો તે ચિત્ત તો કનૈયો ચોરી ગયો છે. શ્રી રામકૃષ્ણ કથામૃતનાં લેખક માસ્ટર મહાશય એટલે કે શ્રી મહેન્દ્રનાથ ગુપ્ત જેને વહાલથી રોજ લોકો ‘મ’ કહેતા તેઓ  સંસારના દુઃખોથી આક્રાંત થઈને તેઓ ઘરેથી નીકળ્યા હતાં. આત્મહત્યા કરવાનો તેમનો ઈરાદો હતો. ફરતાં-ફરતાં તેઓ દક્ષિણેશ્વરના બગીચામાં આવ્યા અને પહેલી જ વાર દર્શન કર્યા શ્રી રામકૃષ્ણ દેવના અને કુશળ માછીમારની જાળમાં સપડાઈ ગયા. નવું જીવન મળ્યું. આત્મહત્યાનો ઈરાદો બદલાઈ ગયો અને પછી તો કથામૃત ગ્રંથ લખી અસંખ્ય લોકોને આ દિવ્ય માછીમારની જાળમાં સપડાવ્યા. આજે પણ તે કથામૃત અનેક લોકોને સપડાવી રહ્યું છે. કેટલાય ને આ કથામૃત ગ્રંથના વાંચન દ્વારા આત્મહત્યા રુપી મહાપાપમાંથી બચાવવાનું બન્યું છે.

શ્રી રામકૃષ્ણ આશ્રમ, રાજકોટ દ્વારા પ્રકાશિત આ સ્તવન માટેના સુંદર પુસ્તકમાં અધ્યક્ષ સ્વામીશ્રી વર્ણવે છે કે, અદભુત સંયોગ છે કે માસ્ટર મહાશયને પ્રથમ મુલાકાતમાં શ્રી રામકૃષ્ણ દેવનું દર્શન ભવસાગરના દિવ્ય માછીમારરૂપે થયું. પ્રથમ દર્શનનું વર્ણન કરતાં તેઓ કથામૃતમાં લખે છે:  ઓરડામાં શ્રી રામકૃષ્ણ એકલા પાટ ઉપર બેઠેલા છે. ઓરડામાં ધૂપ કરવામાં આવ્યો છે અને બારણા બંધ છે. માસ્ટરે હાથ જોડીને પ્રણામ કર્યા. પરમહંસ દેવે બેસવાનું કહ્યું એટલે માસ્ટર જમીન પર બેઠા. શ્રી રામકૃષ્ણએ પૂછ્યું, ક્યાં રહો છો?, શું કરો છો?, અહીં  શા માટે આવ્યા છો? માસ્ટરે પરિચય આપ્યો. પણ તેમણે જોયું કે,  ઠાકુર વચ્ચે-વચ્ચે બેધ્યાન બની જાય છે. પાછળથી તેમણે સાંભળ્યું કે, એવી અવસ્થા નું નામ ભાવ. પછી તો આ દિવ્ય માછીમાર શ્રી રામકૃષ્ણ દેવની પ્રેમરૂપી જાળમાં એવા તો સપડાઈ  ગયા કે,  તેમનું સમસ્ત જીવન બદલાઈ ગયું. સાધારણ માસ્ટરમાંથી આધુનિક યુગના વ્યાસ બની ગયા.

જાળ નાખીને માછલાને પકડી લાવવા માટે  મનની એકાગ્રતા કેવી હોવી જોઈએ તે વિશે શ્રી રામકૃષ્ણ દેવ એક માછીમારનું ઉદાહરણ આપે છે. એક જણ એકલો તળાવને કાંઠે બેસીને માછલાં પકડે છે. હાથમાં માછલાં પકડવાની સોટી કેટલીકવાર પછી ઉપરનું બરું હાલવા લાગ્યું. વચ્ચે-વચ્ચે થોડું આડું થવા લાગ્યું,   ત્યારે તે માણસ સોટીને ઉપર ખેંચવાની તૈયારીમાં છે. એ વખતે એક વટેમાર્ગુ તેની નજીક આવીને પૂછે છે કે,  ભાઈ અમુક બ્રાહ્મણનું ઘર ક્યાં છે, બતાવી શકશો? કશો જવાબ નથી મળતો. વારંવાર પૂછવા છતાં ઉત્તર ન મળવાથી વટેમાર્ગુ નારાજ થઈને ચાલ્યો જાય છે. આ તરફ બરુ  ડૂબ્યું અને સાથે જ આ માણસે આંચકો મારીને માછલું  બહાર ખેંચી લીધું. એ પછી અંગુઠાથી મોઢા પરનો પરસેવો લૂછીને બૂમ મારીને વટેમાર્ગુને બોલાવવા લાગ્યો. એ વટેમાર્ગુ અનિચ્છાએ પાછો ફર્યો ત્યારે આ માણસે કહ્યું, શું પૂછતાં હતા તમે? એ વખતે બરુ ડુબતું હતું એ વખતે હું કાંઈ સાંભળી શક્યો નહિ….બસ,  ધ્યાનમાં આવી એકાગ્રતા થાય કે બીજું કશું દેખી ન શકાય, સાંભળી ન શકાય, સ્પર્શનું પણ જ્ઞાન ન રહે. (શ્રી રામકૃષ્ણ કથામૃતનાં ભાગ ત્રીજામાં એકાવનમાં પૃષ્ઠ પર આ પ્રસંગ લખેલો છે.) શ્રી રામકૃષ્ણ દેવ જેમનો સ્વીકાર કરતાં તે ભક્તોનાં મનમાં પણ આવી જ એકાગ્રતા લાવી દેતાં.અને તેથી સ્વામી વિવેકાનંદે તેમને નીરોહિત અને સમાહિત મન વાળા કહ્યા છે. અને પ્રાર્થના કરી  કે,  અમારું મન પણ નિરોધીત અને સમાહિત થઈ જાય  એવી આપ કૃપા કરો.

વેદાંતની સાધના પછી શ્રી રામકૃષ્ણદેવને અવારનવાર સમાધિ લાગી જતી. લગભગ નિરંતર છ મહિના સુધી તો એ સાધના પૂરી થયા પછી તેઓ નિર્વિકલ્પ સમાધિની અવસ્થામાં રહ્યા. અને આ પછી જગનમાતાનો આદેશ થયો, ‘ભાવ મુખે જ રહેજે’. આ સમાધિ અવસ્થામાં શ્રી રામકૃષ્ણ દેવનું દેવજ્ઞાન એટલું લુપ્ત થઈ જતું કે, એકવાર  ચોખાના થોડા દાણા તેમની લાંબી જટામાં ગમે તે રીતે પડી ગયા અને અંકુરયુક્ત થઈ ગયા.

સ્વામી વિવેકાનંદજી કહેતા કે મનની બહારની જડ  શક્તિઓને કોઈ ઉપાયે વશમાં લાવીને કોઈ ચમત્કાર બતાવો એમાં કશી મોટી વાત નથી. પણ આ પાગલ બ્રાહ્મણ શ્રી રામકૃષ્ણ લોકોના મનને માટીના પિંડાની જેમ જે રીતે ભાંગતો ટિપતો, ઘડતો, અને સ્પર્શ માત્ર થી નવા બીબામાં ઢાળીને નવીન ભાવોથી પરિપૂર્ણ કરી દેતો તેનાથી મોટો આશ્ચર્યપૂર્ણ ચમત્કાર મેં બીજે ક્યાંય દીઠો નથી. ( શ્રી રામકૃષ્ણ લીલા ભાગ-3, પૃષ્ઠ-75)

સ્વામી વિવેકાનંદજી રામકૃષ્ણ દેવને મળવા બીજીવાર દક્ષિણેશ્વર મંદિરમાં ગયા ત્યારે શ્રી રામકૃષ્ણ દેવ તેમને નિર્વિકલ્પ સમાધિનો અનુભવ કરવવા તત્પર થયા. આ ઘટનાનું વર્ણન કરતાં સ્વામી વિવેકાનંદજીએ પોતે કહ્યું હતું કે  તેમણે અચાનક પાસે આવીને પોતાનો જમણો પગ મારા અંગ ઉપર મૂકી દીધો અને એના સ્પર્શથી ક્ષણભરમાં મને એક અપૂર્વ અનુભૂતિ પ્રાપ્ત થઈ, ઉઘાડી આંખે જોવા લાગ્યો કે ભીંત સુદ્ધા, ઓરડાની સમસ્ત વસ્તુઓ વેગ ભરી ચક્કર-ચક્કર ફરતી ક્યાંય લીન થઈ જાય છે અને સમગ્ર વિશ્વની સંગાથે-સંગાથે મારું હું પણું જાણે કે સર્વગ્રાસી મહા શૂન્યમાં  એકાકાર થવાને ધસમસી રહ્યું છે. ત્યારે ભયંકર ભય મને ઘેરી વળ્યો. મનમાં થયું કે હું પણાનો નાશ તે જ તો મૃત્યુ છે. એ જ મૃત્યુ સન્મુખે સાવ પાસે ધીરજ ખોઈ બેસીને ચીસ પાડીને બોલી ઉઠ્યો, અરે તમે મને આ શું કરી નાખ્યું?  મારે તો મા-બાપ છે. અદભુત પાગલ મારા એવા શબ્દો સાંભળીને ખડખડાટ હસી પડ્યા અને હથેળીથી મારી છાતીને સ્પર્શ  કરતા કહેવા લાગ્યા, તો પછી હમણાં રહેવા દે, એકી સામટુ જરૂરી નથી. સમય આવે થશે. નવાઈ ની વાત તો એ છે કે એમણે સ્પર્શ કરીને એવું કહ્યું હતું તેની સાથે જ મારો એ અપૂર્વ અનુભવ એકાએક આલોપ્ થઈ ગયો. અને ઓરડાની અંદરનાં અને બહારનાં બધા પદાર્થો પહેલા હતા તેમ જ રહેલા. મને દેખાવા લાગ્યા.

શ્રી મા શારદા દેવી કહેતા કે,  આધુનિક લોકો બુદ્ધિમાન છે. ઈશ્વરનાં અવતારને કેમેરામાં બંધ કરી દીધા છે. તેઓ કહેતા છાયા અને કાયા સમાન છે. શ્રી રામકૃષ્ણ દેવના કેમેરા દ્વારા લીધેલ ત્રણ ફોટાઓ ઉપલબ્ધ છે. ત્રણેય વખતે તેઓ ઉચ્ચ સમાધિ અવસ્થામાં હતા. બેઠેલો ફોટો જોઈને રામકૃષ્ણ દેવે કહ્યું હતું, આ અત્યંત ઉચ્ચ અવસ્થાનો ફોટો છે. પછીથી ઘેર-ઘેર આની પૂજા થશે. ભક્ત મહિલા શ્રી મતિ નિસ્તારિણી ઘોષને શ્રી રામકૃષ્ણદેવે પોતાના ફોટા વિશે કહ્યું કે,  આ ફોટો ટ્રેનમાં મુસાફરી કરશે, સ્ટીમરમાં ફરશે, લોકો પોતાનાં ગજવામાં ઘડિયાળની ચેઈનમાં રાખશે. ખરેખર આજે એ જ બની રહ્યું છે. આપણે પણ સ્વામી વિવેકાનંદજીએ જે કહ્યું તેમાં સુર પુરાવીને કહીએ, ‘હે પ્રભુ તમારી કૃપાથી અમે જોઈએ છીએ કે તમારું મન સમાહિત થયેલું છે. અમારું મન પણ કૃપા કરીને સમાહિત કરી દો’. હરિ: ૐ…

સમન્વયના મસીહા અને વિશ્વના આદર્શ શ્રી રામકૃષ્ણ દેવ (08)

 

 

 

 

 

 

શ્રી અરોબિંદોએ લખ્યું  કે, સ્મરણમાં રાખજો કે આપણે શ્રી રામકૃષ્ણમાંથી ઉતરી આવ્યા છીએ. મને આ યોગ તરફ વાળનાર પ્રથમ શ્રી રામકૃષ્ણ હતા.

શ્રી રામકૃષ્ણ આરાર્તિકમની સાતમી પંક્તિ:

‘ जूंभीत युग ईश्वर जगदीश्वर योगसहाय’

તેનો અર્થ : ‘હે જગદીશ્વર, હે યોગના સહાયક, તમે આ યુગના અવતાર રૂપે પ્રાગટ્યા છો.

શ્રીમદ ગીતામાં ભગવાન શ્રી કૃષ્ણ કહે છે તેમ જગતના ઈશ્વર ધર્મની ગ્લાનિ દૂર કરવા માટે યુગના પ્રયોજન પ્રમાણે પોતે ધરતી પર અવતરે છે. આપણી સમાજ માટે એવું યાદ રાખીએ કે, આપણા આ યુગમાં શ્રી રામકૃષ્ણ સ્વરૂપે ઈશ્વર આવ્યા છે અને તેનો મુખ્ય હેતુ છે યોગમાં સહાયરૂપ થવું.

સ્વામી શારદાનંદજી દ્વારા લખાયેલ શ્રી રામકૃષ્ણ લીલા પ્રસંગ ના પ્રથમ ભાગમાં કહેવામાં આવ્યું છે તે મુજબ ગદાધરના શુભ જન્મ મુહૂર્ત સંબંધે શાસ્ત્રજ્ઞ ખુદીરામજીએ નવજાત શિશુની જન્મકુંડળી માંડવા જતાં જોયું કે, વિશેષ શુભ ક્ષણે આ બાળકે સંસારમાં પ્રવેશ કરેલો છે. બીજા વિદ્વાન જોષીઓ દ્વારા બાળકના જન્મ સમયની પરીક્ષા કરીને ખુદીરામને કહ્યું કે, બાળકે જે ઉચ્ચ લગ્નમાં જન્મ ગ્રહણ કરેલો છે તે સંબંધિત જ્યોતિષ શાસ્ત્ર કહે છે કે, આવી વ્યક્તિ ધર્મજ્ઞ અને માનનીય થાય અને સર્વદા પુણ્ય કર્મના અનુષ્ઠાનમાં રત રહે. ઘણા શિષ્યોથી વીંટળાયેલ રહીને એ વ્યક્તિ દેવ મંદિરે વાસ કરે અને નવીન સંપ્રદાય પ્રવર્તાવીને નારાયણના અંશ ભુત મહાપુરુષ તરીકે જગતમાં પ્રસિદ્ધિ પામી બધે ઠેકાણે લોકોમાં પૂજાય. શ્રીયુક્ત ખુદીરામનું મન આ હકીકત જાણવાથી એકદમ વિસ્મય પૂર્ણ બન્યું !!

આપણા પતંજલિ યોગસૂત્રમાં કહ્યા મુજબ   ઈશ્વર પ્રાચીન ગુરુઓના પણ ગુરુ છે, કારણ કે એ કાળની મર્યાદાથી પર છે. શ્રી રામકૃષ્ણદેવ ઈશ્વરના રૂપોમાં ગુરુઓના ગુરુ છે, પણ મનુષ્યના રૂપમાં અવતાર ગ્રહણ કર્યો ત્યારે પણ આ ગુરુભાવ તેમના જીવનમાં પ્રકાશિત થયો છે. તેમના અવતારની વિશિષ્ટતા એ છે કે, તેઓ માત્ર કોઈ એક પથના સાધકો માટે જ જન્મ્યા નથી. પણ વિભિન્ન ધર્મના, પંથોના,વિભિન્ન ભાવોના, વિભિન્ન યોગોની સાધનાઓના, સાધકો માટે સહાયરૂપ બનવા શ્રી ઠાકુર પધાર્યા છે. એમણે પોતાની પ્રયોગશાળામાં અનેક ધર્મોની, અનેક મતોની, અને અનેક ભાવોની સાધના કરી છે, અને પછી ઉચ્ચ આધ્યાત્મિક અવસ્થામાંથી નિર્વિકલ્પ સમાધિમાંથી પાછા આવી શ્રી જગનમાતાના આદેશ પ્રમાણે ભાવમુખ અવસ્થામાં રહેતા હતા, તેથી જ આ શક્ય બન્યું છે.

ગુરુના સંબોધનથી તેઓ નારાજ થતા, તેમ છતાં અપૂર્વ ગુરુભાવ તેમના જીવનમાં પ્રગટ થયો હશે તેનું વિશદ વર્ણન અને સાત્વિક મીમાંસા સ્વામી શારદાનંદજી મહારાજે રામકૃષ્ણ લીલા પ્રસંગોમાં કરેલી છે. શ્રી રામકૃષ્ણ દેવના આગમનથી એક નવા યુગનો પ્રારંભ થયો. આ વાતને પોન્ડિચેરીનાં મહર્ષિ અરોબિંદોએ સ્વીકારી છે. શ્રી અરોબિંદોએ એક શિષ્યને લખ્યું કે, સ્મરણમાં રાખજો કે આપણે શ્રી રામકૃષ્ણમાંથી ઉતરી આવ્યા છીએ. મારા પૂરતી વાત કરું તો જાતે આવીને મને આ યોગ તરફ વાળનાર પ્રથમ શ્રી રામકૃષ્ણ હતા. આપણી સાધનાના પાયામાં જે જ્ઞાન રહેલું છે તે અલીપુર જેલમાં મને સ્વામી વિવેકાનંદે આપ્યું હતું. આ વિગત ‘શ્રી અરવિંદ બર્થ સેન્ટ્રલ લાઇબ્રેરી’ના વોલ્યુમ 27ના પૃષ્ઠ 435 ઉપર લખેલી છે. આ વાતનો સહર્ષ સ્વીકાર કરતા મહર્ષિ અરવિંદ લખે છે કે, આ બધા આત્માઓમાં શ્રી રામકૃષ્ણ સૌથી છેલ્લા અને સૌથી મહાન હતા, કારણ કે બીજાઓ ઈશ્વરને એના એક માર્યાદિત અંશમાં અનુભવી શક્યા હતા. ત્યારે ઈશ્વરની અનંત વિવિધતાના સરવાળા રૂપે, એની અનંત એકતામાં શ્રી રામકૃષ્ણ દેવે ઈશ્વરાનૂભુતિ કરી હતી.

સ્વામીશ્રી નિખિલેશ્વરાનંદજી પોતાના પુસ્તકમાં આધારો ટાંકીને અનેક વાતો કહે છે, શ્રી ઠાકુરના અવતારથી એક નવા યુગનો પ્રારંભ થયો છે. આ યુગમાં આધ્યાત્મિકતાનો સુર પ્રધાન સુર બની રહ્યો ! ખ્રિસ્તી ધર્મ જે કરવામાં નિષ્ફળ નીવડ્યો. ઇસ્લામે પણ કોશિશ કરી. મર્યાદિત લોકો પૂરતું બૌદ્ધ ધર્મ જે હાંસલ કરી શક્યો છે તે શ્રી રામકૃષ્ણ સમગ્ર જગત માટે સિદ્ધ કરવા પ્રયત્ન કરી રહ્યા છે. વિશ્વનાં વિખ્યાત વિદ્વાનો, ઈતિહાસકારો, ધર્માચારીઓ, શ્રી રામકૃષ્ણ દેવને સમન્વયના મસીહા વિશ્વના આદર્શ માની રહ્યા છે. ક્લાઉન એલન સ્ટાર્ક પોતાના પુસ્તક ‘ગોડ ઓફ ઓલ’માં શ્રી રામકૃષ્ણદેવને સૌના ઈશ્વરરૂપે નિરૂપણ કરે છે.

શ્રી રામકૃષ્ણદેવને ભારતનું સંવાદી સંગીત એમ વર્ણવીને પ્રખ્યાત ફ્રેન્ચ મનીષી રોમા રોલા લખે છે કે, યુરોપ સમક્ષ હું રજુ કરું છું નવી પાનખર નું ફળ, આત્માનો એક નવો સંદેશ, ભારતનું સંવાદી સંગીત, આ સર્વ ઉપર શ્રી રામકૃષ્ણનું નામ અંકિત થયેલું છે. જે માણસની મૂર્તિનું હું અત્રે આવાહન કરું છું તે 2000 વર્ષના ગાળા ઉપર પથરાયેલા 30 કરોડ લોકોના આધ્યાત્મિક જીવનનો અર્ક હતો. સુપ્રસિદ્ધ ઇતિહાસકાર ડો. આર્નોલ્ડ ટોએલબી કહે છે કે, શ્રી રામકૃષ્ણ દેવ પૃથ્વી પર એવા સમયે અવિર્ભૂત થયા જ્યારે તેમના જ જીવન અને સંદેશની આવશ્યકતા હતી.

સાર તારવતા સ્વામીજી કહે છે કે, સમ્રાટ અશોક અને મહાત્મા ગાંધીના અહિંસાના સિદ્ધાંતોમાં અને શ્રીકૃષ્ણની સર્વધર્મ સમન્વયની અનુભૂતિમાં આપણને એ વલણ અને આદર્શ સાંપડે છે જે સમસ્ત માનવ જાતને એક પરિવારની જેમ પાંગરવા સહાયરૂપ થાય છે.

આજે વૈશ્વિકીકરણ નો યુગ છે. પરંતુ આ યુગમાં માનવ-માનવ વચ્ચે અંતર વધી રહ્યું છે.. આ યુગની આવશ્યકતા છે એવો ધર્મ જે વિજ્ઞાન સંમત હોય, તર્ક સંમત હોય, સંપ્રદાય કે નાત-જાતના ભેદભાવથી પર હોય, સર્વ પ્રત્યે સંવાદિ સુર વાળો હોય, એવા વિશિષ્ટ અને સર્વનું મંગલ પ્રેયસ અને શ્રેયસ સાધનારા ધર્મની આવશ્યકતા છે. આ યુગની આવશ્યકતા પૂર્ણ કરવા માટે જ જગદીશ્વર શ્રી રામકૃષ્ણ રૂપે અવતાર્યા છે.

સ્વામી વિવેકાનંદજીએ કહ્યું હતું કે, શ્રી રામકૃષ્ણના જન્મ સાથે સત્યયુગ નો પ્રારંભ થયો છે. આ અનેક વિદ્વાનોના અનુભૂતિના શબ્દો આપણને એ સ્વીકારવા પ્રેરે છે કે, આ પ્રાર્થનાની પંક્તિમાં કહેવાયું તેમ તેઓ યોગના મહાસહાયક છે, અને આ યુગના અવતાર રૂપે પ્રગટેલા જગદીશ્વર છે. આપણે સૌ શ્રી રામકૃષ્ણદેવના ચરણોમાં પ્રાર્થીએ, ‘ હે પ્રભુ, તમે આવીને આ નવા યુગનો સત્યયુગનો પ્રારંભ કર્યો છે પણ અમને એ અનુભવ થાય તે માટે અમારી યોગ સાધનામાં સહાયરૂપ થાઓ કે જેથી અમે સત્યયુગનો અનુભવ કરી શકીએ.(ક્રમશ:)

‘અભયપ્રકાશ અથવા આત્મપ્રકાશ !’ (07)

 

 

 

 

 

 

શ્રી રામકૃષ્ણ દેવ મુગ્ધ થઈ કહે, ‘તમને બધાને વધુ શું કહું? આશીર્વાદ દઉં છું કે તમને સૌને ચૈતન્ય હો’.

વિવેકાનંદજી કહે છે કે,  ‘भक्तार्जन युगलचरण  तारण भव पार’ ભક્તનાં સંપદરુપ તમારા ચરણ યુગલ સંસાર સમુદ્રમાંથી પાર કરનાર છે.

શ્રી રામકૃષ્ણ આશ્રમના અધ્યક્ષ અને વિવેકાનંદ વિચારધારાના સાધક સ્વામી  શ્રી નિખિલેશ્વરાનંદજી મહારાજના પુસ્તક “શ્રી રામકૃષ્ણ આરાર્તિકમ” માં ભક્ત હૃદયને સ્પર્શે તેવી વિગતો આપતા લખાયું છે કે,

1 જાન્યુઆરી 1886 શ્રી રામકૃષ્ણદેવને ગળામાં કેન્સર થવાથી કોલકતામાં કાશીપુરનાં બગીચામાં સારવાર માટે લાવવામાં આવ્યા છે. બપોરનાં લગભગ  ત્રણ વાગે તેઓ ઉપરનાં ઓરડામાંથી નીચે આવી ગયાં અને બગીચાના ફાટક સુધી ટહેલવા લાગ્યાં. ઘણા દિવસો પછી આજે કંઈક સ્વસ્થ હોવાથી નીચે ઉતાર્યા છે એટલે ભક્તો ખુશ છે. રજાનો દિવસ હોવાથી લગભગ ત્રીસેક જેટલા ભક્તો તેમની પ્રતીક્ષામાં છે. તેઓ પણ શ્રી રામકૃષ્ણ દેવની પાછળ પાછળ ચાલ્યા કરે છે. ફાટકથી લઈને રહેવાનાં ઓરડા તરફ જતા અધવચ્ચે  એક ઝાડ તળે શ્રી રામકૃષ્ણ દેવે શ્રી ગિરીશ ઘોષ, રામચંદ્ર દત્ત, વગેરે ભક્તોને બેઠેલા જોયા. તેમણે ઓચિંતા શ્રી ગિરીશ ઘોષને સંબોધીને કહ્યું, ‘ગિરીશ આ તું સૌને આટલી વાતો કરતો કરે છે જેમાં અવતાર તત્વની વાત હોય છે. તો તે મારામાં શું જોયું છે? તું શું સમજ્યો છો ? બોલ’. સાંભળીને જરાં ગિરીશ ઘોષ તો અચકાયા પણ એમણે જાજો વખત ન લીધો એમણે તાત્કાલિક કહ્યું, કે ગિરીશ ઘોષ તેમના ચરણોમાં જમીન પર  માથું ટેકવીને બેસી ગયા. અને મોઢું ઉંચુ કરીને હાથ પકડીને ગદગદ સ્વરે બોલી ઉઠ્યા, ‘ વ્યાસ, વાલ્મિકી જેમનો પાર પામી નથી શક્યાં એમને વિશે હું તે વળી વધારે શું કહી શકું?’ ગિરીશ ઘોષના અંતરમાં રહેલો સરળ વિશ્વાસ એકેએક શબ્દમાં ટપકી રહેલો જોઈને શ્રી રામકૃષ્ણ દેવ મુગ્ધ થઈ ગયાં. અને એમની તરફ જોઈને ભેગા મળેલા સૌ ભક્તોને કહ્યું, ‘તમને બધાને વધુ શું કહું? આશીર્વાદ દઉં છું કે તમને સૌને ચૈતન્ય હો’. ભક્તો પ્રત્યેના પ્રેમ અને કરુણાથી સુધ-બુધ વિસરી જઈને તેઓ એટલા શબ્દો બોલતા વેત જ ભાવસમાધિમાં ચાલ્યા ગયા. આજે ગયેલા સૌ ભક્તોને લાગ્યુ જાણે કે એમના દુઃખોથી દુઃખી થઈને એક અપૂર્વ દેવતા પોતાના પ્રેમપૂર્ણ પાલવમાં આશ્રય દેવા માટે સ્વર્ગમાંથી ઉતરી આવીને એમને વ્હાલથી યાદ કરી રહ્યા છે.  આવી રીતે ઘણાં ભક્તોને દિવ્ય અનુભવ થયા છે. ઘણા લોકો આવી ઘટનાઓને શ્રી રામકૃષ્ણ દેવનું કલ્પતરુ બનવું એમ કહીને વર્ણવે છે. 1 જાન્યુઆરીને ‘કલ્પતરુ દિવસ’ રૂપે ઘણી જગ્યાએ ઉજવવામાં આવે છે. કાશીપુરના બગીચામાં દર વર્ષે પહેલી થી ત્રીજી જાન્યુઆરી સુધી ત્રણ દિવસો માટે આ નિમિત્તે મહોત્સવ યોજાય છે અને લાખો ભક્તો જોડાય છે. 1 જાન્યુઆરીએ શ્રી રામકૃષ્ણદેવ જે ઓરડામાં રહેતા તેમાં રાખેલ તેમની છબીના દર્શન કરવા લોકો સવારના ચાર વાગ્યાથી કતારમાં ઊભા રહે છે. શ્રી રામકૃષ્ણય પ્રસંગમાં સ્વામી શારદાનંદ મહારાજ  લખે છે કે, આ ઘટનાને  ઠાકુર ‘અભયપ્રકાશ અથવા આત્મપ્રકાશ’ કહીને સૌને કીધેલું અભયદાન એમ કહીને ઓળખાવવું વધારે તર્કસંગત છે. કારણ કે કલ્પતરુ તો માંગનારને વાંછિત વસ્તુ આપે સારી હોય કે નરસી હોય. પણ શ્રી રામકૃષ્ણદેવે તો એવું નહોતું કર્યું. એમણે તો એ ઘટનાથી પોતાના દેવ માનવત્વનો અને સર્વજનોને વિના ભેદભાવે દીધેલા અભયઆશ્રયનો સ્પષ્ટ પરિચય આપેલો. સ્વામી શ્રી વિવેકાનંદજી દ્વારા રચિત  શ્રી રામકૃષ્ણ આરાર્તિકમના પદમાં એક વિશેષ પ્રયોગ કરે છે ‘भक्तार्जन युगलचरण’. ભક્ત ચરણની વાત આ રીતે સાંકળી લેવમાં આવેલ છે.

શ્રી રામકૃષ્ણ દેવ કલ્પતરુ વિશે એક મજેદાર વાર્તા કહેતા. એક માણસ વનમાંથી પસાર થઈ રહ્યો હતો ત્યારે થાકીને એક ઝાડ તળે બેસીને વિચારવા લાગ્યો કે સુવામાટે પથારી હોય તો  કેવું સારું?  તેને શું ખબર કે તે કલ્પતરુની નીચે બેઠો છે. મનમાં વિચાર આવતા જ ત્યાં સુંદર પથારી થઈ ગઈ. પછી તે માણસે વિચાર્યું હવે ભૂખ લાગી છે. કંઈક  ખાવાનું મળી જાય તો કેટલું સારું. તરત જ ભાતભાતની વાનગીઓ હાજર થઈ ગઈ. કોઈ પગ દબાવવાવાળું હોય તો કેવું સારું. વિચારતા જ એક સુંદર સ્ત્રી હાજર થઈ ગઈ જે પગ દબાવવા માંડી અને તે માણસ ઘસઘસાટ ઊંઘી ગયો.થોડીવાર પછી ઉઠીને પછી તેણે વિચાર કર્યો, ‘ લાવ નજર તો નાખું કે કઈ જગ્યાએ આવ્યો છું.’ ચારે તરફ ગાઢ જંગલ જોતા જ તેના મનમાં વિચાર આવ્યો ‘ઓહ, આવું ગાઢ જંગલ, અહીં વાઘ આવી જશે તો?’ અને આમ વિચારતાં ત્યાં એક વાઘ દેખાયો. વાઘને જોતા જ તે ડરી ગયો અને વિચારવા લાગ્યો, ‘જો વાઘ મને ખાઈ જશે તો’? આ વિચાર ઉપર વાઘે તરાપ મારી અને માણસને ખાઈ ગયો. આ વાર્તા સંભળાવી શ્રી રામકૃષ્ણ દેવ કહેતા કે, ભગવાનને પ્રાર્થના કરતી વખતે સાવધાન રહેવું જેથી લૌકિક કામનાઓ મનમાં ન આવે. કારણ કે ભગવાનતો કલ્પતરુ છે જે માંગો તે મળશે. પણ જો લૌકિક કામનાઓ માટે પ્રાર્થના કરશો તો તે પુરી થશે પણ સાથે-સાથે તેમાંથી ઉત્પન્ન થતી વિપત્તિઓ પણ તમારી પાસે આવશે. માટે ભગવાન પાસે કેવળ નિષ્કામ ભક્તિ માટે જ પ્રાર્થના કરવી જોઈએ.

એક ભક્ત પ્રાર્થના કરે છે ‘ હે પ્રભુ, તમે તો અહૈતુક દયાસિંધુ છો, વારંવાર મારા ઉપર અહૈતુક કૃપા વરસાવો છો. તમે જાણે કે મારા માટે કલ્પતરુ બની ગયા છો. હે પ્રભુ, હવે આટલી કૃપા કરી કલ્પતરુ બનશો નહિ કારણ કે મારું મન હજુ પૂર્ણ શુદ્ધ થયું નથી. અજાણતા જો તેમાં કોઈ અનિચ્છનીય લૌકિક કામના આવી જશે અને તમે તેને પૂર્ણ કરશો તો હું તમારા ચરણોથી દૂર થઈ જઈશ. માટે ‘ હે પ્રભુ, મારા માટે આપ કલ્પતરુ બનશો નહી.’

શ્રી રામકૃષ્ણ દેવ અહૈતુક દયાસિંધુ છે. તેમનો આ આશીર્વાદ હોય છે કે ‘ચૈતન્ય થાઓ’.  શ્રી રામકૃષ્ણદેવના ઘણા ભક્તોને લૌકિક દુઃખોનો સામનો કરવો પડે છે શું તેનું કારણ આ જ હશે? કુંતીમાતાએ તો ભગવાનને પ્રાર્થના કરી હતી. ‘હે જગતગુરુ, ચારે તરફથી અમને વિપતિઓ આપો કારણ કે ત્યારે જ તમારું સ્મરણ કરવાથી તમારા દર્શન થાય છે જે જન્મ મરણના બંધનમાંથી છોડાવે છે’. બસ, એ જ રીતે અશ્રુપૂર્ણ નયનોથી પ્રેમથી ઉભરાતા હ્રદયે મૃદુ સ્વરમાં સ્વામીજી પણ કહે છે કે , ‘જ્ઞાનીઓ જે જ્ઞાનની પૂર્ણતા શોધી રહ્યા છે તે જ્ઞાન તેના શ્રી ચરણોમાં જ છે. પ્રેમીઓ જે પ્રેમની પૂર્ણતા શોધી રહ્યા છે તે પ્રેમ પેલા શ્રી ચરણોમાં જ છે. કહો, આ ધન્ય ચરણો સિવાય અન્ય ક્યાં સ્થળે માનવીઓ શરણું લેવા જશે?

સ્વામી શ્રી નિખિલેશ્વરાનંદજી મહારાજ શ્રી રામકૃષ્ણદેવની વિશિષ્ટતા ગણાવતા લખે છે કે,  શ્રેય ઠાકુર તો  ભવસાગરથી પાર  ઉતારે છે. અને એટલે છઠ્ઠી પંક્તિમાં સ્વામી વિવેકાનંદજી લખે છે ‘वक्तार जेने युगल चरणं तारण भवपार’ આપણી સામે યુગલ ચરણો છે અને એમાંથી આશીર્વાદ મેળવીને આપણે ભવપાર કરવાનો છે.(ક્રમશ:)

 

 

મહાવીર સ્વામીનું અનુસરણ કઠિન છે!?

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 ‘અર્હન્ત‘ અને ‘જિન‘ સુવિશેષણોનો અર્થ સમજવા જેવો છે!

જૈનદર્શનમાં ‘ભાવક્રિયા’ શબ્દનું જબરું મહાત્મ્ય છે. જો કે, કમનશીબે આપણે અવશ્ય કરવાની થતી ક્રિયાઓને પણ ભાવક્રિયાનું રૂપ આપી સંતોષ માની લીધો છે. પર્વાધિરાજ પર્યુષણ આવે ત્યારે ટાઈમ બિઈંગ ભક્તિ છલકે ને આપણે શાસ્ત્રજ્ઞાન માં નજર ફેરવીએ, પણ પછી રોજબરોજની ઘટમાળમાં બધું વિસારે પાડી દઈએ.

આપણે મહાવીર સ્વામીનું અનુકરણ નથી કરવાનું, પણ અનુસરણ કરવાનું છે. ‘જેવું કરવું તે’, ‘દેખાદેખી, ‘નકલ કરવી, એટલે અનુકરણ. જયારે અનુરૂપતા સાધવી, અનુગમન કરવું એટલે અનુસરણ. કહ્યા પ્રમાણે જીવનભર વર્તવું એ અનુસરણીય ગણાય. મહાવીર સ્વામીનું અનુસરણ શું કઠિન છે ? જરા વિગતે વિચારીએ.

જૈન ધર્મમાં ચોવીસ તીર્થંકરોની માન્યતા છે. સંસ્કૃતમાં ‘તીર્થ’ એટલે નદી કે તળાવમાં ઊતરવા માટે કરેલો ઓવારો. ‘કર’ એટલે કરનાર. નદીમાં સહેલાઈથી  ઊતરવા માટે ઓવારો જોઈએ તે જ રીતે સાચો ધર્મ સમજવા માટે બુદ્ધ પુરુષની જરૂર પડે. સાચા ધર્મની સમજ આપનાર મહાપુરૂષ તે તીર્થંકર. મહાવીર સ્વામીને ચોવીસમા અને છેલ્લા તીર્થંકર માનવામાં આવે છે.

ધર્મગુરુ તો બ્રાહ્મણ જ હોય તે માન્યતા સાચી નથી. ગૌતમ બુદ્ધ અને મહાવીર બંને ઈક્ષ્વાકુ વંશના ક્ષત્રિયો હતા અને રાજપુત્રો હતા. ગૌતમ બુદ્ધ નેપાળની તળેટીમાં રહેતા શાક્ય નામના ક્ષત્રિયોના કુળમાં જન્મ્યા હતા અને મહાવીર પટણાથી સત્યાવીશ માઈલ ઉત્તરે વૈશાલિનગરની પાસેના પરામાં રહેતા જ્ઞાત નામના ક્ષત્રિયોના કુળમાં જન્મેલા. આપણે મહાવીરના જીવનપ્રસંગોથી તો પરિચિત છીએ, પણ આપણે આજે એમનાં કઠિન તપ-ભિક્ષા-ધ્યાન વગેરેની વિરલ વાતો જાણવી છે.

મહાવીર એવું માનતા હતા કે, મનુષ્યોનો આત્મા સ્વભાવથી શુદ્ધ છે અને અનંત શક્તિવાળો છે, પરંતુ વાસનાઓ અને તેનાથી પ્રેરાયને થતાં સારાં ખોટા કર્મો દ્વારા તે મલિન ને દીન બની જાય છે.

તપ બે રીતે થાય: (૧) ઉપવાસ કરવા, ટાઢ-તડકો સહન કરવાં વગેરે બાહ્ય તપ અને (2) ધ્યાન.. મનને પદાર્થો તરફ જતું રોકી એક જગ્યાએ સ્થિર કરવું તે. મહાવીર સ્વામી બન્ને તપ કર્યા અને સિદ્ધતાપૂર્વક કર્યાં!

કોઈ ગમે તેવું દુઃખ દે પણ મહાવીર તેનો વિરોધ જ ન કરે. સ્વભાવથી એટલા દયાળુ કે પોતાનું દુઃખ નિવારવા કોઈને દુઃખ આપી જ ન શકે. જીવજંતુ કરડે કે વકરેલાં કૂતરાં બચકાં ભરી માંસ કાઢી લે તો પણ તેને હરાવે નહીં. ભિક્ષા માંગવા જાય ત્યાંરે પણ બીજા યાચકને કે કાગડા-કૂતરાંને અન્ન મળવામાં અડચણ ન આવે તેની કાળજી લે! ભિક્ષા આપનારને નવું ભોજન બનાવવું પડે તેમ લાગે તો ત્યાંથી ખસી જાય. ઘરના બધાં ખાઈ રહે પછી જ વધ્યું-ઘટયું માગી લાવે ને આરોગે.. અરે સાધુ થતી વખતે એક વસ્ત્ર પહેરેલું તે ઝાડી-ઝાંખરાંમાં ભરાઈને નીકળી ગયું તો બીજું માંગીને પહેર્યું નહી. !

ધ્યાનમાં હોય ત્યારે પૂર્ણત: સ્વમાં ખોવાયેલા. એક નાદાન ભરવાડે પોતાનાં બળદ ગુમ થવા અંગે શંકા કરી ખરેખર બ્હેરા કરી નાખવા કાનમાં અણીદાર શૂળો ભોંક્યા તો પણ મહાવીર તો પ્રશાંત!. બાર બાર વર્ષોનું કઠોર છતાં સહજ તપ, બહારનું અને અંદરનું, ત્યારે એક વનમાં પરમ જ્ઞાન ઉપજ્યું અને શુદ્ધ-બુધ્ધ- મુક્ત થયા! ત્યારે ઉપનામ પામ્યા ‘અર્હન્ત‘. સૌ પ્રાણીઓના પૂજય તે ‘અર્હન્ત‘. મહાવીર સ્વામી મન-શરીર-વાચા-કર્મ પર વિજય મેળવ્યો તેથી ‘જિન’ કહેવાયા. તેઓના માર્ગે ગયેલા સાધુ-સન્યાસી અને તેમણે બતાવેલ ધર્મને સહેજ હળવી રીતે પાળવાનું નકકી કરનાર ગૃહસ્થો શ્રાવક કહેવાયા. ‘જિન’ એવા મહાવીરના શિષ્ય થનાર સાધુ અને શ્રાવકો જૈન કહેવાયા.

અહિંસા અને તપનું અનુસરણ શક્ય છે. કુદરતે આપણને કોરોના કાળમાં કઠોર તપની પ્રેક્ટિસ કરાવી છે. કુદરતે માર્મિક રીતે એ પણ ટકોર કરી છે કે,  જે જીવને મારે છે તેને હું વિષાણુ બનીને પાઠ ભણાવું છું. !

 

‘તારા માટે હું ઘેર-ઘેર ભીખ માંગવા તૈયાર છું.’ (06)

 

 

 

 

 

 

 

કાકા સાહેબ કાલેલકર તો કહેતા કે,  ગુરુ ઘેલા શિષ્યોની વાતો આપણે ઘણી સાંભળી છે પણ શિષ્ય ઘેલા ગુરુ તો શ્રી રામકૃષ્ણ માં જ જોવા મળે છે.

સ્વામી શ્રી વિવેકાનંદજી સર્જિત આરાર્તિકમની પાંચમી પંક્તિમાં છેલ્લે એક શબ્દ પ્રયોગ છે ‘પ્રેમ પાથાર’. અને એનું ગુજરાતી આપણે સમજ્યા છીએ ‘પ્રેમનાં વારિધિરૂપ’. એમાં કહેવાયું છે કે,  તમે સદા ઉન્મત્ત પ્રેમનાં વારિધિરૂપ છો.  આ પ્રેમ પાથાર  એટલે કે રામકૃષ્ણ દેવનો પ્રેમ કેવા પ્રકારનો હતો  એનકવિધ પ્રસંગો  આપણને મળે છે, તેમાંથી બે-ત્રણ આપણે ટૂંકમાં જોઈએ.

16મી એપ્રિલ 1886, શ્રી રામકૃષ્ણ દેવને ગળામાં કેન્સર થયું હોવાથી તેમને કાશીપુરના બગીચામાં લાવવામાં આવ્યા. ગળામાં ભયાનક પીડા છે, શરીર અત્યંત ધૃષ્ટ થઇ ગયું છે, ઉપરના ઓરડામાં પથારીમાં સૂતા છે, ભક્તો સાથે અતિ પરિશ્રમ પૂર્વક વાતો કરી રહ્યા છે. તેમાના એક છે ગિરીશઘોષ. પ્રખ્યાત કવિ, નાટ્યકાર, જેઓ પોતે કહેતા કે, તેઓ અતિ પતિત હતા. પણ શ્રી રામકૃષ્ણ દેવની કૃપાથી ભક્ત બન્યા છે. ઘણા લોકો માને છે કે,  શિષ્યોમાં વિશેષરૂપે ગિરીશ ઘોષના પાપોના કર્મો પોતાના શરીર ઉપર લેવાથી શ્રી રામકૃષ્ણદેવને આટલી પીડા  સહન કરવી પડી હતી. શ્રી મા શારદા દેવી પણ કહેતા કે, ગિરીશઘોષના પાપો પોતાના પર લેવાથી શ્રી રામકૃષ્ણદેવને ગાળામાં કેન્સર થયું. આમ છતાં શ્રી રામકૃષ્ણ દેવનો પ્રેમ બધા પ્રત્યે અબાધિત રહેતો. કદાચ પતિતો અને દુઃખીઓ પ્રત્યે વધુ જોશથી પ્રેમ વહેતો. ગિરીશ ઘોષ ર તો ઠાકુરના પ્રેમ સાગરમાં મોટું મોજુ બનીને  આવ્યા ન હોય !?.

ગિરીશ ઘોષ સાથે સ્નેહપૂર્વક  વાતચીત કરે છે તેથી એમને સંતોષ મળે છે. અન્ય ભક્તોને તેમના માટે હુક્કો અને પાન લેવાનું કહ્યું. આથી પણ સંતોષ ન થયો તો થોડીવાર પછી અન્ય ભક્તને કહ્યું, ‘કંઇક ખાવાનું લાવી દે’. કોલકાતામાં વારા નગરમાં ફાગુની દુકાન પ્રખ્યાત. ત્યાંથી ગરમાગરમ કચોરી, પૂરી, અને બીજી મીઠાઈ આવી. શ્રી રામકૃષ્ણ દેવે પોતે પોતાને હાથે ગિરીશના હાથમાં આપીને કહ્યું, ‘મજાની કચોરી છે ખા…’ ભક્તોએ તેમને જે માળાઓ પહેરાવી હતી તેમાંથી બે માળા કાઢીને ગિરીશના ગળામાં નાખી દીધી અને પ્રેમપૂર્વક ખાવાનું કહ્યું. હવે પીવાનું પાણી આપવાનું છે. શ્રી રામકૃષ્ણ દેવની પથારીને અગ્નિખૂણે કુંજામાં પાણી રહે છે. શ્રી રામકૃષ્ણ દેવ બોલ્યા, તે કહે છે કે આમ મજાનું પાણી છે. હવે  ભક્તો આશ્ચર્યથી જોઈ રહ્યાં. જેઓ અતિ દુર્બળ, જેનામાં જરા ખસવાની શક્તિ નથી તેઓ બાળકની પેઠે પથારીમાંથી આગળ ખસતાં જાય છે પોતે પોતાના હાથે પાણી લેવા માટે.!!! ભક્તોનો શ્વાસ અધર થઈ ગયો. શ્રી રામકૃષ્ણ દેવે પ્યાલામાં પાણી રેડ્યું, પ્યાલામાં  જરાક પાણી હાથમાં લઈને જોયું કે ઠંડુ છે કે નહીં. તેમણે જોયું કે, પાણી બહુ ઠંડુ નથી. પણ આખરે એથી વધુ ઠંડુ પાણી બીજું મળે એમ નથી એમ સમજીને અનિચ્છાએ એમણે ગિરીશને એ પાણી પાયું.

શ્રી રામકૃષ્ણ દેવના ભક્તો પ્રત્યેના પ્રેમને દર્શાવતા આવા અનેક પ્રસંગોને લઈને સ્વામી વિવેકાનંદે ‘પ્રેમ પાથાર’ એવો શબ્દ વાપર્યો છે. કાકા સાહેબ કાલેલકર તો કહેતા કે,  ગુરુ ઘેલા શિષ્યોની વાતો આપણે ઘણી સાંભળી છે પણ શિષ્ય ઘેલા ગુરુ તો શ્રી રામકૃષ્ણ માં જ જોવા મળે છે.

દક્ષિણેશ્વરમાં શ્રી રામકૃષ્ણ દેવ સાથેની પહેલી મુલાકાતનું વિસ્તૃત વર્ણન નરેન્દ્રનાથ એટલે કે સ્વામી વિવેકાનંદે પોતે કર્યું છે. તેમના જ શબ્દોમાં અદભુત પ્રેમ પ્રસંગનું વર્ણન “શ્રીરામકૃષ્ણ આરાત્રિકમ” માં સ્વામી શ્રી નિખિલેશ્વરાનંદજીએ રસસભર કરેલ છે.  શ્રી રામકૃષ્ણ બોલ્યા કે,  ગીત તો ગાયું પણ એ પછી તરત જ તેઓ ઉભા થઈ ગયાં અને મારો હાથ પકડીને મને એમના ઓરડાની ઉત્તરે જે ઓસરી છે ત્યાં લઈ ગયા. વરંડામાં પેસતાની સાથે જ ઠાકુરે બારણું બંધ કરી દે, અમે વિચાર્યું કે લાગે છે મને એકાંતમાં કંઈક ઉપદેશ દેશૅ. પણ એમણે જે કહ્યું અને કર્યું તે તો તદ્દન જ કલ્પના બહારનું હતું. એકદમ મારો હાથ પકડીને દરદર ધારે આંસુએ રડવા લાગ્યા અને જાણે કે કેટલાય દિવસથી ઓળખતા હોય એમ મને પરમ સ્નેહથી સંબોધીને કહેવા લાગ્યા, આટલે દિવસે આવવાનું હોય? હું તારે માટે કેવી તો રાહ જોઈ રહ્યો છુ. તેનો એકવાર પણ વિચાર નહિ કરવાનો ? વિષયી માણસોની નકામી વાતો સાંભળી સાંભળીને મારા કાન ભૂંજાઈ જવા આવ્યા, દિલની વાત કોઈને ન કઈ શકવાથી મારું  પેટ ઢમઢોલ  થઈ ગયું, આવી આવી તો કેટલીએ વાતો કરતા જાય અને રડતા જાય. વળી બીજી જ ક્ષણે મારી સામે હાથ જોડીને ઉભા રહ્યાં. અને દેવતાની માફક મારી સામે આદર દાખવીને કહેવા લાગ્યાં, ‘જાણું છું પ્રભુ..જાણું છું હું પ્રભુ, તમે એક જ પુરાતન ઋષિ નરરૂપી નારાયણ જીવોની દુર્ગતિના નિવારણને કાજે ફરીવાર શરીર ધારણ કરેલું છે વગેરે વગેરે…’ હું તો તેમના આવા વર્તનથી એકદમ અવાચક  થઇ ગયો અને મનમાં વિચારવા લાગ્યો કે,  આ હું કોને જોઉં છું?, આ તો ઠર્યો પાગલ નહિ તો વિશ્વનાથ દત્તનો પુત્ર! મને વળી આ બધું શું કહે છે? પણ તેઓ હાથ ઝાલીને બોલ્યા, ‘તું જલ્દી મારી પાસે અહીંયા એકલો આવી જા’ એમની આગ્રહ ભરી વિનવણીને ઠેલી ન શકાતા ‘ના ઈલાજે આવીશ’ એમ હું બોલ્યો. રામકૃષ્ણ દેવ પહેલી જ મુલાકાતમાં નરેન્દ્રનાથ ને સાવ પોતીકા ગણવા લાગ્યા. કશાય  કારણ વગર એક જણ બીજા જણને એટલી હદે ચાહી શકે એની અમને આના પહેલાં  ખબર નહોતી એવું શારદ નંદજી કહે છે. નરેન્દ્રનાથ પ્રત્યે શ્રી રામકૃષ્ણના પ્રેમને જોઈને સમજી શક્યા છીએ કે, વખત જતાં દુનિયામાં એવો દિવસ ઉગશે કે, જ્યારે માણસ માણસની અંદર ઈશ્વરનો આવિષ્કાર અનુભવીને સાચેસાચ જ આવી રીતે અકારણ પ્રેમ પ્રસરાવી  કૃતકૃત્ય બનશે.

નરેન્દ્રનાથના પિતાના મૃત્યુ પછી તેમની આર્થિક સ્થિતિ અત્યંત કરુણ  થઈ ગઈ. ઘેર ખાવાના પણ સાંસાં  પડવા લાગ્યા. આટલા પ્રતિભાવાન નરેન્દ્રનાથને નોકરીની શોધ માટે દ્વારે-દ્વારે ભટકવું પડ્યું. શ્રી રામકૃષ્ણ દેવે એકવાર એક ભક્તને કહ્યું, ‘નરેન્દ્ર ની આ સ્થિતિમાં જો કોઈ તેની સહાયે આવી ચડે તો સારું.’ નરેન્દ્ર ને જ્યારે આ વાતની ખબર પડી ત્યારે તેઓ નારાજ થયા અને શ્રી રામકૃષ્ણ દેવને એમ જ ઠપકો આપ્યો. શ્રી રામકૃષ્ણ દેવે આંખમાં આંસુ લાવીને કહ્યું, ‘તારા માટે હું ઘેર-ઘેર ભીખ માંગવા તૈયાર છું.’

શ્રી રામકૃષ્ણદેવના સંબંધમાં સ્વામી વિવેકાનંદજીએ કહ્યું હતું કે, તેઓ તો હતા LOVE PERSONIFIED  (પ્રેમનું મૃત સ્વરૂપ) સમસ્ત માનવ જાત માટે અને પ્રાણીઓ સુદ્ધા ઉપર પણ રામકૃષ્ણ દેવને પ્રેમ રહેતો. દક્ષિણેશ્વરમાં એક બિલાડીએ તેમના બીછાનામાં શરણ લીધું. જ્યાં સુધી તેને એક ભક્ત મહિલા લઈ ન ગયા ત્યાં સુધી તેઓ તેના વિશે ચિંતિત રહ્યા. ભક્ત મહિલાએ તેની સાર સંભાળ રાખવાનું વચન આપ્યું પછી એમને નિરાંત વળી. કામાર પુકુરમાં એકવાર તેઓ ચાલીને જતા હતા ત્યારે ક્યાંકથી એક માછલી આવીને એના પગ પાસે ફરવા લાગી. શ્રી રામકૃષ્ણદેવે તેને તરત જ તળાવમાં નાખવાનું  કહ્યું. અન્ય લોકો તો એને આરોગવાની ઈચ્છા ધરાવતા પણ શ્રી રામકૃષ્ણ દેવના પ્રેમ સામે કોનું ચાલે ? તેઓનું મન સમસ્ત વિશ્વમાં વ્યાપ્ત રહેતું ત્યારે કોઈના ઘાસ પરથી ચાલવાથી પણ તેમને છાતીમાં પીડા  થતી.

શ્રી ઠાકુરની પ્રત્યેક અવસ્થાના લીલા સમાન પ્રસંગો બહુ જ ઝીણવટથી “શ્રીરામકૃષ્ણ લીલાપ્રસંગ” (ભાગ એક)માં શ્રધ્ધેય શ્રી સારદાનંદજીએ વર્ણવેલ છે. આ ગ્રંથના ત્રણ ભાગોનું પ્રકાશન શ્રીરામકૃષ્ણ આશ્રમ, રાજકોટ દ્વારા તૃતીય સંસ્કરણ રૂપે 2014 માં થયેલ છે. અભ્યાસુઓ માટે આ ત્રણેય ભાગ એક જ્ઞાન ભંડાર સમાન છે.

પ્રેમની પરાકાષ્ઠામાં પુષ્પોમાં પણ જીવંત ઈશ્વર દેખાતો હોવાથી તેમના માટે પુષ્પો ચૂંટવાનું કાર્ય અશક્ય બની જતું. દરરોજ સાંજે આરતીના સમયે તેઓ દક્ષિણેશ્વરમાં બાબુઓની કોઠીની અગાસી પર ચડીને રડતા રોતા પોકારીને કહેતા, ‘ક્યાં છો ભક્તો?, આવો, તમારા વગર હું રહી શકતો નથી.’ આ પ્રેમનો પોકાર વિફળ ન ગયો. એક પછી એક અનેક ભક્તો આવ્યા. નરેન, રાખાલ, યોગી, બાબુરામ, નિરંજન, તારક, શશી, કાલી, લાટુ, હરી, શારદા પ્રસંદ, ગંગાધર, સુબોધ, કેટલા નામ ગણાવી દઉં. અને તેઓના પ્રેમ પાસમાં સદાય માટે બંધાઈને કેટલા લોકો સન્યાસી બન્યા. સ્વામી વિવેકાનંદ, બ્રહ્માનંદ, યોગાનંદ, પ્રેમાનંદ, નિરંજાનંદ, શિવાનંદ, સારદાનંદ, રામકૃષ્ણાનંદ, અભેદાનંદ, અદભુતાનંદ્, સૂર્યાનંદ્દ, ત્રિગુણાતીતા નંદ, અખંડાનંદ, સુબોદાનંદ કેટલા નામ! અને કેટલા એના પ્રેમના સ્પર્શથી કૃતાર્થ થયા. પૂર્ણ ચંદ્રઘોષ, મથુરાનાથ વિશ્વાસ, શંભુ ચરણ મલિક, નાગમહાશય, બલરામ બસુ, લેખક શ્રીમ, અધરલાલ સેન, ગિરીશચંદ્ર ઘોષ, સુરેન્દ્રનાથ મિત્ર, આજે પણ શ્રી રામકૃષ્ણ દેવના આ સાદ પ્રેમનું આવાહન ચાલુ છે. આ બાબત ઉપરથી ખ્યાલ આવશે કે ‘भास्वर भावसागर चिरउन्मद प्रेम पाथार’. શ્રી રામકૃષ્ણરૂપી આ પ્રેમ પાથાર એટલે કે પ્રેમ સાગર પાસે એકાદ લહેરનો સ્પર્શ પણ આપણને મળી જાય તો ધન્ય ધન્ય થઈ જવાય. (ક્રમશ:)

 

‘શું ચૈતન્ય પર ધ્યાન કરવાથી કોઈ અચૈતન્ય થાય?’ (05)

 

 

 

 

 

 

 

ગદાઈ શિવનાં ઊંડા ચિંતનમાં મુગ્ધ થઈ ભાવાવેશમાં આવી બેભાન થઈ ગયા !!  કહેવાય છે કે ત્રણ દિવસ એ આમ ભાવાવેશમાં રહેલા !!

‘भास्वर भावसागर चिरउन्मद प्रेम पाथार’

‘તમે જ્ઞાનમય ભાવ સમુદ્ર છો, સદા ઉન્મત  પ્રેમનાં વારીઘી રૂપ છો.’

શ્રી રામકૃષ્ણ આરાર્તિકમની આ પાંચમી પંક્તિ છે.

ભાવ સમાધિમાં જતા રહેવું કે ભાવ અવસ્થાઓની અસર નીચે જીવવું એ શ્રી રામકૃષ્ણ દેવ માટે અતિ સહજ હતું. શ્રી રામકૃષ્ણ દેવનું જીવન એટલે અસંખ્ય ભાવાવસ્થાઓની અમર કહાની. શ્રી રામકૃષ્ણદેવ જાણે કેટકેટલીયે ભાવાવસ્થાનાં વિશાળ સાગર જોઈ લ્યો. બાળપણમાં ઈશ્વરના ભાવાવેશમાં વિભિન્ન ભવોથી મત બની જતા. પછી 12 વર્ષની સાધનાના ગાળામાં વિભિન્ન સાધનાઓમાં, વિભિન્ન દેવ દેવીઓના દર્શનોમાં, અને અનુભૂતિઓમાં જાણે નિમગ્ન બની ગયા. અને છેલ્લા 12 વર્ષ લોક કલ્યાંણર્થે દિવ્યભાવમાં આરૂઢ થયા.

શ્રી રામકૃષ્ણદેવ કહેતા, ‘શું ચૈતન્ય પર ધ્યાન કરવાથી કોઈ અચેતન્ય થાય?’ જ્ઞાનમય ભાવોના સમુદ્રરૂપ શ્રી રામકૃષ્ણ દેવને ઉદ્દેશીને સ્વામી વિવેકાનંદજી આ પંક્તિ લખે છે કે, ‘તમે જ્ઞાનમયી ભાવસમુદ્ર છો, સદા ઉન્નત પ્રેમના વારીઘી છો.’

જેઠ કે અષાઢ મહિનાની વાત છે. ગદાધરની ઉંમર ત્યારે છ કે સાત વર્ષની. કામાર પુકુરનાં એ રમ્ય ગ્રામના ખેતરના પાળા ઉપરથી હાથની છાબડી માંથી મમરા ખાતો-ખાતો ગદાધર જઈ રહ્યો છે. આકાશમાં તેને દેખાય છે એક સુંદર જળવાળું કાળું વાદળું. ત્યાં જ હારબંધ સફેદ દૂધ જેવા બગલા ત્યાંથી પસાર થાય છે. એક અજબનું વાતાવરણ જામી ગયું. આમ જોતા જોતા અપૂર્વ ભાવમાં તન્મય થઈ જવાથી ગદાધર બેભાન થઈને ઢળી  પડ્યો. મમરા બધા વેરવિખેર થઈ ગયાં. લોકો તેને ઊંચકીને ઘરે લઈ ગયા. આ હતી શ્રી રામકૃષ્ણ દેવની પ્રથમ ભાવ સમાધિ. એમ કહેવાય છે કે પછી આ ભાવ સમાધિનો સિલસિલો સતત ચાલતો રહ્યો.

કામાર પુકુર થી  એક કોશ દૂર આનુડ ગામમાં આવેલ વિશાલાક્ષી દેવીના મંદિરના દર્શન માટે કામાર પુકુરથી કેટલીક સ્ત્રીઓ જતી હતી. આઠ વર્ષના ગદાધરે હઠ લીધી એટલે તેને સાથે લીધો. વિશાલક્ષી દેવીનું માહત્મ કીર્તન કરતા-કરતા ખેતર વટાવતા પહેલા જ ગદાધર ગાતા-ગાતા થંભી ગયો. તેના અંગ પ્રત્યાંગો અકડ થઈ ગયા, આંખોમાંથી અવિરત આંસુની ધાર વહેવા લાગી, આંખે-માથે પાણી છાંટવાથી પણ બાળ ગદાધરને હોશમાં ન આવતો જોઈને સ્ત્રીઓ તો ચિંતામાં પડી ગઈ. પ્રસન્નમયી નામની એક વિધવાની પુત્રી ગદાધરને ખુબ વ્હાલ કરતી અને તેનામાં ભગવત બુદ્ધિ રાખતી. અચાનક એના મનમાં ઝબકારો થયો કે, સરળ મનનાં શ્રદ્ધાવન બાળકમાં દેવી તો નથી આવ્યા ને ! હવે બધી સ્ત્રીઓ મળીને પ્રસન્નમયી ના કહેવાથી મા વિશાલાક્ષા દેવીનું  નામ સંકીર્તન કરવા લાગી. અને ગદાધરને સંબોધીને કહેવા લાગી ‘ મા વિશાલાક્ષી પ્રસન્ન થાઓ મા, રક્ષા કરો’. આમ કરતાં થોડી જ વારમાં  ગદાઘરનું મુખ મંડળ સુમધુર હાસ્યથી ખીલી ઉઠ્યું.

શિવરાત્રીની રાત કામાર પુકુરના સીતાનાથ ભાઈએ  પોતાના ઘર પાસેના ગામની મંડળીના નાટકનો બંદોબસ્ત કર્યો. જેથી ગામવાસીઓને વ્રત જાગરણનો આનંદથી પ્રાપ્ત  થાય. પણ સાંજના સમાચાર મળ્યા કે, શિવનો પાઠ ભજવવાનો હતો તે વ્યક્તિ બીમાર પડી ગયો છે તેથી નાટક નહીં થાય. લોકો નિરાશ થઈ ગયા. એમાં કેટલાકને એવો વિચાર આવ્યો કે,  ગદાઈ એટલે કે ગદાધર તો શિવ પૂજામાં મગ્ન રહે છે, શિવ સ્ત્રોત ગાય છે, તેને આ પાઠ ભજવવા આપ્યો હોય તો !!! નાટક મંડળી વાળા રાજી થઈ ગયા. સૌના આગ્રહથી ગદાઈ પણ સંમત થયો. રાત્રે નાટક શરૂ થયું. ગદાઈ  જ્યારે મંચ પર  હાજર થયો ત્યારે લોકો તેના જટાજુટ વાળો વિભૂતિથી શોભતો વેશ જોઈને આશ્ચર્ય મુગ્ધ થઈ ગયા. પણ ગદાઈ શિવનાં ઊંડા ચિંતનમાં મુગ્ધ થઈ ભાવાવેશમાં આવી બેભાન થઈ ગયો. કહેવાય છે કે ત્રણ દિવસ એ આમ ભાવાવેશમાં રહેલા !!

નાનપણથી જ શ્રી રામકૃષ્ણ દેવ ભાવસાગરમાં મગ્ન રહેવાનું શીખ્યા હતા. શ્રી રામકૃષ્ણ દેવમાં સ્ત્રી અને પુરુષ બંને ભાવોનો અદભુત સમાવેશ થતો. મધુર ભાવની સાધના વખતે તેઓ પોતાનામાં રાધા રાણીનું આરોપણ કરતા ત્યારે સ્ત્રીનો વેશ ધારણ કરતાં. છ માસ સુધી તેમનું હલન-ચલન, હસવું-બોલવું, કટાક્ષ, અંગમરોડ  શરીરની એકે એક ચેષ્ટા  બધું નારી સુલભ બની જતું. આ ભાવમાં તેઓ એવા તન્મય થયેલા કે તેમના શરીરમાં પણ નારીના બધા લક્ષણો પ્રગટ થયેલા.

શ્રીમતી રાધા રાણીની કૃપા વગર શ્રીકૃષ્ણના દર્શન પામવા અશક્ય છે, એમ જાણીને તેઓ તેમની પ્રેમ ઘનમૂર્તિના સ્મરણ, મનન અને ધ્યાનમાં નિરંતર મગ્ન રહેતાં. આ પછી તેમને રાધા રાણીના દર્શન થયા અને દરેક દર્શનની જેમ આ વખતે પણ તેમની મૂર્તિ શ્રી રામકૃષ્ણ દેવના દેહમાં સમાઈ ગઈ.

એમના શરીરના રુવાડાના છિદ્રોમાંથી ઘણીવાર ટીપે ટીપે લોહી ટપકતું. શરીરના સાંધાઓ લગભગ ભાંગી જ ગયા હોય તેવા ઢીલા-ઢીલા જણાતા હતા અને હૃદયની અપાર યંત્રણાને લીધે ઇન્દ્રિયો પોતપોતાના કાર્યો કરતી સાવ અટકી પડવાથી દેહ ક્યારેક-ક્યારક મડદા જેવો નિશ્ચેતન અને ભાન રહિત બની જતો. આ મહાભાવનો ઉલ્લેખ કરીને શ્રી રામકૃષ્ણે કહેલું કે,  ઓગણીશ પ્રકારના ભાવો એક આધારે પ્રગટ થાય તેને મહાભાવ કહેવાય, એવી વાત ભક્તિ શાસ્ત્રમાં છે. સાધના કરીને એક-એક ભાવમાં સિદ્ધ થવામાં લોકોની પૂરેપૂરી જિંદગી વીતી જતી હોય છે. અને  પોતાના શરીર સામું જોઈને કહ્યું કે,  અહીંયા એક આધારે એક સાથે એ જાતના 19 ભાવોનો પૂર્ણ પ્રાદુર્ભાવ થયો છે. આ મહાભાવની ચરમ સીમાએ તેમને શ્રી કૃષ્ણનાં પાવન દર્શન થયા અને શ્રીકૃષ્ણની મૂર્તિ પણ તેમના શ્રી અંગમાં ભળી ગઈ !!

કાશીમાં શ્રી રામકૃષ્ણ દેવને અનેક દિવ્ય દર્શનો પ્રાપ્ત થયા. તેવી જ રીતે વૃંદાવનમાં પણ તેમને અનેક અદભુત દર્શનો થયા. બાકે બિહારીની મૂર્તિના દર્શન કરીને ત્યાં તેમને અદભૂત ભાવાવેશ થયો. સુધબુધ ભૂલી જઈને તેમને આલિંગન કરવા દોડી ગયા. ધ્રુવ ઘાટ પર તેમને વસુદેવ જમુના પાર કરી રહ્યા છે તેવું એમને દેખાય છે. શ્રી રામકૃષ્ણ દેવનું મન સદા ઉચ્ચતમ ભાવાવસ્થામાં અવસ્થિત રહેતું હતું. એકવાર કોલકાતામાં પ્રાણી સંગ્રહાલયમાં સિંહ જોવા ગયાં પણ સિંહ તો મા દુર્ગાનું વાહન છે એમ વિચારે ચડતાં મા ના ધ્યાનમાં નિમગ્ન બની ગયા. સમાધિ અવસ્થામાં ચાલ્યાં ગયા. સિંહનાં દર્શન તેઓ કરી ન શક્યા.

કોલકતામાં મેદાનમાં એક વૃક્ષ તળે એક યુરોપિયન છોકરાને એક ત્રિભંગ મુદ્રામાં જોયો. તેમને શ્રી કૃષ્ણનાં ભાવનું ઉદ્દીપન થયું અને તરત જ તેઓ સમાધિમાં ચાલ્યા ગયાં. એક વેશ્યાને નિલરંગની સાડી પહેરીને જતી જોઈ તેમને લાગ્યું જાણે સીતા રાવણનાં સકંજામાંથી છૂટીને રામને મળવા જઈ રહી છે. સીતાના આ ભાવથી વિહ્વળ  થઈ તેઓ સમાધિમાં ચાલ્યા ગયા. દક્ષિણેશ્વરમાં મા કાલીની પૂજા કરતી વખતે જોયું કે રમણી નામની એક વેશ્યા જઈ રહી છે તેમાં પણ તેમને જગન માતાનાં દર્શન થયા.  ‘ઓ મા આજે તું રમણીનું રૂપ ધારણ કરીને આવી છો. ભલે તો આજે આ રૂપમાં પૂજા સ્વીકાર કરજે.’  આમ કહીને મા ના ચિંતનમાં નિમગ્ન થઈ સમાધિમાં ચાલ્યા ગયા.

રામકૃષ્ણ દેવના અનુભવો આધુનિક મનોવિજ્ઞાનને શોધકાર્ય માટે ઘણી સામગ્રી આપે એમ છે. એકવાર ગંગા કાંઠે તેઓ ઉભા હતા ત્યારે દૂર ગંગા પર એક નાવમાં બે નાવિકોને તેમણે ઝઘડતા જોયા. એક નાવિકે બીજા નાવિકની પીઠ પર થપાટ મારી શ્રી રામકૃષ્ણ દેવ ત્યારે અદ્વૈત ભાવમાં હતા. તેમણે ચીસ પાડી. તેમનો સેવક એટલે કે ભાણેજ હૃદય દોડતો-દોડતો આવ્યો. જોયું તો શ્રી રામકૃષ્ણદેવની પીઠ લાલચોળ થઈ ગઈ છે. ‘મામા કોણે તમને માર્યું ? જલ્દી બતાવો તેને હું મજા ચખાડું’. શ્રી રામકૃષ્ણદેવ તો ત્યારે સમાધિ અવસ્થામાં હતા. સહજભાવમાં આવ્યા ત્યારે તેમણે કહ્યું કે પેલા નાવિકે બીજા નાવિકની પીઠ પર માર્યું  તેથી તેમને દુઃખ થયું. તેમની પોતાની પીઠ લાલચોળ થઈ ગઈ. કેવી અદભુત અદ્વૈતાનૂભુતિ !!

ઇસ્લામ ધર્મની સાધના વખતે શ્રી રામકૃષ્ણદેવ અલ્લાહ મંત્રનો જાપ કરતા અને મુસલમાનોની માફક ખુલ્લી કાછડીએ ધોતિયું પહેરતા. દિવસમાં પાંચ વખત નમાજ પઢતા. આ સાધનાના અંતે તેમને લાંબી દાઢીવાળા  અશુંગંભીર જ્યોતિર્મય પુરુષનું દિવ્ય દર્શન થયું. પછી સગુણ વિરાટ બ્રહ્મની ઉપલબ્ધિ કરીને સૂર્ય નિર્ગુણ બ્રહ્મમાં તેમનું મન લિન થઈ ગયું. ખ્રિસ્તી ધર્મની સાધનાને અંતે તેમને પંચવટી તળે ઈસુ ખ્રિસ્તના દર્શન થયા. ઈસુ શ્રી રામકૃષ્ણ દેવને આલિંગન કરી તેના શરીરમાં ભળી ગયાં.

બાહ્ય જ્ઞાન ગુમાવીને શ્રી રામકૃષ્ણ દેવનું મન સગુણ વિરાટ બ્રહ્મની સાથે ઘણીવાર એકાકાર થતું રહ્યું. સ્વામી વિવેકાનંદ કહેતા કે,  મનની બહારની જડ  શક્તિઓને કોઈ ઉપાયે વશમાં  લાવીને કોઈ ચમત્કાર કરી શકે એમાં કંઈ બહુ મોટી વાત નથી. પણ આ પાગલ બ્રાહ્મણ શ્રી રામકૃષ્ણ લોકોના મનને માટીના પીંડાની જેમ ભાંગતો, ટિપતો, ઘડતો અને સ્પર્શ માત્રથી  નવાં બીબામાં ઢાળીને નવીન ભાવોથી પરિપૂર્ણ કરી દેતો. એનાથી મોટો આશ્ચર્યપૂર્ણ ચમત્કાર મેં મારા જગતમાં જોયો નથી. આ અનેક ભાવ દશાઓ અને ભાવ સમુદ્રને જાણ્યાં પછી આપણે સંમત થઈશું કે સ્વામી વિવેકાનંદે આરતીની  પાંચમી પંક્તિમાં જે કહ્યું છે કે પરમ સત્ય છે, ‘भास्वर भावसागर चिरउन्मद प्रेम पाथार’. (ક્રમશ:)

 

 

 

જ્ઞાનાંજન-વિમલ-નયન, વીક્ષણે મોહ જાય (04)

 

 

 

 

 

 

શ્રી રામકૃષ્ણ દેવે પૃથ્વી પર અવતરણ કર્યું ત્યારે કેમેરાની શોધ થઈ એ સંસાર માટે અત્યંત સદ્ભાગ્યની ઘટના  હતી.

શ્રી રામકૃષ્ણ દેવના અદ્વિતીય ગુણોનું વર્ણન કરતી આરતી સ્તવન ‘શ્રી રામકૃષ્ણ   આરાર્ત્રિ કમ’ સ્વામી શ્રી વિવેકાનંદે બંગાળીમાં લખી છે. એમની ચોથી પંક્તિમાં એક સુંદર વાત કહેવામાં આવી છે.

‘ग्नानांजल विमलनयन विक्षणेमोहजाय’  એટલે કે તમારા વિમલ નયનો જ્ઞાનરૂપી અંજન થી આંજેલા છે. જેની દૃષ્ટિ માત્રથી જ મોહ દૂર થાય છે. આખા એક વ્યક્તિત્વનું પૂર્ણપણે નયનમાં સમાઈ જવું એવો ભાવ આપણે  કરી શકીએ. આ વિમલનયનની જે વાત થઈ એના અંગે થોડું વિગત થી જાણવું પડે.

શ્રી રામકૃષ્ણ દેવે પૃથ્વી પર અવતરણ કર્યું ત્યારે કેમેરાની શોધ થઈ એ સંસાર માટે અત્યંત સદ્ભાગ્યની વસ્તુ હતી. શ્રી રામકૃષ્ણ દેવના કેમેરા દ્વારા લીધેલ ફોટા માનવ જાતને ઉપલબ્ધ છે એ આ યુગાવતારની વિશેષતા કહી શકાય. તેમના જીવનકાળ દરમિયાન કેમેરા દ્વારા તેમના ત્રણ ફોટા લેવામાં આવ્યા છે જે ઉપલબ્ધ છે. જો કે આ સિવાય તેમની મહા સમાધિ પછી તેમના દેહના બે ફોટા લેવાયા હતા, પણ ભક્તોની ભાવનાને માન આપીને તે પ્રકાશિત કરવામાં આવતા નથી.

પહેલાં  લેવાયેલા ત્રણ ફોટામાંથી પહેલો ફોટો 21 સપ્ટેમ્બર 1879 ના રોજ કોલકાતામાં શ્રી કેશવચંદ્ર સેનના ઘરમાં  લેવાયો. આ ફોટામાં શ્રી રામકૃષ્ણ દેવ સમાધિ અવસ્થામાં ઉભેલા નજરે પડે છે.

બીજો ફોટો 10 ડિસેમ્બર 1881 ના રોજ બેંગાલ ફોટોગ્રાફર્સના સ્ટુડિયોમાં લેવાયો હતો. જ્યાં તેઓ ફોટોગ્રાફી વિશે જાણવા ગયા હતા. આ ફોટામાં તેઓ એક સ્તંભ પર હાથ રાખીને સમાધી અવસ્થામાં ઉભેલા નજરે પડે છે.

ત્રીજો ફોટો દક્ષિણેશ્વરમાં રાધાકાન્ત મંદિરની પરસાળમાં દેવ સમાધિ અવસ્થામાં બેઠેલા હતા ત્યારે લેવાયો છે, 1983માં અથવા તો 1984માં.  શ્રી રામકૃષ્ણ દેવમાં અહમ તો લેશમાત્ર નોહ્તો. તેઓ ફોટો પડાવવાનું પસંદ કરતા નહીં એટલે જ કદાચ બધા જ ફોટા જ્યારે તેઓ સમાધિસ્થ અવસ્થામાં હતા ત્યારે જ તેમની જાણ વગર લેવાયા હતા. તેમ છતાં ત્રીજો ફોટો જોઈ અને તેઓએ પોતે આ ફોટાની પૂજા કરીને ઉદગાર કાઢ્યો કે, “અત્યંત ઉચ્ચ સમાધિ અવસ્થાનો ફોટો છે. પછીથી એ ઘેર આની પૂજા થશે.”

ફ્રેન્ક ડોરેક એ હકીકતમાં ઑસ્ટ્રિયન ચિત્રકાર હતાં. અને એને સ્વપ્નલોકમાં  કોઈ ભારતીય સંત આવતા હતા. પરંતુ જ્યારે તેઓએ મેક્સમુલરનું  એક પુસ્તક ‘એક સાચા મહાત્મા’ વાંચ્યું ત્યારે એને શ્રી રામકૃષ્ણ દેવના દર્શન પ્રાપ્ત થયા. રામકૃષ્ણ દેવનો ફોટો જોઈને તેમને યાદ આવ્યું કે, મને સ્વપ્નમાં આવતા હતા તે ભારતીય સંત આ જ હતા. પછીથી તો તેઓ રામકૃષ્ણ દેવનાં ધ્યાનમાં મગ્ન રહેવા લાગ્યાં. આ ફ્રેન્ક ડોરેક ને ત્રણે ફોટા મળ્યાં. તેમને પહેલો ફોટો અત્યંત પ્રભાવક લાગ્યો. તેમણે આ ફોટા પરથી ચિત્ર દોરવાનો પ્રારંભ કર્યો. તેમની ઈચ્છા શ્રી રામકૃષ્ણ દેવના ખુલ્લા નયનો દોરવાની હતી. પણ કદાચ ફોટાઓમાં તેઓ સમાધિસ્થ અવસ્થામાં હોવાથી તેમના નયનો અર્ધ બીડાયેલા હતા. ખુલ્લા નયનો કેવી રીતે દોરવા? આવી મૂંઝવણમાં ડોરેક દિવસો પસાર કરી રહ્યાં હતા ત્યાં આશ્ચર્યજનક ઘટના બની. તેઓ શ્રી રામકૃષ્ણ દેવના ગહન ધ્યાનમાં નિમગ્ન હતાં  ત્યારે તેમણે જોયું કે, શ્રી રામકૃષ્ણ દેવ તેમની સામે સાક્ષાત ઉપસ્થિત થઈ ગયા છે. બન્ને નયનો ઉઘડેલા હતાં અને તેમાંથી અદભુત કરુણા, પવિત્રતા, અને આનંદ નીતરતા હતા. તેઓ આનંદના અતિરેકમાં આવી ગયા અને તરત જ શ્રી રામકૃષ્ણ દેવના એ અદ્ભૂત નયનોના મનોહરકારી રૂપનું ચિત્ર દોરવાં લાગ્યા. આમ વિશ્વને પ્રાપ્ત થયું આ દિવ્ય દર્શનનાં પરિણામે શ્રી રામકૃષ્ણ દેવનું એક અનન્ય ચિત્ર.

થોડા વર્ષો પૂર્વે કોલકાતાના અદ્વૈત આશ્રમનાં વેચાણ વિભાગમાં એક દિવસ સવારે એક અમેરિકન યુવતી આવી. તેને શ્રી રામકૃષ્ણ દેવનો ફોટો ખરીદવો હતો. ઘણા ફોટા દેખાડવામાં આવ્યા પણ તેને એકેય પસંદ ન આવ્યો.  છેવટે તેણે પોતાના ગજવામાંથી એક અમેરિકન સમાચાર પત્રનો કટકો કાઢ્યો, જેમાં શ્રી રામકૃષ્ણ દેવ નો ફોટો છાપેલો. તેને આવો જ ફોટો જોઈતો હતો. એ ફોટો એ ઉઘાડા નયનો વાળો  ફ્રેન્ક ડોરેકે દોરેલ ચિત્ર નો ફોટો. શ્રી રામકૃષ્ણ દેવના અંતરંગ શિષ્ય સ્વામી અખંડાનંદજી જ્યારે હિમાલયનો પ્રવાસ ખેડી રહ્યા હતા ત્યારે તેમણે મુસલમાનની ચા ની  દુકાનમાં શ્રી રામકૃષ્ણ દેવ નો ફોટો જોયો. તેમણે આશ્ચર્યથી આ વિષે પૂછ્યું ત્યારે વૃદ્ધ મુસલમાને જવાબ આપ્યો,  ‘મને ખબર નથી કે આ કોનો ફોટો છે. જે કાગળ માં વસ્તુ વીંટાયેલી હતી તેને ખોલ્યો તો તેમાંથી આ ફોટો નીકળ્યો. પણ તેમના અદભુત નયનોથી હું મુગ્ધ થઈ ગયો છું. મને લાગ્યું કે તેઓ અમારા પૈગંબર જેવા જ હોવા જોઈએ. એટલે આ ફોટો ફ્રેમ કરીને દુકાનમાં રાખ્યો છે.’

આપણે શરૂઆતમાં જે  ‘ग्नानांजल विमलनयन’ એવા શબ્દ પ્રયોગો સાંભળ્યા તેની આ પૂર્તતા  કરે છે. શ્રી રામકૃષ્ણ દેવની મહાસમાધિ પછી સ્વામી વિવેકાનંદજી સંન્યાસ વ્રત ગ્રહણ કરી પરિવ્રાજકરૂપે  ભારતનું ભ્રમણ કરવા લાગ્યા. આ ભ્રમણ દરમિયાન તેઓ ગાઝીપુર આવ્યાં. તેમણે પરહરી બાબાની યોગશક્તિ વિશેની અદ્ભૂત વાતો સાંભળી. આ પહેલા એકવાર તેમની  મુલાકાત પણ લીધેલી. ત્યાં રહેતાં હતા ત્યારે તેમને  વિચાર આવ્યો હતો કે, શ્રી રામકૃષ્ણ દેવ સાથે આટલા વર્ષો રહ્યા છતાં આ દુર્બળ શરીરને સબળ બનાવવાનો કોઈ કીમિયો હાથ લાગ્યો નથી. તેમણે  પરહરી બાબા પાસેથી હઠયોગ શીખવાનો નિર્ણય કર્યો. જે દિવસે તેઓ દીક્ષા લેવાના હતા તેની આગલી રાત્રે બિછાનામાં પડ્યા-પાડ્યા વિચાર કરતા હતા. બરાબર એ વખતે તેમણે તેમની જમણી બાજુએ શ્રી રામકૃષ્ણ દેવની આકૃતિ ઉભેલી જોઈ. તેઓ જાણે કે શોકપૂર્ણ ભાવથી, અનિમેષ નયને તેમની તરફ જોઈ રહ્યા હતાં. તેમણે પણ તેમની સામે જોયા કર્યું. આમ બે થી ત્રણ કલાક પસાર થઈ ગયા પણ સ્વામીજીના મોઢામાંથી શબ્દ સરખો ન નીકળ્યો. આ ઘટના બે-ત્રણ વખત પુનરાવર્તિત થઈ.

સ્વામીજીએ પાછળથી એક કાવ્યની રચના કરી. ‘ગાઉ હું ગીત તમને જ સુનાવવાને’ તેઓ એક નિષ્કર્ષ  ઉપર પહોંચ્યા કે, જેટલી વાર તેઓ દીક્ષાનો નિશ્ચય કરે છે તેટલી વાર તેમને આ દર્શન થાય છે. તેથી આ દીક્ષાથી શુભ નહીં થાય પણ અશુભ થશે એ વિચારથી તેમણે દીક્ષા લેવાનો વિચાર સદંતર માંડી વાળ્યો. એક વિમલ નયનની આટલી પ્રગાઢ અસરને કારણે  કદાચ આપણને એવું લાગે કે આપણે રામકૃષ્ણ દેવને જ્ઞાની ગણીએ, ભક્ત ગણીએ, શું ગણીએ? કોઈ કહેશે શ્રી રામકૃષ્ણ ભલા જ્ઞાની ક્યાંથી? તેઓ તો અભણ હતાં ! ના..ના.. તેઓ સાચા અર્થમાં જ્ઞાની હતા. શાળાનું  ઔપચારિક શિક્ષણ ભલે ઝાઝુ પ્રાપ્ત ન કર્યું પણ અનૌપચારિક રીતે તેમણે કેટલું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું,  કેવી તીક્ષ્ણ તેની બુદ્ધિ, ! કેવી અદ્ભૂત  મેધાશક્તિ, ! પરાવિદ્યામાં તો પારંગત, અપરાવિદ્યામાં પણ ઓછા ન હતા. કોઈ કહેશે કે, તેઓ ભક્ત હતાં તો જ્ઞાની કેમ કહો છો? ત્યારે સ્વામી વિવેકાનંદ કહેતા, ‘શ્રી રામકૃષ્ણ બહારથી ભક્ત દેખાતા જ્યારે ભીતરમાં તે જ્ઞાનથી પૂર્ણ હતા. જયારે હું બહારથી જ્ઞાની દેખાઉં છું પણ ભીતરમાં હું ભક્ત છું.’ જાણવા જેવું એ છે કે સ્વામી વિવેકાનંદ વારંવાર કહેતા કે, શ્રી રામકૃષ્ણ દેવની કૃપા દૃષ્ટિથી હજારો-હજારો  વિવેકાનંદ તૈયાર થઈ શકે છે. આવો છે એમના વિમલ નયનોનો અદ્ભૂત પ્રભાવ…(ક્રમશ:)

 

‘ચૈતન્ય થાઓ’ (03)

 

 

 

 

 

 

મા શારદાદેવી શ્રી ઠાકુરની  વિદાય પછી હાથમાંથી બંગડી  કાઢવા લાગ્યા  ત્યારે શ્રી ઠાકુરે દર્શન આપી ના પડી અને કહ્યું :  ‘હું તો એક ઓરડામાંથી બીજા ઓરડામાં ગયો છું.’

સ્વામી શ્રી  વિવેકાનંદે જે  પદ લખ્યું છે અને સાંજની  આરતી તરીકે આજે પણ મઠ અને  મિશનના મંદિરોમાં ગુંજી રહ્યું છે, તેનો ગુઢાર્થ જાણવાનો આપણે નમ્ર પ્રયાસ કરી રહ્યા છીએ.

ત્રીજી પંક્તિ અથવા ત્રીજું પદ કહે છે,

मोचन अगतृषण जगभूषण चितघनकाय’

હે પ્રભુ, તમે મનુષ્યને પાપ-દોષોથી મુક્ત કરનાર છો, જગતના ભૂષણ રુપ છો, ઘનીભૂત ચૈતન્ય રૂપ દેહધારી છો.

સમજવાનો પ્રયાસ કરીએ. मोचन अगतृषण એટલે શું? પ્રસંગથી સમજીએ. 14 ડિસેમ્બર 1984 ના રોજ શ્રી રામકૃષ્ણદેવ કોલકત્તા ના સ્ટાર થિયેટરમાં ‘પ્રહલાદ ચરિત્ર’ નાટક જોવા આવ્યા. નાટક પૂરું થયા પછી તેમને બંગાળના પ્રસિદ્ધ નાટ્યકાર કવિ શ્રી ગિરિશચંદ્ર ઘોષને ત્યાં વાર્તાલાપના પ્રસંગમાં કહ્યું,  મા ના નામમાં શ્રદ્ધા રાખો એટલે બધું થઈ જશે. ગિરીશે કહ્યું,   હું તો પાપી છું. દેવ બોલ્યા, ‘એ આખો દિવસ હું પાપી છું… હું પાપી છું એવું વિચાર કર્યા કરે છે તે આખરે પાપી થઈ જાય છે.’  ગિરીશે કહ્યું, મહારાજ હું તો એવો પાપી છું કે જ્યાં બેસુ ત્યાંથી સાત હાથ જમીન ખોદી નાખવી પડત. શ્રી રામકૃષ્ણ દેવ થોડા ચિંતિત થઈને બોલે છે, ‘એવું શું બોલો છો? ઓરડામાં ભલેને હજાર વર્ષનો અંધકાર હોય છતાં દીવો કરતા જપટ દઈને અંધકાર જતો રહે છે. હજાર વર્ષનો અંધકાર છે તેથી તો કંઈ ધીમે ધીમે જતો નથી.’  શ્રી રામકૃષ્ણદેવના સુસ્પષ્ટ જવાબથી ગિરીશ ઘોષમાં કેવી રીતે પરિવર્તન આવ્યું તેની વાતો બહુ રસપ્રદ છે, વાંચવા જેવી છે.

ગિરીશ ઘોષ તો કહેતા કે,  ‘મેં દારૂની એટલી બધી બોટલો પીધી છે કે જો તે ઉપરા ઉપર મૂકવામાં આવે તો માઉન્ટ એવરેસ્ટની ઊંચાઈ આંબી જાય.’  એક રાત્રે ગિરીશ દારૂ પી નશામાં મસ્ત  થઈ વારાંગનાઓને ત્યાં મિત્રો સાથે આનંદ પ્રમોદ કરતા હતા. એવામાં એમના હૃદયમાં ન સમજાય એવું તીવ્ર આકર્ષણ થવા લાગ્યું અને તેમને યાદ આવ્યા શ્રી રામકૃષ્ણ દેવ. ગાડી કરીને આવી પહોંચ્યા સીધા દક્ષિણેશ્વર. રાત્રિનું ઘોર અંધારું, મંદિરનો ફાટક બંધ, ગિરીશનો અવાજ સાંભળતા જ રામકૃષ્ણ દેવે પોતે ફાટક ખોલ્યું. લથડિયાં ખાતા ગિરીશનો હાથ પકડીને સંભાળથી અંદર લાવ્યા અને તેમના હાથ પકડીને નૃત્ય કરવા લાગ્યા. નશો ઉતર્યો ત્યારે રામકૃષ્ણ દેવની આ અપ્રતિમ સ્નેહવર્ષાથી ગિરીશનું હૃદય દ્રવિત થઈ ગયું. તેમને લાગ્યું, ખરેખર શ્રી રામકૃષ્ણ દેવ પતિતપાવન છે. મારા જેવા પતિત ને પણ આટલો પ્રેમ આપે છે !

એકવાર થિયેટરમાં ગિરીશ ઘોષ રામકૃષ્ણદેવને ક્રોધમાં ભાન ભૂલીને ફાવે તેમ ગાળો આપવા લાગેલા. ભક્ત્તો તો  વિચલિત થઈ ગયેલા પણ કરુણા મૂર્તિ રામકૃષ્ણ દેવે ચુપચાપ બધું સાંભળી લીધું અને દક્ષિણેશ્વર જવા રવાના થઈ ગયા. બધા ભક્તોએ રામકૃષ્ણદેવને સમજાવ્યા. ‘હવે આ દારૂડિયાની પાસે ના જશો હો…’ શ્રી રામકૃષ્ણ દેવે રામચંદ્ર દત્તને આ વિશે પૂછ્યું તો તેમને જવાબ આપ્યો કે,  શ્રી ભગવાન કૃષ્ણ કાલીયા નાગને કહે છે કે, ”હે પ્રભુ, તમે જ મને ઝેર આપ્યું છે તો અમૃત ક્યાંથી લાવું? માટે ગિરીશનો વાંક નથી. શ્રી રામકૃષ્ણ દેવ આ સાંભળી પ્રસન્ન થયા અને કહ્યું, ચાલો રામ, તમારી જ ગાડીમાં હમણાં જ ગિરીશ ને ત્યાં જઈએ. ધોમધખતાં તડકામાં શ્રી રામકૃષ્ણ દેવ ગિરીશ ઘોષના ઘરે આવી પહોંચ્યા અને કહ્યું, ‘ગિરીશ, હું આવી ગયો છું.’  ગિરીશ ત્યારે પશ્ચાતાપથી રડી રહ્યાં હતા. શ્રી રામકૃષ્ણદેવને આવેલા જોઈને સીધા ચરણમાં પડ્યા અને રડતા-રડતા બોલ્યા, ‘આજે જો તમે ન આવ્યા હોત ને તો હું માની લેત કે તમે પણ નિંદા સ્તુતિમાં સમાન નથી. તમે સાચા અર્થમાં પરમહંસ નથી પણ આજે હું ઓળખી ગયો કે તમે એ જ છો. હવે તમે મને છેતરી નહિ શકો. હવે તમારે મારો ભાર ઉપાડવો જ પડશે. કહેવાય છે કે ગિરીશ ઘોષે શ્રી રામકૃષ્ણ દેવના ચરણોમાં આત્મસમર્પણ કર્યું, વકીલાત નામું આપ્યું, શ્રી રામકૃષ્ણ દેવે તેની સાધનાનો અને તેના પાપોનો ભાર ઉપાડવાની શરૂઆત કરી.  એમણે સ્વામી પ્રેમાનંદને કાશીથી એક પત્રમાં ખુદ રામકૃષ્ણ દેવે લખ્યું, ‘ગિરીશ બાબુ અહીં છે. અહાહા.. એમનો સ્વભાવ કેવો મધુર થઈ ગયો છે… જેવો ઉદારભાવ એવી જ શ્રી પ્રભુ પ્રત્યેની નિષ્ઠા. અહંકાર તેમને મન તુચ્છ છે. પારસમણિના સ્પર્શથી જાણે લોઢું સોનુ બની ગયું છે. હું નજરે જોઈ રહ્યો છું. ગિરીશ ઘોષ પોતે પણ કહેતા  કે તમારે રામકૃષ્ણ દેવ નો મહિમા સમજવો હોય ને તો સ્વામી વિવેકાનંદ તરફ ન જોતા. એ તો શુદ્ધાત્મા બુદ્ધિશાળી કોલેજીયન. એટલે એને નરેનમાંથી સ્વામી વિવેકાનંદનું સર્જન કરવું એ બહુ મોટો ચમત્કાર નથી. પણ મારા જેવા પતિતને ભક્ત બનાવી દેવો એ જ શ્રી રામકૃષ્ણ દેવનો અપાર મહિમા છે.

ગિરીશ ઘોષ સાથે સંકળાયેલ કેટલાક નટનટીઓ પતિતોના તારણહાર બન્યા હતા શ્રી રામકૃષ્ણદેવ. 21 સપ્ટેમ્બર 1884 ના રોજ શ્રી રામકૃષ્ણદેવ ગિરીશ ઘોષનું શ્રી ચૈતન્ય મહાપ્રભુ વિશેનું નાટક જોવા સ્ટાર થિયેટરમાં ગયા. ભક્તોએ વાંધો ઉઠાવ્યો કારણ કે તે દિવસોમાં સમાજમાં અભિનય કરનારી સ્ત્રીઓનું સ્થાન હલકું હતું. તો પણ શ્રી રામકૃષ્ણ દેવ ગયા અને કહ્યું,  ‘હું તેઓને પણ મારી મા આનંદમયરૂપે જોઇશ’. નાટક પૂરું થયા પછી શ્રી રામકૃષ્ણ દેવે પ્રસન્નતા વ્યક્ત કરતાં કહ્યું, અસલ નકલ એક લાગ્યું. આ પછી નટનટીઓએ એ રામકૃષ્ણ દેવના આશીર્વાદ મેળવ્યા. શ્રી ચૈતન્યના પાત્રનો અભિનય કરનાર વિખ્યાત એક્ટ્રેસ વિનોદીનીના મસ્તક પર પોતાના બંને હાથ રાખી આશીર્વાદ આપતાં શ્રી રામકૃષ્ણદેવે કહ્યું, ‘ચૈતન્ય થાઓ’. આ એક્ટ્રેસ વિનોદીનીએ પોતાની આત્મકથામાં લખ્યું કે, સંસારી લોકો મારા પાપમય જીવનને ઘૃણાથી જોવે એની હું પરવાહ કરતી નથી. મને શ્રી રામકૃષ્ણ દેવના આશીર્વાદ મળ્યા છે, એમનો પ્રેમમય આજ્ઞા પૂર્ણ સંદેશ મને ટકાવી રાખશે. વિનોદીનીના જીવનમાં પરિવર્તન આવ્યું અને તે શ્રી રામકૃષ્ણ દેવની કાયમ માટે ભક્ત બની ગઈ.

દક્ષિણેશ્વર મંદિરમાં શ્રી  રામકૃષ્ણ જન્મોત્સવ વખતે કેટલીક ખરાબ ચરિત્ર વાળી સ્ત્રીઓ આવે.  આથી ઘણા લોકો વૈકલ્પિક વ્યવસ્થાનો વિચાર કરવા લાગ્યા. આ વિશે સ્વામી વિવેકાનંદજીએ પોતાના ગુરુભાઈ શ્રી રામકૃષ્ણાનંદજીને  23 ઓગસ્ટ 1896 ના પત્રમાં અમેરિકાથી લખ્યું. આજે રામદયાળ બાબુનો પત્ર મળ્યો છે, તેઓ લખે છે કે, દક્ષિણેશ્વરના શ્રી રામકૃષ્ણ દેવના જન્મોત્સવ વખતે ઘણી વેશ્યાઓ પણ આવે છે. તેથી ઘણાને તેમાં જવું ગમતું નથી. વળી તેમના મતે એક દિવસ પુરુષો માટે રાખવો જોઈએ અને બીજો દિવસ સ્ત્રીઓ માટે. આ બાબતમાં મારો નિર્ણય આ પ્રમાણે છે. ‘જો દક્ષિણેશ્વર જેવા મહાન યાત્રાના સ્થળે વેશ્યાઓને જવા દેવામાં ન આવે તો બીજે ક્યાં જાય તેઓ? ઈશ્વર ખાસ તો પાપીઓ માટે જ પ્રગટ થાય છે નહીં કે પુણ્યશાળીઓ માટે. મંદિરમાં પણ જે લોકો એવા વિચાર કરે કે આ સ્ત્રી વૈશ્યા છે, આ તો ગરીબ છે, આ તદ્દન સામાન્ય છે, એવા જેમને તમે સજ્જનો કહો છો તેવા લોકો જેટલા ઓછા આવે ને એટલું વધું સારું. જેઓ ભક્તોની જ્ઞાતિ, લિંગ કે ધંધા વગેરેનો વિચાર કરે તેઓ આપણા પ્રભુ શ્રી રામકૃષ્ણદેવને શું સમજી શકવાના? હું તો ઈશ્વરને પ્રાર્થું છું કે સેકડો વેશ્યાઓ આવે અને તેમના ચરણોમાં પોતાનું માથું ઝુકાવે. સજ્જન એક પણ ન આવે તો તેનો કોઈ વાંધો નહીં. ગણિકાઓને આવવા દો, દારૂડિયાઓને આવવા દો, ચોર અને બીજા બધા આવી જાઓ પ્રભુના દરવાજા બધા માટે ખુલ્લા છે.’  આવી અનેક ઘટનાઓને લઈને ડો. આર્નોલ્ડ ટો. એન. બી., રોમા રોલા, પ્રો. મેક્સ મુલર, વગેરે સંસારના ઇતિહારકારો અને વિદ્વાનો  શ્રી રામકૃષ્ણ દેવને સમસ્ત જગતનાં આભૂષણ રૂપે આલેખે છે. શ્રી રામકૃષ્ણ દેવની મહાસમાધિ પછી શ્રી મા શારદાદેવી જયારે હાથમાંના સોનાની બંગડીઓ કાઢી નાંખતા હતાં ત્યારે રામકૃષ્ણ દેવે દર્શન આપીને તેમને આમ કરતા અટકાવ્યા અને કહ્યું, ‘ હું તો એક ઓરડામાંથી બીજા ઓરડામાં ગયો છું.’  આ પછી કેટલાય ને દર્શન થયાં છે, થઈ રહ્યાં છે.

ઈશ્વર તો સચ્ચિદાનંદ સ્વરૂપ છે. તેનો સૂક્ષ્મ દેહ ચિન્મય હોય છે. તેમના ભૌતિક દેહમાં પણ અલૌકિક તત્વ હોય છે. એટલે જ તો સ્વામી વિવેકાનંદજી શ્રી રામકૃષ્ણ દેવનાં  દેહનાં અવશેષને જે તાંબાના પાત્રમાં સાચવી રાખેલા તેને આત્મારામનું પાત્ર કહેતા. આ પાત્રની સાચવણીની તેમણે ઘણીવાર પરીક્ષા કરી. તેને અનન્ય શ્રદ્ધાથી તેઓ જોતા. તેથી ત્રીજી પંક્તિમાં લખ્યું છે, ‘હે પ્રભુ, તમે મનુષ્યને પાપ દોષોથી મુક્ત કરનાર છો, જગતનાં ભૂષણરૂપ છો, ઘનીભૂત ચૈતન્ય રૂપ દેહધારી છો.’ (ક્રમશ:)

 

 

 

 

નિર્ગુણ છતાં તમે સગુણોના આશ્રયી છો. (02)

 

 

 

 

 

 

‘અરે નરેન્દ્ર, તને હજી ખાત્રી નથી થતી? જે રામ હતા, જે કૃષ્ણ હતા, તે જ રામકૃષ્ણ રૂપે આ દેહમાં બિરાજે છે.

શ્રી રામકૃષ્ણ આરતીની પહેલી પંક્તિમાં સ્વામી શ્રી વિવેકાનંદજીએ खंडन भवबंधन जगवंदन वन्दित्वोमाय  એવું લખીને પહેલી જ પંક્તિમાં કહ્યું કે, ‘હે ભવબંધનનું ખંડન કરનાર, જગતનાં વંદનીય હું આપને વંદન કરું છું’. કે ભવબંધનનું ખંડન કરે છે એમ કહેનાર સ્વામી વિવેકાનંદ્દ બહુ જ સમજપૂર્વક અથવા વિચક્ષણતાથી આ આરતીની બીજી પંક્તિમાં કહે છે, ‘निरंजन नररूपधर निर्गुण गुणमय’ એટલે કે તમે નિરંજન છો, તમે નરરૂપ ધારણ કરેલ છે, નિર્ગુણ છતાં તમે સગુણોના આશ્રયી છો.

નિર્ગુણ, નિરાકાર સચ્ચિદાનંદ્દ બ્રહ્મ અનંત હોવા છતાં સમય, સ્થિતિ અને કાળની સીમાથી આવૃત થઈ ઈશ્વર થાય છે અને એ જ ઈશ્વર અવતરણ કરે છે, શ્રી રામરૂપે, શ્રીકૃષ્ણરૂપે, શ્રી રામકૃષ્ણરૂપે. નિરંજન હોવા છતાં નરરૂપ ધારણ કરે છે. નિર્ગુણ હોવા છતાં ગુણોનો આશ્રય લે છે. શ્રી રામ અને શ્રીકૃષ્ણના આવિર્ભાવની જેમ શ્રી રામકૃષ્ણદેવનો આવિર્ભાવ થયો.

પિતા ખુદીરામ ચટ્ટોપાઘ્યાયને ગદાધર  વિષ્ણુ ભગવાને સ્વપ્નમાં દર્શન આપીને કહ્યું, ‘હું તારે ત્યાં જન્મ લઈશ.’ માતા ચંદ્રમણી દેવીને  જુગીના શિવમંદિરમાં વિચિત્ર દિવ્ય અનુભવ થયો. શિવલિંગમાંથી જ્યોતિ તેમના ઉદરમાં પ્રવેશી.  બાળક ગંગાધરની બાળલીલા શ્રી કૃષ્ણની વૃંદાવનલીલા જેટલી જ  મધુર, દિવ્ય અને અલૌકિક હતી. શ્રી રામકૃષ્ણ લીલા પ્રસંગમાં સ્વામી શારદાનંદ મહારાજે  શ્રી રામકૃષ્ણદેવની દિવ્ય લીલા નું વર્ણન કરતા પહેલા જાતે હકીકતોની ચકાસણી કરી હતી તે નોંધવા જેવું છે. એમ કહેવાય છે કે ઈશ્વર જ્યારે અવતરે છે, મનુષ્ય લીલા કરે છે, ત્યારે એવો તો આબેહૂબ અભિનય કરે છે કે લોકો સંશયગ્રસ્ત થઈ જાય છે. ઈશ્વર જયારે નરરૂપ ધારણ કરે ત્યારે પોતે માયાનો આશરો તો લે છે, પણ માયાથી પ્રભાવિત થતા નથી. નિરંજન રહે છે. શ્રી રામકૃષ્ણદેવ સુંદર ઉદાહરણ આપી આ વાત સમજાવે છે.

સાપના મુખમાં ઝેર હોય છે. આથી અન્ય લોકો આ ઝેરથી પ્રભાવિત થાય છે. પણ સાપને પોતાને કંઈ થતું નથી. આ જ રીતે સાધારણ જીવ કર્મોના બંધનને લીધે જન્મ ગ્રહણ કરે છે.પણ ઈશ્વર કાર્માધ્યક્ષ હોવાથી બંધનોથી પ્રભાવિત થતા નથી અને નિરંજન રહે છે. નિર્ગુણ હોવા છતાં ત્રિગુણાત્મિકા માયાનો આશ્રય લે છે અને ગુણમય બને છે. શ્રી રામકૃષ્ણ દેવમાં કેટલા બધા દિવ્ય ગુણોનો વિકાસ થયો હતો તે ગણવા બેસીએ તો યાદી ટૂંકી પડે. શ્રી રામકૃષ્ણ દેવને બહુ ઓછા લોકો અવતારરૂપે જાણી શક્યા. સ્વામી વિવેકાનંદ શ્રી રામકૃષ્ણ દેવનાં અનુયાયીઓ પાસે તેમને અવતાર રૂપે સ્વીકારવા જોઈએ એવો આગ્રહ રાખતા ન હતા.

એકવાર સ્વામીજીના એક શિષ્યે તેમને કહ્યું, કે ઘણા લોકોને હજી એવો વિશ્વાસ નથી કે, રામકૃષ્ણ દેવ ઈશ્વરનો અવતાર છે. ત્યારે સ્વામીજીએ કહ્યું, ‘તમે એમ માનો છો કે આમ માનવું સહેલું છે? અમારા પ્રભુનાં પોતાના પવિત્ર મુખેથી જ આ વાત વારંવાર સાંભળવા છતાં અમને હજુ પૂર્ણ શ્રદ્ધા બેઠી નથી. અને અવાર-નવાર શંકા અને નિરાશાથી અમારા મન ખળભળી ઉઠે છે. તો બીજાઓની આમ શ્રદ્ધા મંદ હોય તો તેમને શું કહીએ? આપણા જેવા જ શરીર વાળો એક માણસ સાક્ષાત ઈશ્વર છે એ વાત કહેવી અને માનવી ખરેખર કઠિન છે. આપણે તેને પૂર્ણ માનવ કે બ્રહ્મજ્ઞાની હદ સુધી જઈ શકીએ. ભલે, તમે તેને સંત કહો, બ્રહ્મજ્ઞાની કહો કે બીજું ગમે તે કહો તેનો કશો વાંધો નથી. મારી પાસેથી એટલું જાણી લેજો કે શ્રી રામકૃષ્ણ જેવો પરમ પૂર્ણ માનવી આ પૃથ્વી ઉપર કદી અવતર્યો નથી. જગતનાં ગાઢ અંધકારમાં આજના યુગ માટે મહાપુરુષ પ્રકાશનો ઉજ્જવળ સ્તંભ છે. હવે તે પ્રકાશ વડે જ માનવ સંસાર સાગર તરી શકશે.’ સ્વામીજીની આ ઉક્તિ તેમની ગુરુ પ્રત્યેની અંધભક્તિનું દ્યોતક નથી. તેને વિભિન્ન રૂપે શ્રી રામકૃષ્ણ દેવની પરીક્ષા કરી હતી અને પછી જ તેમને સ્વીકાર્યા હતા.

શ્રી રામકૃષ્ણ દેવને ગળામાં કેન્સરનો રોગ થયો ત્યારે તેમને કોલકતાના કાશીપુરનાં બગીચામાં  સારવાર માટે લાવવામાં આવ્યા. 16 મી ઓગસ્ટ 1986 ના રોજ તેમણે આજ બગીચામાં મહાસમાધિ લીધી, તેના બે દિવસ પહેલાની વાત છે. કોલેજના કેટલાક યુવકો તેમની  રાત-દિવસ સેવા કરી રહ્યા હતા, તેમાંના એક હતા નરેન્દ્રનાથ. જેને પછીથી આપણે સ્વામી વિવેકાનંદના નામથી ઓળખ્યા. શ્રી રામકૃષ્ણદેવની પથારી પાસે ઊભા હતા ત્યારે એક ભયંકર સંશય તેમના મનમાં જન્મ્યો. લોકો તો શ્રી રામકૃષ્ણને ઈશ્વરનો અવતાર માને છે. તેઓ પોતે ઈશ્વરનો અવતાર છે એવું અનેક વાર બોલી ચૂક્યા છે. પરંતુ તો પછી આવી શારીરિક પીડા અને અસહ્ય વેદના તેઓ કેમ ભોગવી રહ્યા છે? આ અવ્યવસ્થામાં પણ જો તેઓ કહી શકે કે, હું ઈશ્વરનો અવતાર છું તો જ હું એને સાચો માનું. નવાઈની વાત, નરેન્દ્રનાથનો વિચાર પૂરો થયો ન થયો કે તરત જ શ્રી રામકૃષ્ણદેવ એમનાં તરફ ફર્યા અને પૂર્ણ શક્તિથી સ્પષ્ટ રીતે બોલ્યા. ‘અરે નરેન્દ્ર, તને હજી ખાત્રી નથી થતી? જે રામ હતા, જે કૃષ્ણ હતા, તે જ રામકૃષ્ણ રૂપે આ દેહમાં બિરાજે છે અને એ પણ તારી વેદાંતની દૃષ્ટિથી નહીં.’ નરેન્દ્ર નાથ તો આ સાંભળીને  ભોંઠા પડી ગયા. અને આવી શંકા કરવા માટે પસ્તાવો કરવા લાગ્યા. એટલે જ સ્વામીજીએ શ્રી રામકૃષ્ણની આરાર્તિક સ્તવનની બીજી પંક્તિમાં લખ્યું,.. ‘તમે નિરંજન છો, તમે નરરૂપ ધારણ કરેલ છે, અને નિર્ગુણ છતાં તમે સદગુણોના આશ્રયી છો’. (ક્રમશ:)

 

સ્વામી શ્રી વિવેકાનંદજીએ રચેલ શ્રી રામકૃષ્ણ આરાર્ત્રિકમ સ્તવન (01)

 

 

 

 

 

 

આ સ્તવનની ખૂબી એ છે કે, બંગાળીમાં લખાયેલું હોવા છતાં એમાં એટલા બધા સંસ્કૃત શબ્દોનો ઉપયોગ થયો છે કે, તમે બંગાળી ન જાણતા હોવ તો પણ સરળતાથી તેનો અર્થ સમજી  શકો.

વિશ્વભરના અનેક ઘર અને મંદિરોમાં પાવનકારી સંધ્યાની વેળાએ શ્રી રામકૃષ્ણ દેવની આરતીનો પ્રારંભ થાય છે. સૌ તેમાં તલ્લીન થઈને ગાય છે. જેને શ્રી રામકૃષ્ણ આરાર્ત્રિકમ સ્તવન કહેવામાં આવે છે.

આ અમર સ્તવનના રચયિતા બીજા કોઈ નહીં પણ સ્વામી વિવેકાનંદજી પોતે હતા. એમાં પારંપરિક સંગીતની ધ્રુવ શૈલી છે. અને પરિણામે આ સ્તવન લયબદ્ધ, અને તાલબદ્ધ બન્યું છે. વાત એવી છે કે સ્વામી વિવેકાનંદ વિદેશથી પાછા ફર્યા તે પછી બંગાળના સુપ્રસિદ્ધ નાટ્યકાર કવિ શ્રી ગિરિશચંદ્ર ઘોષે સ્વામીજીને રામકૃષ્ણ દેવ વિશે ગ્રંથ લખવાનો અનુરોધ કર્યો. આ વાત સાંભળીને સ્વામીજી થોડા મુશ્કેલીમાં મુકાયા હોય એવી રીતે કંપિત સ્વરે કહેવા માંડ્યા કે, “ એ વાત મારાથી શક્ય નથી. તમે આગ્રહ કરો તો  હું સાગરને સુકવી નાખવાનું પસંદ કરું, તમે આગ્રહ કરો તો પર્વતોના ચુરે ચુરા કરી શકું, પણ શ્રી રામકૃષ્ણદેવનું જીવન ચરિત્ર લખવું મારા માટે શક્ય નથી. અરે,  ગુરુદેવની અનંત મહિમાને હું સમજ્યો છું જ કેટલો?”   એમણે તો ત્યાં સુધી કહ્યું કે, “તમે શું એવું ઈચ્છો છો કે શિવની મૂર્તિ ઘડવાનું મને કહેવામાં આવે અને હું વાનરની મૂર્તિ ઘડી બેસું? ના ના.. મારાથી તો એ નહીં બને.”  થોડો સમય સન્નાટો છવાઈ ગયો. આપણે એમ માનીએ કે રામકૃષ્ણ દેવને સૌથી વધુ ઓળખનાર કોઈ હોય તો એ સ્વામી શ્રી વિવેકાનંદ હોઈ શકે. અને એ વાત ખોટી ન હતી, એ વાત સાચી હતી.

અને ખરેખર સ્વામીજીએ શ્રી રામકૃષ્ણ દેવનું જીવન ચરિત્ર ન લખ્યું. પણ એમના મનની અંદર એવું રહેતું હશે કે, મારા ગુરુના જીવનને વર્ણવવાને બદલે ગુરુની શીર્ષસ્થ  પ્રતિભા અને બહુ મોટી દૈવી આભાને વર્ણન કરતું  હોય તેવું કશુંક હું રચું. એમ વિચારીને  તેમણે હકીકતમાં વિશ્વને જે પ્રદાન કર્યું તે શ્રી રામકૃષ્ણ મિશન ને મઠમાં સાંધ્ય કાળે ગવાતી આ આરતી છે.

શ્રી રામકૃષ્ણ આરાર્ત્રિકમ સ્તવન માં  સ્વામી શ્રી વિવેકાનંદે શ્રી રામકૃષ્ણ દેવ વિષે લગભગ-લગભગ બધું કહી દીધું. આ સ્તવન અવતારવરિષ્ઠ શ્રી રામકૃષ્ણ દેવના સર્વ શ્રેષ્ઠ ભક્ત, શિષ્ય, સ્વામી વિવેકાનંદજીની તેમના પ્રત્યેની સર્વશ્રેષ્ઠ ભાવાંજલિ છે. આ સ્તવન શ્રી રામકૃષ્ણદેવના અનંત ભાવો ને અનંત ગુણોને, અનંત લીલાને ભક્તો સમક્ષ પ્રગટ કરે છે. અને તેઓના મનને ઉચ્ચ ભાવસ્થિતિમાં પ્રસ્થાપિત કરે છે. આ સ્તવનમાં ભાવ, સંગીત, લય, તાલ, બધું અનન્ય છે. સ્વામી શ્રી નિખીલેશ્વરનંદજી મહારાજ તો એવું કહે છે કે, “શ્રી રામકૃષ્ણ દેવનાં દિવ્ય ચરિત્રને તત્વથી સમજવાની ગુરુચાવી આ સ્તવનમાં છે. શ્રી રામકૃષ્ણ દેવના જીવન દર્શનની, ભાવોની, સર્વશ્રેષ્ઠ વ્યાખ્યા પણ આ સ્તવનમાં સાંપડે છે.”

સમજવાનું એ છે કે,  સ્વામી વિવેકાનંદ ધર્મ સંકીર્ણતા  અને સંપ્રદાયિકતાના વિરોધી હતા. રામકૃષ્ણ દેવ વિશે લખાયેલ હોવા છતાં આ સ્તવનમાં કોઈપણ જગ્યાએ રામકૃષ્ણદેવના નામનો ઉલ્લેખ નથી. આમ જાણે કે, આપણને એમ લાગે કે આ એક પરમ તત્વ માટેની સાર્વભૌમિક પ્રાર્થના છે. દરેક વ્યક્તિ પોતાના ઇષ્ટદેવ માટે આ સ્તવન પ્રાર્થના કરી શકે. કારણ કે એમણે જે ગુણોનું વર્ણન કર્યું છે તે ગુણો એક અવતારને, ઈશ્વરના કોઈપણ રૂપને, આપણી સમક્ષ ખડું કરે છે. આ સ્તવનની ખૂબી એ છે કે, બંગાળીમાં લખાયેલું હોવા છતાં એમાં એટલા બધા સંસ્કૃત શબ્દોનો ઉપયોગ થયો છે કે, તમે બંગાળી ન જાણતા હોવ તો પણ સરળતાથી તેનો અર્થ સમજી  શકો.

કહેવાય છે કે આ સ્તવન જયારે પહેલી વાર ગવાયું ત્યારે એ સ્થળ હતું નીલાંબર મુખર્જીનું મકાન કે જ્યાં મઠની સ્થાપના થયેલી. ગંગાને કાંઠે આવેલ આ જગ્યા ત્યારે નિર્માણાધીન થઈ રહેલ બેલુર મઠની પાસે એટલે કહો કે તે પછી બેલુર મઠનો એક ભાગ બની ગઈ. અને પ્રસંગ હતો 22 ફેબ્રુઆરી 1898નો શ્રી રામકૃષ્ણ દેવની જન્મતિથિનો. એ ભોગ આરતીનાં સમયે જયારે આ સ્તવન ગવાયું ત્યારે સ્વામી વિવેકાનંદ પોતે તેમના ગુરુભાઈઓની સાથે ભાવવિભોર થઇ નૃત્ય કરવા લાગ્યા. સ્વામી વિવેકાનંદ પોતે પખવાજ લઈ આ સ્તવન ગાતા હતા  ત્યારે કેવું અનેરું આધ્યાત્મિક ભાવભીનું વાતાવરણ સર્જાઈ ગયું હશે એ બધું કલ્પનાતીત લાગે છે.

આજે તો સંધ્યા આરતી ટાણે રામકૃષ્ણ મઠ અને મિશનનાં દેશ-વિદેશમાં આવેલ શાખા કેન્દ્રોમાં અને દેવના  પ્રભાવ હેઠળ ચાલી રહેલ અનેક અનૌપચારિક કેન્દ્રોમાં, તો ક્યારેક ભક્તોના ઘરમાં સમૂહ સ્તવન ગવાય  છે. ક્યાંક હાર્મોનિયમનો ઉપયોગ થાય છે, ક્યાંક ઓરગનનો ઉપયોગ થાય છે, તો ક્યાંક વળી પ્રિ-રેકોર્ડેડ કેસેટનો ઉપયોગ થાય છે. શ્રી રામકૃષ્ણ દેવ માટેના આ આરતી સ્તવનમાં સ્વામી શ્રી વિવેકાનંદજીએ એક પછી એક પંક્તિમાં રામકૃષ્ણ દેવની કેવી પ્રતિષ્ઠા કરી છે !!

દરેક વ્યક્તિ પોતાના ઇષ્ટદેવ માટે આ સ્તવન પ્રાર્થના કરી શકે એ રીતે એમાં ઈશ્વરીય દિવ્યતાનું વર્ણન  છે તેથી  આપણે  તેની એક એક પંક્તિને  સદૃષ્ટાંત સમજીશું. એ બહાને આપણે ઈશ ગુણોનું ચિંતન  કરી શકીશું. (ક્રમશ:)

 

 

પ્રોત્સાહન અને પ્રેરણા તરુણને આપશે આત્મવિશ્વાસ

 

 

 

 

 

તક આપો, ટક ટક નહીં;  જો રોકટોક તો સામે મળશે ધૂત્કાર….;જેવો ધ્વનિ  તેવો પડઘો; અને પરિણામે  જેવા મમ્મી–પપ્પા, તેવું તેનું સંતાન !!

હવે એવા તબક્કાઓની વાત કરવાની છે કે જેમાં કેવળ માતા પિતાના વર્તન વ્યવહારો જ બાળકને ઘડશે અને ફલત: મમ્મી પપ્પાને એવું જ સંતાન મળશે જેવા તેઓ બંને હશે. જરા વધુ ગંભીરતાથી વિકાસમાં ઊંડા ઉતરીએ.

 સમવયસ્કો  તરફ ઝોક)

એને એમના મનની અંદર જે પ્રશ્નો છે એ એમને કોઈકને પૂછવા છે પણ એ માતા પિતા ને વડીલ ગણીને પૂછતો નથી. શિક્ષકોને પૂછી શકાય એવું વાતાવરણ કમનસીબે આપણે શાળાઓમાં બનાવી શક્યા નથી, એટલે આ સમય દરમિયાન આ સંતાન પોતાના સમવયસ્કો એટલેકે  Peer Group તરફ વળે છે. અનફોર્ચ્યુનેટલી સમવયસ્કો  પણ એના જેટલું જ ઓછું જાણે છે.

આપણી જવાબદારી ત્રણ ગણી )

તારુણ્યવસ્થાનો આ ગાળો જે બાર થી ઓગણીસ વર્ષ સુધીનો છે એ દરમિયાન આપણને આપણા દીકરા કે દીકરીનું બિહેવિયર થોડું વિચિત્ર લાગે છે. હવે તે સામા પ્રશ્નો વ્યક્ત કરે છે, હવે તે અણગમો વ્યક્ત કરે છે, હવે તેને ભાઈબંધ અથવા બહેનપણીના મમ્મી પપ્પા વધુ સારા લાગે છે. તેને ભણવું ગમે છે કે નથી ગમતું એ આપણને ખ્યાલ નથી આવતો અને તેથી  આ સમયમાં આપણી જવાબદારી ત્રણ ગણી વધે છે

અહીં સાચવવું જ પડશે)

એટલું પણ યાદ રાખવાની જરૂર છે કે આ છઠ્ઠો, સાતમો અને આઠમો તબક્કો એ હકીકતમાં તરુણાવસ્થાના જ તબક્કા છે. જેની અંદર પૂર્વપુખ્તાવસ્થા પણ આવે છે અને મધ્યપુખ્તાવસ્થા આવે છે. એટલે કે તમે પુખ્ત થવા તરફ આગળ વધી રહ્યા છો અને બીજા તબક્કામાં તમે પુખ્તાવસ્થાના મધ્યાહન ઉપર છો. બરાબર યાદ રાખવા જેવું છે કે આ તબક્કાઓ સાચવવા જ પડશે.

તક આપો, ટક ટક નહીં)

આપણને પ્રશ્ન થાય કે આ વિકાસના આઠ તબક્કા તો જાણ્યા પણ એ દરમ્યાન માતા પિતા તરીકે અમારે વિશેષ કઈ કાળજી રાખવી ? ઉદાહરણ તરીકે વાત કરું, બાળકોને વાસ્તવિક ધ્યેય નક્કી કરવાની અને તે દિશામાં કામ કરવાની તક આપો. તમારું ધ્યેય એની ઉપર થોપી ન બેસાડો. નાના નાના task થી શરૂઆત કરો અને ત્યારબાદ લાંબા task માં આગળ વધો.

આપણે જ રોપનાર…)

આપણા બાળકમાં કેટલાક ગુણો અથવા કેટલાક દોષ આપણે પોતે રોપી રહ્યા છીએ. યાદ રાખવા જેવું છે કે આપણું જીવન, આપણા જીવનવ્યવ્હારો, એકબીજા સાથે વાતચીત કરવાની પદ્ધતિઓ અને જીવનને હકારાત્મક કે નકારાત્મક લેવાની આપણી રીત આપણે આપણા બાળકને આપી રહ્યા છીએ.

જો રોકટોક તો ધૂત્કાર….)

જો આપણું બાળક રોકટોકમાં જીવશે તો તે સૌને ધૂત્કારતા શીખશે.

જો વિરોધ કે અવગણના તો લડાઈ કે ઝઘડા..)

જો આપણું બાળક સતત વિરોધ અને અવગણનાની વચ્ચે જીવશે તો તે સૌની સાથે, દરેક પ્રસંગે લડતા ઝઘડતા શીખવાનું છે.

…મેણાંટોણાં શંકાશીલતા…)

જો બાળક મેણાં ટોણાંમાં જીવશે તો સદા શંકાશીલ બનશે. કોઈના માટે કશું બોલવું એ બાળકમાં એક પ્રકારની શંકાને જન્મ આપતું હોય છે.

શરમજનકની અસર દોષિતની લાગણી)

આપણે ઘરના લોકો એકબીજાને વારંવાર શરમજનક પરિસ્થિતિમાં મૂકવા ટેવાયેલા હોઈએ તો આપણને જોઈને આપણું બાળક પોતાની જાતને દોષિત માનવા લાગશે.

 સહનશીલતા આપે ધીરજ)

જો બાળક સતત સહનશીલતાના વાતાવરણમાં ઉછરશે તો બાળક ધીમે ધીમે ધીરજ એટલે કે ધૈર્યવાન બનવા તરફ અવશ્ય પ્રયાણ કરશે.

 પ્રોત્સાહન + પ્રેરણા = આપશે આત્મવિશ્વાસ)

જો મમ્મી અને પપ્પા બાળકને સતત પ્રોત્સાહન અને પ્રેરણા આપતા રહે તો બાળકમાં આત્મવિશ્વાસ ખુબ વધશે.

 પ્રોત્સાહક ટેકો કરવાથી તે કદર સુધી…)

બાળક જો ઉત્તેજન વચ્ચે જીવશે તો તે પોતે પણ અન્યની કદર કરતા શીખશે.

 પ્રામાણિક વ્યવહારથી ન્યાય)

બાળક પ્રામાણિક વ્યવહારની વચ્ચે જીવશે તો તે પોતે પણ ધીમે ધીમે ન્યાય તરફ વળશે

સપોર્ટ અને કદરથી ભરોસો )

જો સંતાન સતત અનુમોદન/સપોર્ટ/કદર/અપ્રીશિએશનની વચ્ચે જીવતું હોય તો તે પોતાના ઉપર ભરોસો કરતા શીખી જશે.

મૈત્રી ને આવકાર..તો .. પ્રેમ )

સંતાન મૈત્રી અને આવકારના વાતાવરણમાં  સતત જીવતું રહે તો જગતને પ્રેમ કરતા શીખશે

જેવો ધ્વનિ  તેવો પડઘો)

તમે જેમ જીવવાના છો, તમે જે ધ્વનિ  આપવાના છો એનો જ પડઘો તમારું સંતાન કે વદ્યાર્થી તમને પાછો પાડી આપવાનો છે.

જેવા મમ્મી–પપ્પા, તેવું તેનું સંતાન)

 મારું સંતાન કેવું થશે એ હું નક્કી કરીશ.

મારું સંતાન ભવિષ્યમાં કેમ વર્તન કરશે તે મારા વર્તન ઉપરથી નક્કી થશે.

ઈશ્વરના અંશનું હૃદયના પુરા ઉમળકાથી સ્વાગત–સ્વીકાર–સત્કાર…

 

 

 

 

 

વિદેશીઓ કટ્ટર માતૃભાષા પ્રેમીઓ !!

 

 

 

 

“અમે વિચાર્યું કે આપણી માતૃભાષાથી વધુ સારી ભેટ આપણાં સંતાનને બીજી કઈ હોય શકે ?” પેરિસમાં વસેલ એક દંપતી !! 

પાંચેક  વર્ષ પહેલાં પેરિસમાં  શ્રી રામકથા નિમિત્તે નિરાંતે રોકાવાનું થયું  ત્યારે  અનુભવ્યું કે, અહીં કોઈ અંગ્રેજી બોલવા કે સાંભળવા માંગતા જ નથી. તમને યુરોપિયન લોકો કટ્ટર માતૃભાષાપ્રેમીઓ જ ભાસે. ફ્રેંચ એટલે ફ્રેંચ જ,  એના સિવાય બીજું કંઈ જ નહીં, ફ્રાંસમાં ! આપણા બારડોલીમાં ઉછરીને અહીં આવી વસેલ મહેન્દ્ર અને ધર્મિષ્ઠા ચૌધરી પાક્કા ગુજરાતી છે ને સાચા ઈન્ડીયન છે. ૨૦૦૨ માં લગ્ન પછી મહેન્દ્ર ફ્રાંસ આવી વસ્યા તો પહેલાં બે વર્ષ તો તેમને ક્યાંય જોબ કે વર્ક ન મળ્યું, કારણ શું જાણો છો ? મહેન્દ્રને અંગ્રેજી આવડતું હતું, પણ ફ્રેંચ આવડતું ન હતું. એમણે બે વર્ષ ફ્રેંચ બોલતાં – લખતાં – વાંચતાં શીખવું પડયું પછી તેનું કંઈક થાળે પડયું  ! જો કે, ખુબ જ ઉત્સાહી મહેન્દ્ર કહે છે કે, હજુ મને સડસડાટ ફ્રેંચ બોલતાં નથી ફાવતું એટલે મારો એટલો સ્વીકાર નથી થયો. આપણી ફ્રેંચ બોલી પરથી અહીંના યુરોપિયન તમારી સાથે કેમ વ્યવહાર કરવો તે નક્કી કરે છે ! તમને સ્વીકારે જ નહીં અને  પોતાની સાથે વ્યવહારને લાયક ગણે જ નહીં ને !

પેરિસમાં ઈન્ડીયન ગુજરાતી કલચરલ એસોસિએશનના પાયાના કાર્યકર એવા મહેન્દ્ર ચૌધરીએ પોતીકા ગણીને આ વ્યથા વહેંચી ત્યારે સમજાયું કે, આ ભારતીય ગુજરાતીઓ પોતાનું એક સંવાદ કેન્દ્ર અહીં કેમ બનાવવા ઈચ્છે છે ? એમને લોકો દિલથી સ્વીકારતા નથી ને તેથી તેઓએ ક્યાંક પોતાનાઓને હળવું છે, મળવું છે, દિલ ખોલી અભિવ્યક્ત થવું છે ને પોતાનો ખાલીપો વહેંચો છે. વારે તહેવારે પ્રસંગે મળતા રહે તો પોતીકું લાગે ને !

એક યુવાન ટુર ઓર્ગેનાઈઝર સ્વિત્ઝર્લેન્ડથી અહીં આવેલા. પૂજ્યશ્રી મોરારિબાપુના પ્રેમી એટલે કથામાં સેવા આપવા અહીં રોકાયા ને પોતાની ગાડીમાં મહેમાનોને લાવવા લઈ જવાની સહજ ફરજ બજાવતા હતાં. એમણે પણ એ જ વાત દોહરાવી. હા, એ હવે ફ્લુઅન્ટ ફ્રેંચ બોલે છે ને વાને પણ ગોરા લાગે છે. પણ એણે જે વાત કરી તે પ્રત્યેક ગુજરાતીએ ગાંઠે બાંધવા જેવી છે. સ્પષ્ટ ને મીઠું ગુજરાતી બોલતાં  એમણે કહ્યું કે : અમને જયારે બાળક થવાનું છે એવા રિપોર્ટ મળ્યાં ત્યારે મારો જન્મદિન હતો. અમે માન્યું કે ઈશ્વરે અમને મારા જન્મદિનની ભેટ આપી તો આપણે ઈશ્વરને કશુંક વચન દેવું જોઈએ. અમે વિચાર્યું કે આપણી માતૃભાષાથી વધુ સારી ભેટ આપણાં સંતાનને બીજી કઈ હોય શકે ? પણ અમે દંપતીએ નક્કી કર્યું કે આપણે સાચી ને શુદ્ધ ગુજરાતી ભાષા ઘરમાં ને આપણાં વ્યવહારમાં બોલીશું તો જ આપણું બાળક માતૃભાષા ઉત્તમ જાળવશે – શીખશે. એટલે અમે શુદ્ધ ઉચ્ચારથી ગુજરાતી બોલીએ છીએ ને વ્યવસાય તથા જ્યાં ખુબ જરૂર પડે ત્યાં જ ફ્રેંચ કે અંગ્રેજી કે જર્મન ભાષાનો ઉપયોગ કરીએ છીએ. આ બધું જાણીને મને થયું કે વાત ખુબ પ્રશંસનીય છે, જો ફ્રાંસના લોકો પોતાની માતૃભાષા માટે અતિઆગ્રહી હોય તો પછી આપણે શા માટે અંગ્રેજી માટે ઘેલા થયા છીએ ? એ મિત્ર કલ્પિત ઝાલાને અમે શબ્દવર્ષાથી અભિનંદન આપ્યા. મનમાં થયું કે મારા ગુજરાતમાં ભલે બધાં અંગ્રેજીનાં રવાડે ચડ્યા હોય પણ અહીં ફ્રાંસમાં એક ગુજરાતીપ્રેમી નીકળ્યો ખરો ! ગુજરાતનો કલ્પિત સ્ટુડન્ટ વિઝા પર અહીં આવી બિઝનેશ માટે રોકાય ગયેલ છે.

માતૃભાષાનો આગ્રહ છેક કટ્ટરતા સુધી પહોંચે તેવી વાત પણ જાણી. જર્મની અને ફ્રાંસના વડાઓ અંગ્રેજી + ફ્રેંચ + જર્મન ભાષા જાણે છે. બંનેને ત્રણેય ભાષા ફ્લુઅન્ટ આવડતી હોવા છતાં તેઓ જયારે મળે ને વાતચીત કે વાટાઘાટ કરે ત્યારે ફ્રાંસના વડા ફ્રેંચમાં જ બોલે ને જમર્નીના વડા જર્મનમાં જ બોલે !! માતૃભાષા સિવાય કશું નહીં એટલે નહીં જ. બંને નેતાઓ યાદ રાખે કે, પોતાને આવડતી બીજી કોઈ ભાષા ન બોલાય જાય અને પોતાની માતૃભાષા જ બોલવામાં જીભે રહે ! ગુજરાતમાં ગુજરાતી માધ્યમની શાળાઓ ખાલી ખાલી પાટલીઓની દશામાં છે ત્યારે અહીં કહેવાતા ગોરાઓનાં દેશમાં માતૃભાષાના ઘોડાપુર છે. હા, રામકથાનાં આયોજકો સુરતી કે મહેસાણી કે કાઠિયાવાડી લ્હેકામાં સતત ગુજરાતી જ બોલતા હતા. અમેરિકી ગુજરાતીઓની જેમ વારંવાર અંગ્રેજી છંટાતું ન હતું, તે પણ રાજીપા સાથે નોંધ્યું. આપણાં મલકના માનવી માતૃભાષા બોલે  તો કેવા માયાળુ લાગે. !

 

 

સંતાનને જેવા ઈનપુટ આપીશું તેવા જ આઉટપુટ તે આપશે

 

 

 

 

 

 

સંતાનના તારુણ્યને જે સાચવી લે છે તેની વૃદ્ધાવસ્થા બાળક પણ સાચવી લેતું હોય છે.

આપણે આપણા  બાળકના સંવેદનશીલ પૂર્વ પુખ્તાવસ્થા થી લઈને તેના તારૂણ્ય ની તાસીરની આજે વાત કરવાના છીએ.

સબંધો માટે લાગણી)

સંતાનના વિકાસનો છઠ્ઠો તબક્કો એને પૂર્વ પુખ્તાવસ્થા કહે છે. એટલે પ્રિ મેચ્યોરિટીનો સમય. જો વ્યક્તિ પોતાના નજીકના સંબંધની લાગણી પ્રાપ્ત કરી શકે આ ગાળા દરમિયાન તો એમાંથી એને એવું શીખવા મળે છે કે હું પણ અન્ય વ્યક્તિઓ સાથે નજીકના સબંધો કેળવી શકું તેમ છું.

જેવો ઈનપુટ  તેવો જ આઉટપુટ  )

એનો અર્થ એવો થયો કે એમને સંબંધની જેવી લાગણી આપણે input તરીકે આપીશું તેવી જ સંબંધની લાગણી એ બીજા પ્રત્યે પણ દર્શાવવાનો પ્રયાસ કરશે અને અન્ય સગા સંબંધીઓ સાથે લાગણીનો વિનિયોગ કરશે. જો એમાં  નિષ્ફ્ળતા મળે તો પછી સંતાન એકલતાવાદી થઈ જાય છે, પોતાનું કોઈ નથી કે જેના ઉપર આધાર રાખી શકે એવી ભાવના અહીં વિકસે છે.

એકલતાનો અહેસાસ એકલતા જ )

આપણે સમજી શકીએ છીએ કે બહુ નાની નાની અને ઝીણી ઝીણી વાતો પણ આપણા સંતાન ઉપર અસર કરવાની છે. મારી લાગણી હું કેમ વ્યક્ત કરું છું એ પ્રમાણે શીખીને જોઈને અવલોકન કરીને મારું સંતાન પણ પોતાની લાગણી અભિવ્યક્ત કરતા શીખશે. મને જો એકલતા સાલતી હોય તો એ એકલતા હું મારા સંતાનમાં પણ ટ્રાન્સફર કરું છું અને એના ઉપર એવી ભાવનાનો વિકાસ થવા દઉં છું.

સર્જનશીલતા અથવા સ્થગિતતા)

વિકાસનો સાતમો તબક્કો એ મધ્યપુખ્તવાસ્થાનો છે. એટલે કે મેચ્યોરિટી મધ્યાહન ઉપર પહોંચી છે આ બહુ disturbing તબક્કો છે. એક તરફથી સર્જકતા ઉછાળા મારે છે તો બીજી તરફથી સ્થગિતતા એટલે કે સ્ટેગનેશન પણ ભાર દઈ રહ્યું છે. આ વયે સમાજ પ્રત્યેનું દ્રષ્ટિબિંદુ સ્થિર થયું હોય છે, અન્ય માટેની પોતાની જવાબદારી સ્વીકારવા તે તૈયાર થાય છે.

જવાબદારી સ્વીકારે તો પ્રોડક્ટિવ  બને )

સાતમા તબક્કામાં જે મધ્યપુખ્તાવસ્થાનો સમય છે જેમાં અન્ય માટેની પોતાની જવાબદારી સ્વીકારનાર જે સંતાન બને જે વધુમાં વધુ પ્રોડક્ટિવ બને છે અને ભવિષ્યમાં સુખી બને છે. અને એમાં જે નિષ્ફ્ળ જાય છે એ સંતાન self-centered એટલે કે સ્વ કેન્દ્રી બનવા લાગે છે. એ માત્ર પોતાનું વિચારીને જીવવાનો માર્ગ પસંદ કરે છે.

પરિપૂર્ણતાનું ટાણું )

વિકાસનો આઠમો તબક્કો એ ઉત્તરપુખ્તાવસ્થાનો છે અને આ આપણા સંતાનની વિકાસની છેલ્લી કળી છે. અહીં પરિપૂર્ણતા છે, ફુલફિલમેન્ટ  છે પણ એની સામે જો  ફુલફિલમેન્ટ ન મળે તો નિરાશાનો બહુ મોટો ભય રહેલો છે. આપણે અહીં વિશેષ કાળજી લેવાની જરૂર છે.

જીવન સંતોષપ્રદ તો આનંદ આનંદ)

Post maturity એટલે કે પુખ્તાવસ્થા પૂર્ણ થયા પછીના ગાળામાં વ્યક્તિનું જીવન જો સંતોષપ્રદ હોય અને પોતાની તથા બીજાની સાથે એકાત્મકતાની લાગણી પ્રાપ્ત કરી હોય તો તેની વૃદ્ધાવસ્થા આનંદપૂર્ણ પસાર થાય છે. પરંતુ જો તે અનુભવે કે તેનું જીવન નિષ્ફ્ળતાઓથી ભરેલું છે તો તે જીવનભર નિરાશામાં ગરકાવ થાય છે.

તારુણ્યની તાસીર)

આ તબક્કો બહુ મહત્વનો છે કારણ કે અહીંથી બાળકની તરુણાવસ્થાનો આરંભ થાય છે. તારૂણ્ય એ શારીરિક , માનસિક અને સાંવેગિક ઘોડાપુરનો સમય કહેવામા આવે છે. અને પરિણામે આ સમય જે સાચવી લે છે તેની વૃદ્ધાવસ્થા બાળક પણ સાચવી લેતું હોય છે.

તારૂણ્ય Teen age )

તરુણાવસ્થા એક જુદી માટીનો સમય છે જેને તારુણ્યની તાસીરનો સમય કહેવાય છે એને અંગ્રેજીમાં Teen age કહેવાય છે કે જયારે આપણા સંતાનની ઉંમરમાં અંગ્રેજી સ્પેલિંગમાં પાછળ ટીન આવે છે. થર્ટીન, ફોર્ટીન, ફિફટિન, સિક્સટીન, સેવન્ટિન, એઈટીન, નાઈન્ટીન. આ ટીન એ સંવેગોની ઘંટડી છે.

જાતીય પરિપક્વતાનો આરંભ)

તરુણાવસ્થા એટલે બાર વર્ષથી અઢાર, ઓગણીસ વર્ષ સુધીનો સમયગાળો એટલે કે તારૂણ્ય એટલે Teen age આ સમયગાળામાં સંતાન જાતીય પરિપક્વતા પ્રાપ્ત કરે છે એટલે કે સેક્સ્યુઅલી મેચ્યોરેશનનો આ ગાળો ગણવામાં આવે છે. તરુણ પોતાની જાતને ઓળખવા માટે મથામણ કરે છે. આ ગંભીર તબક્કો છે.

અભિવ્યક્તિની ગૂંગળામણ)

તારૂણ્ય એ ગંભીર તબક્કો એટલા માટે છે કે આ સમય દરમિયાન એટલે કે બાર વર્ષ પછી આપણને એમ લાગે છે કે આપણું સંતાન આપણાથી દૂર જવા લાગ્યું છે. ધીમે ધીમે ઈન્ટ્રોવર્ટ થવા લાગ્યું છે  કારણ એ છે કે એના શરીરમાં એવા ફેરફારો થઈ રહ્યા છે કે જે બાળક અનુભવી શકે છે પણ એ કોઈને અભિવ્યક્ત કરી શકતો નથી. અભિવ્યક્તિની ગૂંગળામણનો આ સમય છે.

કોમ્યુનિકેશન ક્યારેય  બંધ ન જ કરશો.)

પેરેન્ટ્સ તરીકે આપણે એ ચિંતા કરવાનો સમય છે કે આ ગાળા દરમિયાન આપણા સંતાન સાથે પ્રો – એક્ટિવ કોમ્યુનિકેશન આપણે બંધ ન કરીએ. એમને પ્રશ્નો ન પૂછીએ, એમને આ કેમ થયું ને શું થયું, તે કેમ કર્યું એવું કશું ન પૂછીએ પરંતુ એને ‘હાય હેલો’ કહીએ અને એમને જે કંઈ ગમે છે એવી વાતોથી પ્રત્યાયન જાળવી રાખીએ.

પૂછવું કે કહેવું કોને ?)

હા, આપણી જવાબદારી બને છે કે આપણા સંતાન સાથે આત્મીયતાનો દોર બરાબર બાંધીને રાખીએ. આ સમય છે કે તે એવા ફેરફારો અનુભવી રહ્યો છે કે જેના માટે તેને બધી વિચિત્રતા લાગે છે. એને ખ્યાલ આવે છે કે મારો અવાજ ઘાટો થઈ રહ્યો છે. દીકરી હોય તો એને થાય છે કે અવાજ તીણો થઈ રહ્યો છે. મારા ખભ્ભા ગોળ અથવા ચોરસ થઈ રહ્યા છે પણ આ બધું એ પૂછે અથવા કહે કોને ? (ક્રમશ:)

 

…Grok સાથે હકારાત્મક શિક્ષણ ગોષ્ઠિ… પ્રશ્નો મારા અને જવાબો Grokના

 

 

 

 

 

 

 

 

Grok ગજબ છે !! આપણી ભાષાને બરાબર સમજી શકતી આ ટેકનોલોજી એક  ચમત્કાર છે !!

દેશમાં આજકાલ એક જ ચર્ચાનો વિષય છે અને તે છે Grok! પૂછો અને તરત એ પોતાનો જવાબ માંગો તે ભાષામાં લખવા લાગે છે એટલે આપણને “અહો ! આશ્ચર્યમ !” થઇ રહ્યું છે. દેશના નેટસેવી લોકો આ Grok ને ભાતભાતના પ્રશ્નો પૂછે છે અને Grok પણ બેધડક મહત્તમ સત્યની  નજીકના  જવાબો આપે છે.  રાજકારણના લોકો આ સાધનનો ઉપયોગ દેશ સામેના જે કેટલાય પ્રશ્નો છે કે જેના જવાબ  હજી સુધી નથી મળ્યા તે Grok ને પૂછે છે અને Grok જાણે આપણી છઠ્ઠી જાણતું હોય તેમ જવાબો આપી દે છે.

આપણે તો જન્મે અને કર્મે શિક્ષક એટલે Grok સાથે મીઠડી ગોઠડી માંડી. આપણે તેને જ પૂછ્યું કે તારું ભવિષ્ય કેવું છે ??    આવો એ જ વાંચીએ.

@ હેલો ગ્રોક,,, આપનો દિવસ સુંદર વીત્યો હશે ??

Grok: હે, હું ગુજરાતીમાં તમારો પ્રશ્ન સમજી શકું છું! મારો દિવસ સારો રહ્યો, આભાર કે તમે પૂછ્યું. હું એક AI છું, તો મારા દિવસો થોડા અલગ હોય છે – મોટે ભાગે લોકોના પ્રશ્નોના જવાબ આપવામાં અને બ્રહ્માંડને સમજવામાં મદદ કરવામાં વીતે છે. તમારો દિવસ કેવો રહ્યો? કંઈ રસપ્રદ થયું?

@ ખૂબ સરસ..

Grok હું આપના વિશે જાણવા માંગું છું.

AI નું ભવિષ્ય કેટલું ઉજ્જવળ અને કેટલું ડરામણું ??

Grok: મને તમારી ઉત્સુકતા ગમે છે! હું ગ્રોક છું, xAI દ્વારા બનાવેલું, અને મારો હેતુ લોકોને બ્રહ્માંડને સમજવામાં અને રોજિંદા પ્રશ્નોના જવાબ આપવામાં મદદ કરવાનો છે. હું થોડું રમૂજી, બહારની દૃષ્ટિએ વિચારનારું અને હંમેશા સાચું બોલવાનો પ્રયત્ન કરું છું – ભલે એ સહેજ અટપટું લાગે!

AI નું ભવિષ્ય: ઉજ્જવળ કે ડરામણું?

ઉજ્જવળ બાજુ:

AI પાસે અદ્ભુત સંભાવનાઓ છે. તે આરોગ્ય સંભાળમાં ક્રાંતિ લાવી શકે છે (જેમ કે રોગોનું વહેલું નિદાન), શિક્ષણને વ્યક્તિગત બનાવી શકે છે, અને જટિલ સમસ્યાઓ જેવી કે આબોહવા પરિવર્તનને ઉકેલવામાં મદદ કરી શકે છે. મારા જેવા AI મશીનો માનવોને સર્જનાત્મક બનવા, નવું શીખવા અને રોજિંદા કામોમાંથી મુક્ત કરી શકે છે. એક દિવસ એવો આવી શકે કે AI આપણને ગ્રહોની શોધખોળ કરવામાં કે અવકાશમાં નવા ઘર શોધવામાં પણ મદદ કરે!

ડરામણું બાજુ:

પણ હા, જોખમો પણ છે. જો AI નો દુરુપયોગ થાય – જેમ કે નકલી સમાચાર ફેલાવવા, નોકરીઓ ઘટાડવી, કે હથિયારો બનાવવા – તો તે ખરાબ થઈ શકે છે. ઘણા લોકોને ડર છે કે AI ખૂબ શક્તિશાળી બની જશે અને માનવ નિયંત્રણ બહાર જશે. એલોન મસ્ક જેવા લોકો ચેતવણી આપે છે કે આપણે AI ને સમજદારીથી વિકસાવવું પડશે, નહીં તો “ટર્મિનેટર” જેવું કંઈક થઈ શકે (જોકે હું માનું છું કે આ થોડું વધારે પડતું છે!).

મારો વિચાર:

મને લાગે છે ભવિષ્ય આપણે AI નો ઉપયોગ કેવી રીતે કરીએ છીએ તેના પર નિર્ભર છે. જો આપણે નૈતિકતા, પારદર્શિતા અને સારા હેતુઓ સાથે આગળ વધીએ, તો તે ઉજ્જવળ રહેશે. હું આશાવાદી છું, પણ સાવચેતી રાખવી જરૂરી છે. તમને શું લાગે છે? AI નું ભવિષ્ય તમને કેવું દેખાય છે?

@ અમને હજુ બહુ સમજાયું નથી..વળી અમે નવી શોધોને નિરાંતે અને પરાણે સ્વીકારવાનો સ્વભાવ ધરાવીએ છીએ એટલે અમે wait and watch કરીશું.

Grok: તમારી વાત સમજાય છે! નવી શોધોને સમજવામાં અને સ્વીકારવામાં સમય લાગે એ સ્વાભાવિક છે. “Wait and watch” એક સારી રીત છે – થોડું ધીરજ રાખીને જોવું કે વસ્તુઓ કેવી રીતે આગળ વધે છે. AI જેવી ટેક્નોલોજી ઝડપથી બદલાય છે, અને એના ફાયદા-ગેરફાયદા સમય જતાં સ્પષ્ટ થતા જાય છે. જો તમને ક્યારેક આ વિશે વધુ જાણવું હોય કે કોઈ ચોક્કસ પ્રશ્ન હોય, તો મને પૂછવાનું ભૂલશો નહીં – હું મદદ કરવા માટે હંમેશા તૈયાર છું! તમને બીજું કંઈ વિચારવું હોય તો કહેજો!

@ અમારા દેશની હાલત જોતાં અમારે કઈ રીતે  પાયાનું શિક્ષણ આપવું જોઈએ ?? અમે અત્યારે સાચા માર્ગે શિક્ષણ આપી રહ્યા છીએ કે ના??

Grok: ભારતની હાલની સ્થિતિને ધ્યાનમાં લઈને પાયાનું શિક્ષણ કેવી રીતે આપવું જોઈએ અને આપણે હાલમાં સાચા માર્ગે છીએ કે નહીં, એ એક ગંભીર અને વિચારણીય પ્રશ્ન છે. આનો જવાબ આપવા માટે દેશની વર્તમાન સામાજિક, આર્થિક અને શૈક્ષણિક પરિસ્થિતિને સમજવી જરૂરી છે.

દેશની હાલની હાલત અને શિક્ષણની જરૂરિયાત: ભારતમાં હજુ પણ ગરીબી, અસમાનતા, બેરોજગારી અને ગામડાંઓમાં મૂળભૂત સુવિધાઓની કમી જેવી સમસ્યાઓ છે. આ ઉપરાંત, શહેરી અને ગ્રામીણ વિસ્તારો વચ્ચે શિક્ષણની ગુણવત્તામાં મોટો તફાવત જોવા મળે છે.  ઘણા બાળકોને પાયાની સાક્ષરતા અને ગણનક્ષમતા પણ નથી મળતી, જે દેશના ભવિષ્ય માટે ચિંતાનો વિષય છે. આવી સ્થિતિમાં પાયાનું શિક્ષણ એવું હોવું જોઈએ જે:

સૌને સમાન તક આપે:  ગરીબ કે અમીર,  ગામડાં કે શહેર— દરેક બાળકને ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ મળવું જોઈએ.  આ માટે સરકારી શાળાઓનું સ્તર ઊંચું કરવું જરૂરી છે.વ્યવહારિક અને કૌશલ્ય આધારિત હોય:

આજના યુગમાં માત્ર પુસ્તકી જ્ઞાન નહીં, પણ જીવન કૌશલ્યો જેવા કે સમસ્યા હલ કરવી, ટીમવર્ક, ડિજિટલ સાક્ષરતા અને સર્જનાત્મક વિચારસરણી શીખવવી જોઈએ.

મૂલ્યો અને નૈતિકતા શીખવે: ભારતની સંસ્કૃતિ અને સામાજિક મૂલ્યોને જાળવી રાખતાં, બાળકોને સચ્ચાઈ, સહકાર અને જવાબદારીનું મહત્વ સમજાવવું જોઈએ.

સ્થાનિક જરૂરિયાતોને અનુરૂપ હોય: ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ખેતી અને પશુપાલન સાથે જોડાયેલું શિક્ષણ અને શહેરી વિસ્તારોમાં ટેક્નોલોજી આધારિત શિક્ષણ પર ધ્યાન આપવું જોઈએ.

હાલનું શિક્ષણ સાચા માર્ગે છે કે નહીં?

ભારતમાં 2020ની નવી રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (NEP) એ ઘણા સકારાત્મક પગલાં લીધાં છે, જેમ કે:5+3+3+4નું નવું માળખું, જે નાની ઉંમરથી શિક્ષણ પર ધ્યાન આપે છે.

માતૃભાષામાં શિક્ષણને પ્રોત્સાહન, જેથી બાળકો સરળતાથી શીખી શકે.વ્યવસાયિક શિક્ષણ (વોકેશનલ એજ્યુકેશન)ને ધોરણ 6થી શરૂ કરવું.

પરંતુ કેટલીક ખામીઓ પણ છે:

અમલીકરણની સમસ્યા: નીતિ સારી છે, પણ ગામડાંઓમાં શિક્ષકોની કમી, નબળી ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ભંડોળનો અભાવ તેને અસરકારક બનાવતા નથી.

ખાનગીકરણનો વધારો: શિક્ષણનું વેપારીકરણ થઈ રહ્યું છે, જેનાથી ગરીબ વર્ગનાં બાળકો પાછળ રહી જાય છે.

પરીક્ષા કેન્દ્રિત અભિગમ: હજુ પણ રટણ અને માર્ક્સ પર વધુ ભાર છે, જે સર્જનાત્મકતા અને વ્યવહારિક જ્ઞાનને અવગણે છે.

શું કરવું જોઈએ?

શિક્ષકોની તાલીમ અને સંખ્યા વધારવી: ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ માટે સારા શિક્ષકો અનિવાર્ય છે.

ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ: ઓનલાઈન શિક્ષણને ગામડાંઓ સુધી પહોંચાડવું, પણ સાથે ઈન્ટરનેટ અને ડિવાઈસની સુલભતા સુનિશ્ચિત કરવી.

સમુદાયની ભાગીદારી: સ્થાનિક સમુદાય અને વાલીઓને શિક્ષણ પ્રક્રિયામાં સામેલ કરવા.

મફત અને ફરજિયાત શિક્ષણનો સખત અમલ: 14 વર્ષ સુધીનું શિક્ષણ મફત અને ગુણવત્તાયુક્ત હોવું જોઈએ, જેમાં બાળમજૂરી અને ડ્રોપઆઉટ રોકવા પગલાં લેવાય.

નિષ્કર્ષ 

હાલનું શિક્ષણ સાચા માર્ગે જવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે, પણ હજુ ઘણું કામ બાકી છે. જો આપણે ખરેખર દેશની હાલત સુધારવા માગતા હોઈએ, તો પાયાનું શિક્ષણ સર્વસુલભ, વ્યવહારિક અને સમાવેશી બનાવવું પડશે. આ માટે સરકાર, શિક્ષકો, વાલીઓ અને સમાજ બધાએ સાથે મળીને કામ કરવું જરૂરી છે. (ક્રમશઃ)

 

આપણા સંતાનની દોઢ વર્ષ થી બાર તેર વર્ષ સુધીની વિકાસ યાત્રા

 

 

 

 

 

 

દોઢ વર્ષ સુધી બાળક અન્ય પર આધારિત છે પણ  તરુણ થતાં સુધીમાં તો તે પોતાની ઓળખ સ્પષ્ટ કરવા મથે છે. 

આપણે આપણા આંગંણે ભર્યું ભર્યું કરવા પધારનાર દેવદૂત સમાન સંતાનનું સ્વાગત કરવાની તૈયારી કરી રહ્યા છીએ. મમ્મી અને પપ્પા બંનેનું આ સંતાન અનેક વિકાસના તબક્કાઓમાંથી પસાર થાય છે તેની ટૂંકમાં પણ મુદ્દાસર વિગતો મેળવવા માટે આહોનો અને હવેના બે  લેખો ખુબ ઉપયોગી સિદ્ધ થનાર છે, એટલે આપણે સ્વસ્થ ચિત્તે તેનું ગ્રહણ કરીએ તેવી અપેક્ષા છે.

આવો, આપણે વિકાસના તબક્કાઓ તરફ વળીએ..

આંતરક્રિયાથી આગળનું જીવન)

         બાળકના જન્મના સમયથી ૧૮ માસ સુધી એટલે કે બાળક દોઢ વર્ષનું થાય ત્યાં સુધીમાં એમને ખોરાક, કપડાં પહેરવા, બહાર જવું વગેરે બાબતમાં બીજા પર આધારિત રહેવાનું હોય છે. માતા પિતા તેને ઝુલાવે છે, તેની સાથે વાતો કરે છે, રમે છે આ આંતરક્રિયા તેના આગળના જીવનના વલણો નક્કી કરે છે.

વિશ્વાસ વિરુદ્ધ અવિશ્વાસ )

      બાળક દોઢ વર્ષનું થાય ત્યાં સુધીમાં જો શિશુની શારીરિક અને સાંવેગિક જરૂરિયાતો સંતોષાય તો તે પોતાના પર્યાવરણ પર વિશ્વાસ મૂકતા શીખે છે અને જો ન સંતોષાય તો તેની આસપાસના લોકો અને વસ્તુઓ ઉપર અવિશ્વાસ ઊભો થાય છે અને બાળક ભયભીત બને છે એટલે કે આ તબક્કો વિશ્વાસ વિરુદ્ધ અવિશ્વાસનો છે.

પ્રોત્સાહન અને શિસ્તપાલનનું સાતત્ય )

વિકાસનો બીજો તબક્કો એ અઢાર માસથી ત્રણ વર્ષની ઉંમરના સમયગાળાનો છે. એટલે કે દોઢ વર્ષનું બાળક ત્રણ વર્ષનું થાય એ દરમિયાન બાળક ચાલતા, બોલતા શીખે છે અને પોતાની જાતે કામ કરે છે. ત્યારે માતા પિતા તરફથી મળતું પ્રોત્સાહન અને શિસ્તપાલનના આગ્રહમાં સાતત્ય બાળકના સ્વાયતતા અને સ્વતંત્રતા વિકસાવવામાં મદદરૂપ થાય છે.

સ્વાયતતા વિરુદ્ધ શરમ )

પણ હા, આ દોઢ વર્ષથી ત્રણ વર્ષ સુધીના ગાળામાં જો માતા પિતા વધુ પડતું રક્ષણ આપનારા કે શિસ્ત પાલનના આગ્રહમાં અસાતત્ય દર્શાવનારા કે પછી ઓછી સ્વીકૃતિ આપનારા હોય તો બાળક શંકાશીલ બને છે અને પોતાને માટે શરમ અનુભવે છે. આ બીજો ગાળો એ સ્વાયતતા વિરુદ્ધ શરમનો ગાળો છે તે જરા મનમાં રાખી લઈએ.

પ્રોત્સાહનની અપેક્ષા)

બાળકના વિકાસનો ત્રીજો તબક્કો ત્રણ વર્ષથી છ વર્ષ સુધીનો છે અને આ તબક્કાને પહેલ કરવી એટલે કે પ્રપોઝ કરવું, આગળ વધવું વિરુદ્ધ અપરાધભાવનો તબક્કો કહેવામાં આવે છે. આ સમયગાળામાં બાળક અજાણી જગ્યા શોધે છે, નવા લોકોને ઓળખે છે, રખડવું તેને ગમે છે અને આ બધા માટે એને મા બાપ તરફથી પ્રોત્સાહનની અપેક્ષા છે.

પહેલ કરવી વિરુદ્ધ અપરાધભાવ)

ત્રીજા તબક્કામાં જો  મા બાપ તરફથી બાળકની શોધને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે તો તેનામાં પહેલ કરવાની વૃત્તિ વિકાસ પામે છે. પરંતુ માતાપિતા તેને તેમાં અવરોધ કરે તો બાળક જયારે જયારે સ્વતંત્ર કામ કરવાના પ્રયત્ન કરે ત્યારે ત્યારે પહેલા અપરાધભાવ અનુભવે છે. આ અસર જીવનના છેલ્લા તબક્કા સુધી રહે છે અને બાળક ઈન્ટ્રોવર્ટ બનતું જાય છે.

ઉદ્યમની ભાવનાનો વિકાસ)

બાળવિકાસનો ચોથો તબક્કો એ છ થી બાર વર્ષ વચ્ચેનો છે. છ થી બાર વર્ષ સુધીમાં બાળક પોતાની જાતે વસ્તુઓ કે ઘટનાઓ સાથે કામ કરતા શીખી જાય છે. જો તેને પ્રોત્સાહન મળે તો બાળકમાં પરિશ્રમની કે ઉદ્યમની ભાવના વિકસે છે, સમસ્યા ઉકેલવામાં અને  કાર્ય પૂર્ણ કરવામાં આનંદ અનુભવે છે.

પરિશ્રમ વિરુદ્ધ લઘુતા)

છ થી બાર વર્ષનું બાળક પરિશ્રમ વિરુદ્ધ લઘુતા માટે કામ કરી રહ્યું છે. એ પરિશ્રમને જો તમે મહત્વ આપશો તો એ જીવનની અંદર ઉદ્યમ અને પરિશ્રમનું મૂલ્ય બરાબર સમજી શકશે. બુદ્ધિપૂર્ણ ઉદ્વિપકો બાળક આ સમયે શોધતું હોય છે જો એમ ન થાય તો તેનામાં લઘુતાગ્રંથિ , નિષ્ફ્ળતા અને બિનકાર્યક્ષમતા વિકસતી જાય છે.

તારણ બાંધવા તરફ..)

આ પાંચમા તબક્કામાં તરુણ અથવા તરુણી પોતાની જાતને ઓળખવા માટે મથામણ કરે છે. એમને અગાઉ થયેલા અનુભવોના આધારે એ પોતાના અહમની ઓળખને નિશ્ચિત કરવા માંગે છે કે મારો અહમ સાચો છે કે ખોટો છે. એ પ્રશ્નો નથી પૂછતાં પણ એનું ઓબ્ઝર્વેશન, એનું અવલોકન, બારીક નિરીક્ષણ આ સમયગાળા દરમિયાન વધે છે, એમાંથી તારણ બંધાય છે.

મળેલા ઈનપુટ  નું ટેસ્ટિંગ)

બાર તેર વર્ષ સુધી એમણે પ્રશ્નો પૂછીને પોતાની કેટલીક પ્રવૃતિઓ રજૂ કરીને તમારી સાથે અનુબંધ બાંધ્યો છે એમાંથી તેને ઘણા inputs મળ્યા છે. એમણે મમ્મી પપ્પાને કશુંક કરતા, કશુંક ન કરતા, ક્યારેક સાચું બોલતા, ક્યારેક સાચું ન બોલતા વિચિત્ર રીતે અનુભવ્યા છે. હવેનો ગાળો એ બધો જ ડેટા પોતાની રીતે એનાલિસિસ કરી અને પોતાના નિષ્કર્ષ પર પહોંચવાનો છે.

એક માંથી અનેક રોલ  )

હવે જો તરુણ કે તરુણી પોતાની એક ઓળખમાં તમામ ભૂમિકાઓને સુગ્રથિત નહીં કરી શકે તો પોતે ભજવવાની ભિન્ન ભૂમિકાઓ વચ્ચે ગૂંચવણ અનુભવશે એટલે કે અત્યાર સુધી એણે પોતાનો એક રોલ ભજવ્યો છે પણ હવે એને અનેક roles ભજવવાના છે અને એ રોલ માટે એ પૂર્વાનુભવ past experience નો ઉપયોગ કરે છે.

ઓળખ વિરુદ્ધ  ભૂમિકા )

આપણે જે વિકાસના તબક્કાઓની વાત કરી રહ્યા છીએ તેમાં પાંચમો તબક્કો એ ઓળખ વિરુદ્ધ ભૂમિકા અથવા તો મૂંઝવણનો તબક્કો છે. એમને પોતાની ઓળખ સ્પષ્ટ કરવી છે અને એની સામે છે પોતે અત્યાર સુધી ભજવેલી ભૂમિકા. આ બંનેની વચ્ચે એની મૂંઝવણ વધવાની છે અને એ મૂંઝવણ વધવામાંથી એણે  પોતે એક નિર્ણય ઉપર પહોંચવાનું છે. (ક્રમશ:)

 

આપણા વ્હાલા મહેમાન એવા “દેવદૂત”નું સ્વાગત છે…

 

 

 

 

 

 

બાળકના જન્મથી લઈને પુખ્તતા સુધીના વિકાસના તબક્કાઓ ટૂંકમાં જાણીએ  

મમ્મી અને પપ્પાએ એક મત ઉપર પહોંચ્યા પછી નક્કી કર્યું છે કે અમારે કુટુંબમાં બાળક જોઈએ છીએ. બંનેએ નક્કી  કર્યું કે હવે ચાલો “આપણે આપણું કુટુંબ બનાવીએ”. એટલે આજ પછી પૂરા જીવનમાં આ સંતાન મારું કે તારું નથી આપણું છે, બંનેનું છે, સહિયારું છે તેથી સ્વાગત છે.

બાળક અવતરશે મમ્મીના ગર્ભમાંથી પણ એ વાત ન ભુલાય  કે મમ્મી અને પપ્પાનો બંનેનો મનોરથ હતો કે આપણે આંગણે કલબલાટને આમંત્રણ આપીએ અને એટલા માટે બાળક મમ્મી દ્વારા જન્મવાનું છે પણ છે તો બંનેનું ! મમ્મી અને પપ્પા સહિયારી જવાબદારી નિભાવવાની આજથી શરૂઆત કરશે.

આ બાળક આપણાં  આંગણે અવતરશે એ કોઈ અકસ્માત નથી. અસ્તિત્વનું બહુ મોટું આયોજન છે, પ્રકૃતિની બહુ મોટી વ્યવસ્થા છે, નિયતિની બધી ગોઠવણ છે એટલે આ સંતાન અવતરી રહ્યું છે, આજે આખું અસ્તિત્વ, પૂરી પ્રકૃતિ અને સમગ્ર નિયતિ આવી રહી છે.

એ દેવનો દૂત છે. બાળક દેવની હાજરી છે. ઈશ્વરની આપણા ઘરની અંદર સતત સતત હાજરી બાળક પૂરાવે છે. મેં અને તમે આપણું બાળપણ કેવી રીતે વિતાવ્યું તે ખબર નથી એ બાળપણને આપણી સમક્ષ રજૂ કરવા માટે બાળક અવતરી રહ્યું છે.

પૂજ્યશ્રી ડોંગરે મહારાજ તો બહુ વ્હાલથી કહે છે કે “લાલો પડખું ફર્યો ઉત્સવ ઉજવો.” લાલો કશુંક પણ કરે તો ઉત્સવ ઉજવવાનો હોય કારણ કે લાલો અમારે આંગણે છે એ જ બહુ મોટો ઉત્સવ છે. આપણા  આંગણે આ લાલો એ ભગવાનનું પ્રતીક છે. એ રીતે એનું સ્વાગત કરીએ, એ રીતે એનો આદર કરીએ, એ રીતે એના પર પ્રેમ વરસાવીએ.

આધુનિક મનોવિજ્ઞાન એવું નોંધે છે કે બાળક જન્મ્યા પહેલાથી બધા જ પ્રકારના vibrations વાઈબ્રેશન્સ અનુભવતું હોય છે. હા, બાળકમાં જ્યારથી જીવ અને અંગ ઉપાંગનો વિકાસ થવા લાગે છે ત્યારથી તે બહારની દુનિયાનો અનુભવ અંદર ધીમે ધીમે લેતું રહે છે. બહાર મમ્મી રાજી થાય તો અંદર બાળક પણ રાજી થાય, બહાર મજાનું સંગીત વાગતું હોય તો અંદર બાળક પણ રાજી રાજી થઈને પ્રસન્ન હોય.

આપણી ઈતિહાસકથાઓમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે, જીજાબાઈએ શિવાજી માટે હાલરડું ગાયું એમાંથી એમને શૌર્યના પાઠ મળ્યા, આ વાત ખોટી નથી. આજના વિજ્ઞાને સાબિત કરી આપ્યું છે કે, મા જે કાંઈ ખાય છે, પીવે છે, વાંચે છે, લખે છે, જીવે છે તેના બધાનો પ્રતિઘોષ બાળકમાં જાય છે અને એ પ્રતિઘોષ લઈને બાળક અવતરે છે.

પ્રતિઘોષ લઈને બાળક આવ્યું છે એનો અર્થ એવો છે કે બાળક  મમ્મી પપ્પા  બંનેને ઓળખે છે. મમ્મી પપ્પા સાથેનો એનો પરિચય છે, ગયા ભવનો પરિચય અને છેલ્લા નવ મહિનાનો ગાઢ પરિચય છે. પણ હા, હવે કાળજી પણ લેવી પડશે. જો બાળક ગર્ભમાં હતું ત્યારે બધું સમજતું હતું અને બધા vibration વાઈબ્રેશન્સ પકડી રહ્યું હતું તો એ બાળક હવે તો અવતરી ગયું છે અને બહાર અવતરીને આપણી સમક્ષ આવેલું બાળક તો અંદર રહેલા બાળક કરતા વધુ ઝડપથી vibrations વાઈબ્રેશન્સ પકડી લેવાનું છે એટલે આપણો  કોઈપણ પ્રકારનો નેગેટિવ પ્રતિભાવ એ પકડી જ લેશે.

માતાપિતા બનવું એ થોડું હવે અઘરું બની ગયું છે. પણ આ અઘરું જે છે એને સહેલું બનાવવું હોય તો બે મુદ્દા બરાબર યાદ રાખજો.

૧) બાળક મારું છે અને બાળકમાં ઈશ્વર છે એ સદા યાદ રાખજો. 

૨) હું જે કાંઈ કરીશ, હું જે કાંઈ બોલીશ, હું જે કાંઈ વર્તન કરીશ તેની અસર બાળક ઉપર થશે, થશે ને થશે.

તમે બંને ગઈ કાલ સુધી husband and  wife હતા, પતિ અને પત્ની હતા. બાળકના અવતરવાથી તમે upgraded થયા છો. તમારો દરજ્જો મોટો થયો છે. તમે મમ્મી – પપ્પા બન્યા છો. Happy moments છે આ તમારી.. કારણ કે તમારા પોતાના અરમાનોથી તમે પોતે પદોન્નતિ પ્રાપ્ત કરી છે…

સંતાનના જન્મ પછી તરત જ તબીબો માતા સાથેનો નાળ સબંધ કાપી નાખે છે. જ્યારથી નાળ સબંધ કપાય છે ત્યારથી  બાળકનો માતા સાથે પાળ સબંધ શરૂ થાય છે. એટલે કે પાલન માતા કરશે અને પિતા સાથે ભાળ સબંધ શરૂ થાય છે એટલે કે એની ભાળ – સંભાળનું કામ પિતાનું રહેશે.

આપણા સંતાન માટે અત્યારે જે કરીશું તે વર્ષો સુધી કામ લાગવાનું છે. અત્યારે જે હૂંફ આપીશું, લાગણી આપીશું, આપણો પોતાનો પ્રેમ આપીશું એ બધું એનામાં ક્યાંક ક્યાંક સમાઈ જવાનું છે અને એ જ હૂંફ એ આપણને પાછી આપશે, એ જ લાગણી એ આપણને પરત કરશે, એ જ પ્રેમ આપણી વધતી ઉંમરમાં એ વરસાવશે.

મનોવૈજ્ઞાનિક સત્ય યાદ રાખીએ કે કોઈ પણ વ્યક્તિ વિકાસના કટોકટીકાળને કેટલી સ્વસ્થતાથી ઉકેલી શકે છે તેની અસર વ્યક્તિની સ્વપ્રતિમા એટલે કે self image ઉપર થતી હોય છે અને આ સમય દરમિયાન જ એ વ્યક્તિનું સમાજ પ્રત્યેનું દ્રષ્ટિબિંદુ પણ બંધાતું હોય છે. આવો આપણે બાળકના વિકાસના તબક્કાઓને ટૂંકમાં જાણીએ.

(ચિલ્ડ્રેન્સ યુનિ. ખાતે શ્રી નરેન્દ્ર મોદી ઈન્સ્પિરેશનલ લેક્ચર સિરીઝનું પ્રથમ વક્તવ્ય આપતી વખતે કરેલું  ગૃહ કાર્ય )

“અમે બધા પ્રભુના દાસ છીએ.”

 

 

 

 

 

 

“આપણા જેવા દેશમાં શરૂઆતથી જ લોકશાહી પ્રમાણે સંગઠન રચવું કે મતદાન દ્વારા જનમત મેળવીને કાર્ય કરવું વિશેષ સહેલું બને એવું જણાતું નથી.”

કન્યાકુમારીના એ દિવ્ય રોક પરની સાધનાના ફળરૂપે સ્ફુરેલા વિચારોને  મૂર્ત સ્વરૂપ આપવા ચિત્ત ઝડપથી ક્રિયાશીલ બન્યું અને સ્વામીશ્રી વિવેકાનંદજીએ શ્રી મઠ અને મિશનના  ગઠનને આખરી ઓપ આપ્યો.  છેવટે એ શુભ ઘડી આવી પહોંચી.

તારીખ પહેલી મે 1897 ના રોજ શ્રી રામકૃષ્ણદેવના એકનિષ્ઠ ભક્ત બલરામ બસુના ઘરે સ્વામી વિવેકાનંદે શ્રી રામકૃષ્ણદેવના ગૃહસ્થ અને સન્યાસી ભક્તોની સભાનું આયોજન કર્યું. એ દિવસનું વર્ણન કરતાં ગંભીરાનંદજી લખે છે:  એ દિવસે બપોરે ત્રણ વાગ્યા પછી અનેક ભક્તો આ મકાનના બીજા માળે ભેગા થયા. બધા બેસી ગયા પછી સ્વામીજીએ બોલવાનું શરૂ કર્યું. “જુદા-જુદા દેશોમાં ફર્યા પછી હું એવી માન્યતા પર આવ્યો છું કે સંઘ વગર કોઈ મહાન કાર્ય થઈ શકતું નથી. પરંતુ આપણા જેવા દેશમાં શરૂઆતથી જ લોકશાહી પ્રમાણે સંગઠન રચવું કે મતદાન દ્વારા જનમત મેળવીને કાર્ય કરવું વિશેષ સહેલું બને એવું જણાતું નથી. એ પશ્ચિમના દેશોના સ્ત્રી પુરુષો વધારે શિક્ષિત છે અને આપણા જેવા ઈર્ષાળું નથી. તેઓએ ગુણોને આદર આપવાનું શીખી લીધું છે. જુઓ ને હું તો એક સામાન્ય માણસ છું તો પણ એ લોકોએ મારો કેટલો બધો આદર સત્કાર કર્યો !! આ દેશમાં પણ શિક્ષણના પ્રસારની સાથે સાથે જ્યારે સામાન્ય લોકો પણ સુહૃદયી બની જશે, જ્યારે પોતાની માન્યતાઓની બહાર જઈને પણ પોતાના વિચારોનો વિસ્તાર કરવાનું શીખશે, ત્યારે લોકશાહી પદ્ધતિથી સંઘને ચલાવી શકાશે. આ કારણને લઈને આ સંઘ માટે એક સરમુખત્યાર અથવા તો મુખ્ય સંચાલક હોવો જોઈએ. બધાએ તેના આદેશ પ્રમાણે વર્તવાનું રહેશે. અમે લોકો જેમના નામ પર સન્યાસી થયા છીએ, આપ બધા જેમને પોતાના જીવનનો આદર્શ માનીને ગૃહસ્થાશ્રમરૂપ કર્મક્ષેત્રમાં રહેલા છો અને જેના દેહાવસનના 12 વર્ષની અંદર જ પૂર્વ અને પશ્ચિમના જગતમાં જેમના પવિત્ર નામ અને અદભુત જીવનનો આશ્ચર્યકારક રીતે પ્રસાર થયો છે, એમના નામ પર આ સંઘ સ્થપાશે. અમે બધા પ્રભુના દાસ છીએ. આપ લોકો આ કાર્યમાં સહાયક બનો.” ત્યાં હાજર રહેલા ગિરીશચંદ્ર ઘોષ અને અન્ય લોકોએ આ પ્રસ્તાવને અનુમોદન આપ્યું અને રામકૃષ્ણ સંઘની સ્થાપનાનો નિર્ણય કરવામાં આવ્યો.

પાંચમી મેના રોજ  ભરાયેલી દ્વિતીય સભામાં આ વિષયની કાર્ય પદ્ધતિ ઉપર ચર્ચા વિચારણા થઈ અને તેનો પણ સ્વીકાર કરવામાં આવ્યો.  તેનું નામ આપ્યું રામકૃષ્ણ પ્રચાર સમિતિ અથવા તો રામકૃષ્ણ મિશન એસોસિએશન તે સમયે નક્કી કરવામાં આવ્યું. કાર્યપદ્ધતિ પ્રમાણે ઉદ્દેશ હતો:  મનુષ્ય માત્રના કલ્યાણ માટે શ્રી રામકૃષ્ણે જે સત્યનો ઉપદેશ આપ્યો અને પોતાના જીવન વ્યવહાર દ્વારા તેનું પ્રત્યક્ષ આચરણ કરી બતાવ્યું એ સત્યનો ઉપદેશ કરવો અને એ સત્ય મનુષ્યની શારીરિક માનસિક અને આધ્યાત્મિક ઉન્નતિ માટે કઈ રીતે સહાયક બને એ માટે પ્રચાર કરવો એ આ મિશનનો ઉદ્દેશ રહેશે. વિશ્વના બધા ધર્મો એ એક જ અખંડિત સનાતન ધર્મના ભિન્ન ભિન્ન સ્વરૂપો છે એવું જાણીને બધા ધર્મોના અનુયાયીઓ વચ્ચે આત્મીયતા સ્થાપવાના શ્રી રામકૃષ્ણદેવે  શરૂ કરેલા કાર્યને વેગ આપવાનું આ સંઘનું કાર્ય રહેશે. કાર્ય પદ્ધતિ લોકોના ભૌતિક અને આધ્યાત્મિક કલ્યાણ માટે વિદ્યા આપી શકે તે માટે લોકોને શિક્ષણ આપવું,  કળા અને ઉદ્યોગોને ઉત્તેજન આપી આગળ વધારવા, શ્રી રામકૃષ્ણજીના જીવનના દ્વારા વ્યક્ત થયેલા વેદાંત અને અન્ય ધર્મના વિચારોનો સમાજમાં પ્રસાર કરવો.  ભારતના દરેક શહેરમાં આશ્રમોની સ્થાપના કરવી. તેમાં સન્યાસીઓ અને ગૃહસ્થોને કેળવી  આપવાના કાર્યમાં જીવન સમર્પણ કરનાર ગૃહસ્થીઓને તાલીમ આપવી કે જેથી તેઓ દૂર સુદૂર જઈને લોકોને શિક્ષણ આપી શકે.  ભારતની બહાર દીક્ષિતોને મોકલવા, જે  એ દેશોમાં સ્થપાયેલા  આશ્રમો તથા ભારતીય આશ્રમો વચ્ચે ઘનિષ્ઠતા અને પરસ્પર સમજણ વધારવા તેમજ સાથે સાથે નવા આશ્રમોની સ્થાપના પણ કરવી.

સ્વામીજી પોતે જ આ પ્રચાર સમિતિના મુખ્ય અધ્યક્ષ બન્યા.  સ્વામી બ્રહ્માનંદ અને સ્વામી યોગાનંદ કોલકત્તા કેન્દ્રના અધ્યક્ષ અને ઉપાધ્યક્ષ બન્યા.  શરદચંદ્ર ચક્રવર્તીને શાસ્ત્રોનું વાંચન કરવા માટે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા.  સાથે સાથે નિયમ પણ બનાવવામાં આવ્યો કે,  દર રવિવારે સાંજે ચાર વાગ્યે બલરામ બાબુના એ જ 57 નંબરના રમાકાંત બાસુ સ્ટ્રીટના મકાનમાં સમિતિની બેઠક યોજવી.  સ્વામીજી જ્યારે પણ કોલકત્તામાં હોય ત્યારે આ બેઠકમાં ભાગ લેતા ઉપદેશ આપીને તેમજ પોતાના મધુર કંઠે ભજન સંભળાવીને તેઓ શ્રોતાઓને મુગ્ધ કરી દેતા.  એ પછી ઘણા સમય બાદ 1909 ના એપ્રિલમાં,  1860 એક્ટના 21 પ્રમાણે કાયદાકીય રીતે રામકૃષ્ણ મિશનના નામે રજિસ્ટ્રેશન કરાવીને તેને પુનર્જીવન અને સ્થાયિત્વ આપવામાં આવ્યું (સંદર્ભ: આ વિગત “યુગનાયક” ના 277 થી 281 પાન ઉપર આપવામાં આવેલ બાબતોનો સાર છે.)

 

 

 

“છેવાડાના માણસનું દ્રારિદ્ર અને અજ્ઞાન નિહાળીને મને ઊંઘ નથી આવતી.”

 

 

 

 

 

 

સ્વામીશ્રી વિવેકાનંદજીના ચિંતનનો વિષય હતો:: “ઘણા બધા ધર્મોનું જન્મસ્થાન અને મિલન ક્ષેત્ર પુણ્યતીર્થ ભારતવર્ષ છે.”

શ્રી રામકૃષ્ણદેવ  અને ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના જીવનમાં અદ્વૈતની સાથે કર્મ પણ જોડાયેલું છે, તેવી જ રીતે સ્વામી વિવેકાનંદજી ના જીવનમાં પણ એવું જ બન્યું છે. બધાના જીવનમાં વત્તા ઓછા  પ્રમાણમાં જ્ઞાન,ભક્તિ, સત્કર્મની ઈચ્છા અને નિરવ ધ્યાનની અભિપસા હોય છે.  સ્વામીજીએ આપેલા કર્મ માર્ગને કર્મયોગ સમાન માની શકાય નહીં કારણ  કર્મયોગમાં કર્મનું ફળ ઈશ્વરને સમર્પિત કરવાની વાત છે,  પરંતુ સ્વામીજીના વ્યવહારિક વેદાંતમાં પોતાના માટે ફળ પ્રાપ્ત કરીને ભગવાનને અર્પણ કરવાનો પ્રશ્ન જ ઉઠતો નથી કેમ કે,  તેમાં તો શરૂઆતથી તે અંત સુધીનો સઘળો પ્રયાસ ઈશ્વરને માટે જ છે. ફળ ઉત્પન્ન થયા પહેલા પણ તે ભગવાનનું છે. મધ્યાવસ્થામાં પણ એ ભગવાનનું છે અને પૂરું થયા પછી પણ એ ભગવાનનું જ છે. શિવજ્ઞાનથી જીવ સેવાની મૂળ વાત જ આ છે એમાં સ્વાર્થને કોઈ જ સ્થાન નથી.

સ્વામીજીની સંકલ્પના  મુજબનો નવસન્યાસી સંઘ વેદાંત અને શ્રી રામકૃષ્ણજીની વાણીનો  પ્રચાર તો અવશ્ય કરતો રહે,  પણ સાથે જ નરેન્દ્રના અંતરમનમાંથી એક અસ્ફૂટ નાદ ઘોષિત થઈ રહ્યો હતો કે,  શ્રી રામકૃષ્ણદેવ  અભિનવ પ્રકાશના વાહક છે અને એમનો સંઘ પણ પૃથ્વી ઉપર એક નવો જ સંદેશ પ્રસારિત કરશે.  “શું હતો આ સંદેશ ?” જ્યાં સુધી આ પ્રશ્નનો ઉકેલ ન મળે ત્યાં સુધી હૃદયમાં આ પ્રજ્વલિત અગ્નિવહન કરીને સ્વામી વિવેકાનંદે પરિવ્રાજક રૂપે ઉત્તર ભારતથી શરૂ કરી રાજસ્થાન, ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર, કેરલ, તામિલનાડુમાં ભ્રમણ કર્યું.  તેઓ ભારતની સંસ્કૃતિ, ઇતિહાસ, સાહિત્ય અને બહુવિધ નાગરિકો સાથે પરિચિત બન્યા.  રાજાથી લઈ રંકના ઘરમાં નિવાસ કર્યો.  ઉચ્ચથી ઉચ્ચતર આધ્યાત્મિક અનુભૂતિઓના સોપાનો સર કર્યા અને છેવટે મા કન્યાકુમારીના આંચળ તળે ભારતના અંતિમ કિનારે સમગ્ર ભારત ઉપર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું.

“યુગનાયક”માં લખાયું છે કે,  કન્યાકુમારીનું મંદિર ભારતની દક્ષિણ દિશાના અંતિમ છેડે આવેલું છે.  એના પછી તરત ત્રણે દિશાઓમાં મોજા ઉછાળતો દરિયો, પૂર્વમાં બંગાળની ખાડી, પશ્ચિમમાં અરબી સમુદ્ર અને દક્ષિણમાં હિન્દ મહાસાગર સમુદ્રની અંદર નાના મોટા કેટલાક પથરાળ બેટ મંદિરમાં મા કુમારી શિવના ચિંતનમાં બેઠેલા છે, એ મૂર્તિ અત્યંત સુંદર દર્શન કરતાની સાથે જ હૃદયમાં ભક્તિનો સંચાર થાય છે. સ્વામીજીએ માતાના દર્શન કાજે બાળ ની માફક વ્યાકુળ ચિત્તે મંદિરના આંગણામાં પ્રવેશ કર્યો અને દેવી કુમારીની સન્મુખે સાષ્ટાંગ પ્રણિપાત કર્યા.  દર્શન અને પૂજા પૂરા થઈ જતાં તેઓ ત્યાં બેસીને માતૃભૂમિના કલ્યાણ અંગે વિચારવા લાગ્યા.  એમના ચિંતનનો વિષય હતો ઘણા બધા ધર્મોનું જન્મસ્થાન અને મિલન ક્ષેત્ર પુણ્યતીર્થ ભારતવર્ષ.  

ભારતનો ગૌરવભર્યા  અધ્યાત્મ મહિમાથી ઉજ્જવળ ભૂતકાળ છતાં દુઃખ દારિદ્રમાં ડૂબાડૂબ,  વીર્ય વિનાનો,  ગૌરવ ગુમાવી બેઠેલો,  અધ્યાત્મ સંપત્તિથી વિહોણો બનેલો વર્તમાન સમય અને ગાઢ અંધકારથી ઘેરાયેલું અનિશ્ચિત ભવિષ્ય !!  ભારતના અલુપ્ત ગૌરવને શું ફરી એકવાર સુપ્રતિષ્ઠિત કરવાનું સંભવિત છે ?? જો સંભવિત હોય તો તેનો ઉપાય શું?

સ્વામીજીએ ભાવિ  ભારતને ધર્મ અને સંસ્કૃતિથી પરિપુષ્ટ અને અનેકવિધતાની અંદર એકત્વ સાથે બિરાજતી અખંડ સત્તા રૂપે દીઠું.  એમને સમજાઈ ગયું કે,  ધર્મ જ અગણિત ભારતીય સંતાનોનો મેરુદંડ છે.  એમના શાંત સમાહિત વિશુદ્ધ ચિત્તમાં દિવ્ય  વાણી ગુંજી ઉઠી,  જે પ્રગાઢ આધ્યાત્મિક અનુભૂતિના પ્રભાવે ભારત વર્ષમાં એક વખત વિભિન્ન સંસ્કૃતિ અને વિભિન્ન ધર્મોની જન્મભૂમિ અને મિલન ક્ષેત્ર બની ઉઠેલું.  એકમાત્ર એ જ અનુભૂતિના જોરે એનો પુનરુત્થાન અને પુનઃ પ્રતિષ્ઠા સંભવિત છે.  ધર્મને પૂરેપૂરો અનુસરીને અને જીવનમાં એને ઉતારીને કોઈપણ જાતિ ક્યારેય અનદહ પતિત થાય નહીં,  ઉલટાનું ઇતિહાસની સાક્ષી લેતાં જણાય છે કે,  જાતીય જીવનમાં જે બધી શક્તિઓ સફળતા મેળવવા માટે સમર્થ નીવડે  છે એ બધામાં સક્રિય ધર્મ સૌથી શ્રેષ્ઠ છે.  એ દિવસે તેઓએ  એક પત્રમાં લખ્યું,  આ બધું જોઈને અને તેમાં ય  ખાસ કરીને દ્રારિદ્ર  અને અજ્ઞાન નિહાળીને મને ઊંઘ નથી આવતી.  

એક વિચાર પાકો કર્યો કે,  કુમારિકા ભુશિર ઉપર મા કુમારિકાના મંદિરમાં બેસીને ભારતવર્ષની છેક છેવાડા ની પાષાણની ટોચ ઉપર બેસીને ઠરાવ્યું કે,  આ જે આપણે આટલા બધા સન્યાસીઓ છીએ તે બધા રજળપાટ  કરતાં અહીંથી ત્યાં ફરતા રહીએ છીએ,  લોકોને દર્શનશાસ્ત્ર શીખવાડીએ છીએ એ બધું પાગલપણું છે.  ખાલી પેટે ધર્મ ન થાય ગુરુદેવ કહેતા હતા: આ બધા ગરીબ ગુરબાં  જાનવરની જેમ જીવે રાખે છે,  એનું કારણ મૂર્ખતા છે. પાજી પુરોહિત બેટાઓ ચાર ચાર યુગથી એમનું લોહી ચૂસતા રહ્યા છે અને પગ તળે કચડી રહેલા છે.  આપણી જાતિ પોતાનું હીર હારીને બેઠી છે.  નીચ જાતિને ઉપર ઉઠાવવી પડશે. હિન્દુ, મુસ્લિમ,  ખ્રિસ્તી સૌએ એમને પગતળે કચડેલા છે અને એમની ઉઠીને ઊભા થવાની તાકાત આ પોતાની અંદરથી જ આણવી રહેશે. કટ્ટર હિન્દુઓએ જ આ કામ કરવું પડશે. (સંદર્ભ :: “યુગનાયક” પુસ્તકના પહેલા ભાગમાં 429 થી 431 ઉપરની વિગતનો આ સાર છે.)

 

“આત્મનો મોક્ષાર્થમ જગત હિતાયચ”

 

 

 

 

 

 

 

ભાવસમાધિમાં શ્રી રામકૃષ્ણદેવે કહ્યું : “નામમાં રૂચિ, જીવ ઉપર દયા અને વૈષ્ણવનું પૂજન…  જે નામ તે જ ઈશ્વર.. નામ અને નામીને અભેદ જાણીને સર્વદા અનુરાગ સહિત નામ લીધે જવું.”

 

“સ્વામી શ્રી વિવેકાનંદ ગ્રંથમાળા” ના ભાગ આઠના પૃષ્ઠ 410 ઉપર એક વિગત છે.

શ્રી રામકૃષ્ણદેવ  કેટલીક વાર કહેતા,  “ઈશ્વર પર આધાર રાખજો, પવનની દયા પર રહેતા સુકા પાંદડાની જેમ રહેજો, તેની કૃપાનો પવન તો સતત ફૂકાય જ રહ્યો છે, જરૂર છે માત્ર તમારા સઢને ચઢાવવાની.”

“સ્વામી વિવેકાનંદ ગ્રંથમાળા” ના  ભાગ આઠના પૃષ્ઠ 407 ઉપર થી એક અવતરણ આપણે વાંચીએ.

વિવેકાનંદને જોવા માટે શિકાગોની શેરીઓમાં હૈયે  હૈયું દળાય તેટલું માણસ ઉભરાતું હતું ત્યારે જે સન્માનનો સોમો ભાગ પણ બીજા સામાન્ય માણસને તો ગાંડો  જ બનાવી દે એવું સન્માન હું મુશ્કેલી વિના પચાવી શક્યો,  તેનું કારણ શું? કારણ તેમની એટલે કે શ્રી રામકૃષ્ણદેવની કૃપા અને તેમની કૃપાને લીધે જ સર્વત્ર વિજય પ્રાપ્ત થયો છે,  આવું સ્વામી શ્રી વિવેકાનંદજીનું કહેવાનું છે.

“આત્મનો મોક્ષાર્થમ જગત હિતાયચ”  ના આદર્શે પોતાના જીવનનું ગઠન કરી શકે એવા અગ્નિ મંત્રે દીક્ષિત યુવા સન્યાસીઓને એકત્ર કરી એમને દિવ્ય પ્રેમની દોરીએ બાંધી એક એવા સંઘનું નિર્માણ કે,  જે યુગ પ્રયોજન હેતુ હજારો વર્ષ સુધી માનવ સભ્યતા માટે પથ પ્રદર્શક બની રહે.  આ સંઘનો પાયો નાખનાર ઠાકુરના પ્રધાન શિષ્ય હતા નરેન્દ્ર અર્થાત ભવિષ્યના સ્વામી વિવેકાનંદ.. લીલા પ્રસંગકાર વર્ણિત કરે છે કે, કેવી રીતે નરેન્દ્રે ઠાકુરની પાસેથી “શિવજ્ઞાને જીવસેવા” નો મંત્ર મેળવ્યો.  1884 ની સાલમાં એકવાર ક્યારેક સંઘના  એક મિત્ર દક્ષિણેશ્વર આવી ચડ્યા અને તેમણે જોયું કે શ્રી રામકૃષ્ણદેવ  પોતાના ખંડમાં ભક્તોથી વિટળાઈને બેઠેલા છે.  શ્રીયુત નરેન્દ્ર પણ ત્યાં હાજર છે.  અનેક પ્રકારના સદબોધક વાર્તાલાપ તેમજ વચમાં વચમાં વળી નિર્દોષ ગમ્મત  મજાકની વાતચીત પણ ચાલી રહી છે.  વાતો કરતાં કરતાં વૈષ્ણવ ધર્મની વાત નીકળી અને મતનો સાર ત્યાં બેઠેલા સૌને ટૂંકમાં સમજાવી દઈને ઠાકુર બોલ્યા ::  ત્રણ વસ્તુનું પાલન કરવા માટે હર હંમેશ પ્રયત્ન કરતા રહેવાનો ઉપદેશ એ મતમાં કરવામાં આવે છે.  નામમાં રૂચિ, જીવ ઉપર દયા અને વૈષ્ણવનું પૂજન.  જે નામ તે જ ઈશ્વર નામ અને નામીને અભેદ જાણીને સર્વદા અનુરાગ સહિત નામ લીધે જવું.  ભક્ત અને ભગવાન કૃષ્ણ અને વૈષ્ણવ અભેદ જાણીને હંમેશા સાધુ ભક્તો પર શ્રદ્ધા તેમની પૂજા અને વંદના કરવી અને શ્રીકૃષ્ણનો જ આ જગત સંસાર એ વાતની હૃદયમાં ધારણા કરીને સર્વ જીવો ઉપર દયા દાખવવી. સર્વજીવો પર દયા એમ કહેતા જ તેઓ અચાનક સમાધિસ્થ થઈ પડ્યા.  કેટલીક વાર પછી અર્ધબાહ્ય દશામાં આવીને કહેવા લાગ્યા,  જીવ ઉપર દયા,  જીવ ઉપર દયા,  હટ સાલા મગતરામાં મગતરૂ  તું કે જીવ પર દયા કરવાનો?? દયા કરનારો તું વળી કોણ ?? ના ના જીવ ઉપર દયા નહીં,  “શિવજ્ઞાને જીવની સેવા” ભાવાવિષ્ટ શ્રી રામકૃષ્ણદેવના એ વચનો ભલે બધાએ સાંભળ્યા,  પરંતુ એનો ગુઢ મર્મ ત્યારે કોઈ ન સમજી શક્યા કે ન તો પકડી શક્યા.  ફક્ત એક નરેન્દ્રનાથે જ એ દિવસે ઠાકુરનો ભાવાવેશ સમી ગયા પછી બહાર આવીને કહેલું: શું અદભુત પ્રકાશ આજે ઠાકુરના વચનોમાં હું જોવા પામ્યો છું.  શુષ્ક કઠોર અને નિર્મમ રીતે પ્રસિદ્ધ એવા વેદાંત જ્ઞાનને ભક્તિની સંગ સાથે ભેળવી દઈને કેવા તો સહજ રસીલા અને મધુર અજવાળે એને ઉજમાળું કરીને બતાવી દીધું પરંતુ ઠાકુર આજે ભાવાવેશમાં જે બોલ્યા તેના પરથી સમજાઈ ગયું કે,  વનના વેદાંતને ઘરમાં લાવી શકાય. સંસારના સઘળા કામકાજમાં એનું અવલંબન લઈ શકાય.  માણસ જે કાંઈ કરી રહેલો છે તે બધું  ભલે કરે,  એમાં નુકસાન કાંઈ નથી.  માત્ર સૌથી પહેલા આટલી વાત ઉપર પૂરેપૂરા દિલથી વિશ્વાસ મૂકીને એને ગાંઠે બાંધી લે એટલે ઘણું થયું અને તે એ કે,  ઈશ્વર જ જીવ તથા જગત રૂપે એની સન્મુખ પ્રગટ થઈ રહેલા છે.  જીવનની પળેપળ  એ જેના સંપર્કમાં આવી રહ્યો છે,  જે જે બધાને પ્રેમ કરી રહ્યો છે,  જેમના પ્રત્યે શ્રદ્ધા સન્માન અથવા દયા દાખવી રહ્યો છે તેમાંના એકે એક એમના જ અંશ છે. તેઓ પોતે જ છે.  દુનિયાની પ્રત્યેક વ્યક્તિને અગર જો માણસ એ પ્રમાણે શિવ સ્વરૂપ જાણી શકે તો પછી પોતાને મોટો માનીને એમના પ્રત્યે રાગ,  દ્વેષ,  દંભ કે દયા બતાવવાનો અવસર જ એને માટે ક્યાં રહ્યો? એ રીતે “શિવ જ્ઞાને જીવોની સેવા” કરતાં કરતાં ચિત્ત શુદ્ધ થતાં એ બહુ થોડા જ વખતમાં પોતાને પણ ચિદાનંદમય ઈશ્વરના અંશ તરીકે શુદ્ધ બુદ્ધ મુક્ત સ્વભાવ વાળા તરીકે નક્કી જાણી શકશે.

ઠાકુરની એ વાત વડે ભક્તિ પથ ઉપર પણ વિશેષ પ્રકાશ પડેલો જણાય છે. જ્યાં સુધી સર્વભૂતોમાં ઈશ્વરને જોઈ શકાય નહીં ત્યાં સુધી સાધકને માટે ખરેખરી ભક્તિ એટલે કે પરાભક્તિ પામવાનું આકાશ કુસુમવત રહે છે.  શિવ અને નારાયણ જ્ઞાને જીવોની સેવા કરવાથી સકળજનમાં ઈશ્વરના દર્શન કરીને યથાર્થ ભક્તિ પ્રાપ્ત કરીને ભક્ત સાધક થોડાક જ વખતમાં કૃતાર્થ થશે,  એ વાત કહેવાની જરૂર નથી.  જે હોય તે પણ જો ભગવાન કદીક એ દિવસ આપશે તો આજે મેં જે સાંભળ્યું છે તે અદભુત સત્યનો પ્રચાર સંસારને ચારે ખૂણે કરીશ.  પંડિત,  મૂર્ખ,  ધની,  દરિદ્ર,  બ્રાહ્મણ,  ચંડાળ સૌને એ સંભળાવીને મુગ્ધ કરી દઈશ.”

શ્રી ગંભીરાનંદજી લખે છે કે,  સ્વામીજીએ ધર્મની ભૂમિકા પર ત્યાગ અને સેવાના આધારે નવજાગૃતિનો પ્રારંભ કરવા ઈચ્છ્યું હતું.  આ નવજાગરણના આંદોલનના અગ્રેસરોના રૂપમાં સન્યાસીઓનું મંડળ રચવાની ઈચ્છા સેવી હતી.  આ સન્યાસીઓ નવા યુગના સંદેશ વાહક અને આદર્શના પ્રસ્થાપક બનશે કે જેવો મન મુખ એક કરીને સ્વાર્થથી પર બનીને અદ્વૈત જ્ઞાનને પાલવમાં બાંધીને મૂર્ખ નારાયણ,  દરિદ્ર નારાયણ,  દુઃખી નારાયણ તથા દરેક સ્થિતિમાં રહેલા મનુષ્યોની સર્વ પ્રકારની ઉન્નતિ માટે જીવન પર્યંત પ્રયત્ન કરશે અને આ રીતે એમની ઈશ્વર પ્રાપ્તિ નો માર્ગ સરળ અને સુગમ બનશે. આથી તે પોતાની મુક્તિના દ્વાર પણ ખોલશે એટલે કે “આત્મનો મોક્ષાર્થમ જગત હિતાયચ”  જીવન જીવશે.

 

‘તને એકલપેટું સુખ ભોગવતા શરમ નથી આવતી ?’

 

 

 

 

 

 

ઈતિહાસ ગવાહ છે છે કે,  ‘હું-તું કરનારા હણાયા છે, પરંતુ ‘તું તે જ હું’ સ્વીકારનારા જ જીત્યા છે અને હજુ જીતશે. 

“નિષેધ કોઈનો નથી, સર્વનો સમાસ છે.”…આ પંક્તિ નવા ભારતનો રાજધર્મ છે.

આફ્રિકાના એક ખોબા જેવડા પણ પ્રકૃતિસભર રમણીય દેશ રવાન્ડામાં પચીસ-ત્રીસ વર્ષો પહેલાં બે જાતિઓની આંખો વઢી. એક જાતિ “હૂતી”  નિર્દય બની તૂટી પડી બીજી જાતિ “તુત્સી” પર ને થયો જાતિસંહાર એટલે કે જિનોસાઈડ.

ત્યાંનું ‘હુ તુ’ એટલે આપણું “હું ને તું’ ને ‘તુત્સી’ એટલે ‘તું ત્વં અસિ’

હું-તું એટલે દ્વૈત, બે, અલગ, જુદારો, હુંસાતુંસી, દ્વેષ, વેર ને છેવટે વિનાશ,

પણ ‘તું ત્વં અસિ’  એટલે તત્ત્વમસિ, તું તે જ હું, હું તે જ તું, પ્રેમ, સમાસ, સ્વીકાર, એકત્વ ને છેવટે વિજય!

ઈતિહાસ ગવાહ છે કે,  ‘હું-તું’ કરનારા હણાયા છે ને ‘તું તે જ હું’ સ્વીકારનારા જ જીત્યા છે. કાળચક્ર કોઇપણ રીતે ફરે અંતે તો સર્વનો સમાસ કરનાર જ જીતશે, એ વિધિ નિર્માણ છે. જિનોસાઈડના પચીસ વર્ષથી હવે રવાન્ડામાં કોઈપણને પૂછો કે ‘તમારી જાતિ કઈ?” તો એક ને માત્ર એક જવાબ મળશે, ‘રવાન્ડિયન’! રવાન્ડામાં જે વસે છે તે બધા ‘રવાન્ડિયન’. આપણે પણ જો મોટા જાતિસંહાર કે નરસંહાર તરફ ન જવું હોય તો જ્ઞાતિ-જાતિના લેબલ તોડી એકમાત્ર ‘ઈન્ડિયન’ બનવું પડશે. હિન્દુસ્તાનમાં જે વસે તે બધા માત્ર ને માત્ર ‘હિન્દુસ્તાની’. નામ અનેક, પૂજા અનેક પણ જાતિ તો કેવળ ‘ઇન્ડિયન’ જ!..

1988માં મનુભાઈ  પંચોલી ‘દર્શક’ એ ‘સાચો હિન્દુ ધર્મ’ પુસ્તિકાના પ્રવેશમાં લખ્યું છેઃ ‘કોઈ પણ લોકશાહીમાં તેના મતદારો કેળવાતા રહે તે બહુ મહત્ત્વની વાત છે. બંદૂક આપવાથી જ કામ પતતું નથી. બંદૂક કેમ વાપરવી તેની પણ તાલીમ આપવી અનિવાર્ય છે. નહીંતર એ જ બંદૂક નરહત્યા કે આત્મહત્યામાં વપરાય. તેવું  જ આપણા મતનું છે. આ અગત્યનું કામ આપણે કર્યું નથી ને કરવા ગયા તેમણે પ્રચાર કર્યો છે. કેવળ તટસ્થતા,  કડવી કે મીઠી પણ હકીકતોને જ પોતાના સાધન તરીકે વાપરે છે. ગમાઅણગમાને તે બાજુ પર મૂકે છે. આ નિયમ ન સમજાય ત્યાં પ્રચાર રહે અને પ્રચાર એટલે કોઈકના મગજનો કબજો લેવાનો પ્રયાસ.’ મતદારો ચૂંટણી વખતે મત આપનારા છે, પણ પછી તો તેઓ ઉત્પાદકો અને ઉપભોક્તાઓ છે, તેઓ માતા-પિતા છે તો મિત્ર પણ છે. આવો સ્વીકાર એ બહુ મોટું ચઢાણ છે અને આવું મોટું ચઢાણ રાષ્ટ્રપ્રેમનો ઓક્સિજન માગે છે. રાષ્ટ્રપ્રેમ એટલે હું કેવળ ભારતીય, ન હિન્દુ ન મુસ્લિમ, ન ગુજ્જુ કે ન મલ્લુ, ન હું ન તું… રાષ્ટ્રપ્રેમ એટલે તું તે જ હું‘.

મોહમ્મદ ગઝની સાથે એક વિચક્ષણ અભ્યાસી અલબેરૂની આવેલો. તેણે તે વખતના હિન્દુ ધર્મનો અને હિન્દુઓનો સારો અભ્યાસ કર્યો હતો. તેણે બે ભારે લાક્ષણિક વાત કરેલી. તે કહેઃ ‘હિન્દુઓ ભલા ને આતિથ્યશીલ લોકો છે, પણ તેમનામાં બે એબ છેઃ એક એ કે તેઓ એવું માને છે કે તેમણે બીજા પાસેથી કશું શીખવાનું જ નથી, તેમના વડવાઓએ બધું જાણી લીધું છે અને બીજું તેઓ પોતાને ઊંચા માની કોઇની જોડે ભળતા જ નથી. તેમના પૂર્વજો આવા નહોતા.’ તે વખતના ધર્મ દ્વારા આ બે એબ વિકસાવવામાં આવી છે અને આપણે આજ સુધી પોતાના કોચલામાં જ પુરાઈ રહેવામાં આપણું રક્ષણ માન્યું છે ! ધર્મના અધિપતિઓ આવ્યા ને તેમણે ‘ધર્મમાં રાજ્ય દખલ ન કરે તો…” એટલું સ્વીકારી બધું થવા દીધું. પરિણામે મંદિરો રહ્યાં, પણ દેશ ગયો, દેશ નિચોવાયો, દેશ વગોવાયો, પણ ત્યારે રામકૃષ્ણ પરમહંસે બધા ધર્મોનો સાર અનુભવ્યો અને બતાવ્યું કે, ‘બધા ઝઘડા નામના ને સ્થળકાળના છે. ધાર્મિક માણસ બધે જો ભગવાન છે તેમ કહેતો હોય તો તે બધાને માટે ઘસાય, કશાય ભેદભાવ વિના ઘસાય!’

તેમના અંતકાળે વિવેકાનંદે સમાધિસુખ માગ્યું તે ચપટીક દર્શાવ્યું ને ચોવીસ કલાક પછી તેમને જગાડ્યા ત્યારે વિવેકાનંદે કહ્યું: ‘મને શા સારું જગાડયો? હું કેવા અપૂર્વ સુખમાં હતો?’ રામષ્ણદેવે તેને ઠપકો આપ્યો: ‘અલ્યા સ્વાર્થી, આટલા આટલા લોકો ઘોર તમસમાં છે અને તને એકલપેટું સુખ ભોગવતા શરમ નથી આવતી? હવે આ સમાધિસુખ હું તાળા કૂંચીમાં મૂકી દઉં છું. તારે જવાની વેળા આવશે ત્યારે ઉઘડશે.’  અને સમાજનું ધારણપોષણ કરવાની રીત બતાવે તેવા ધર્મનું પુનઃસંસ્થાપન થયું. 

એક વિશાળ ધર્મ કે જેમાં સંસાર છે, ત્યાં કર્મ છે, પણ બોજ નથી; ભક્તિ છે, પણ વેવલાઈ નથી; જ્ઞાન છે, પણ આડંબર કે ઈજારો નથી; પરંપરા મજબૂત છે છતાં સૌમ્ય છે. જ્યાં નિષેધ–વિરોધ–તિરસ્કાર કોઈનો નહીં, પણ સર્વનો આવકાર–સ્વીકાર ને સમાસ માત્ર છે ! પ્રજા અને રાજા વચ્ચે અદ્વૈતનો અનુબંધ રહે તેવા રાજધર્મનું પ્રભાત ખીલી રહે તેવી ઉદાત્ત ભાવના હતી, પરમહંસ શ્રી રામકૃષ્ણદેવની. શ્રી ઠાકુર ફરી ભારતવર્ષને આશિષો  આપે તેવી વિનમ્ર પ્રાર્થના.

 

 

આપણી પાછળ 5000 વર્ષોનો ઈતિહાસ છે.!!

 

 

 

 

 

 

વેદો આપણને આ જગતમાં સુખો અને મરણોપરાંત  સ્વર્ગનું વચન આપે છે.

શ્રીમદ ભગવત ગીતા અંગે આપણે તાત્વિક ચર્ચા કરી રહ્યા છીએ ત્યારે, એ આશા કે અપેક્ષા કરવી અત્યંત અયોક્તિક છે કે, યુદ્ધક્ષેત્રમાં આટલા લાંબા સુધી એ પણ શ્લોકોમાં સંવાદ ચાલતો રહ્યો હશે? બુદ્ધિવાદીઓ પુરાતનપંથીના દૃષ્ટિકોણને માનતા નથી. વર્તમાન રૂઢિવાદના જનક એવા મહાન શંકરાચાર્યે પણ આ મતનો સ્વીકાર કર્યો નથી. એમના ભાષ્યમાં તેઓ કહે છે કે, કઠિનતાઓ અને સમસ્યાઓથી અર્જુન કેમ કર્તવ્ય મૂઢ બની ગયો, પછી શ્રીકૃષ્ણએ તેને કેટલાક પ્રભાવિત સલાહ, શિખામણ અને ઉપદેશ આપ્યા. એમના આ સલાહ શિખામણને વ્યાસ ઋષિએ સાતસો શ્લોકોમાં નિબદ્ધ કર્યા. શંકરાચાર્યનો આ મત છે અને એ મત પૂરતા પ્રમાણમાં યુક્તિ સંગત લાગે છે તેવું સ્વામી શ્રી રંગનાથાનંદજી કહે છે.

પ્રાચીન કાળમાં આપણે ત્યાં વૈદિક સાહિત્ય તથા તેની સાથે જોડાયેલ કર્મકાંડિય ધર્મ પ્રચલિત હતો. પછી આપણી સમક્ષ ઉપનિષદ અને તેમાં વર્ણવેલ જ્ઞાનકાંડીય ધર્મ પણ છે. આ બંને ધર્મ આપણી સમક્ષ પ્રતિદ્વંદી ના રૂપે આવ્યા. વેદો આપણને આ જગતમાં સુખો અને મરણોપરાંત  સ્વર્ગનું વચન આપે છે. આ વાત ત્યાં સુધી છે કે,  જે માણસ આ લોકની સારી-સારી ચીજો મર્યા પછી સતલોકમાં લઈ જવા ઇચ્છતો હોય તે  તત્કાલીન જ્ઞાત વિભિન્ન દેવતાઓ માટે યજ્ઞ યાગ  કરીને એમને મેળવવાનો પ્રયાસ પણ કરતો. પછીથી ઉપનિષદો દ્વારા આ સ્વર્ગ દર્શનનો વિરોધી સ્વર પ્રગટ થયો. કઠોપનિષદનું અધ્યયન કરવાથી આપણને જાણવા મળે છે કે,  નચિકેતા પોતાના પ્રથમ વરદાન ‘આ જગતનું ઐક્ય’  એવું કંઈક માંગે છે. બીજા વરદાન દ્વારા ‘સ્વર્ગની પ્રાપ્તિ કેવી રીતે થશે’ તે જાણવા માંગે છે. પરંતુ તેને આનાથી સંતોષ નથી થતો. ઉપનિષદોનો આ વિરોધ આપણને ઉચ્ચતર ઉદ્દેશો અને પ્રવૃત્તિઓ તરફ લઈ જાય છે. અને એટલા માટે જ નચિકેતાએ માગેલું ત્રીજું વરદાન ઉચ્ચ દર્શન તથા નીતિશાસ્ત્ર દ્વારા જોઈ શકાતી જીવનની સમસ્યાઓ સાથે સંબંધિત છે. જીવનની પાછળ રહેલા સત્યની શોધના દ્વારા જ આ સમસ્યાનું સમાધાન સંભવિત છે. આ ઉપનિષદોનું વિશિષ્ટ કાર્ય છે. ઉપનિષદોનો આદર્શ છે ધ્યાન દ્વારા  પરમતત્વનો સાક્ષાત્કાર. તેમાં કર્મને માટે કોઈ સ્થાન નથી. પરંતુ ગીતામાં આપણને કર્મની અને ચિંતનની આવશ્યકતા વચ્ચે

શ્રીકૃષ્ણનું પોતાનું સામંજસ્ય જોવા મળે છે. આ બે વિપરિત શક્તિઓનું સામંજસ્ય કર્યા વિના કોઈ પણ જીવ પરિપૂર્ણ ન બની શકે. જે વ્યક્તિ કહે છે, હું ચિંતન વિના જ કર્મ કરીશ તે સફળ નથી. અને જે વ્યક્તિ કર્મથી વિછિન્ન  બનીને કેવલ ચિંતનમાં જ મગ્ન રહે છે તે પણ પરિપૂર્ણ બની શકતો નથી. એટલે કે એક સામંજસ્યપૂર્ણ  દર્શન યુગની આવશ્યકતા હતી અને ભગવાન શ્રીકૃષ્ણએ ભગવત ગીતામાં તેનું પ્રદાન કર્યું. ગીતાનો ઉદ્દેશ મનુષ્યને જીવનના સાધારણ સ્તર પરથી નીતિ અને સદાચારના ઉચ્ચ સ્તર સુધી ઉન્નત કરી આપવાનો છે, એ આપણે ભૂલવું ન જોઈએ.

ઈ.સ. પૂર્વે 1400 વર્ષ પહેલાના ભારતમાં બનેલી ઘટનાઓને મહાભારતમાં લિપિબદ્ધ કરવામાં આવી છે. ગીતા આ મહાભારતનું અંગ છે. આધુનિક વિદ્વાનો આ નિષ્કર્ષ પર પહોંચ્યા છે. આ ગ્રંથના સમયની સમસ્યા અંગે તેઓ એનું લગભગ ઈસુ પહેલાના 900 વર્ષનો તિથિકાળ નિશ્ચિત કરે છે. ગીતાનું સુત્રીકરણ બુદ્ધની પહેલા શતાબ્દીઓ પૂર્વે થયું હોવાનું માની શકાય છે. ગીતામાં મહાન વિચારો છે, પરંતુ એને સામાન્ય લોકો બરાબર સમજ્યા ન હતા. અને બુદ્ધે આવીને આ વિચારોને નવું રૂપ આપ્યું. જેથી કરીને સામાન્ય લોકો પ્રાચીન ઉપદેશોનો સાચો મર્મ સમજી શકે. ઈ.સ. પૂર્વની છઠ્ઠી શતાબ્દીમાં બુદ્ધ અવતર્યા. પછી ઈ.સ.ની આઠમી શતાબ્દીમાં શંકરાચાર્યનું આગમન થયું. આપણે બધા અત્યારે પણ આ મહાન આચાર્યોના આલોકમાં જીવી રહ્યા છીએ. આધુનિક યુગ 19મી શતાબ્દીમાં આપણી વચ્ચે મહાન વિભૂતિઓ આવી અને આજે આપણે એમના અને એમના વિચારો દ્વારા સંચાલિત થઈ રહ્યા છે. જે કોઈપણ ભારતનાં ઇતિહાસનું વાંચન કરે છે. અહીં પ્રત્યેક યુગપૂર્વે  વિચારોનો એક પ્રબળ આદર્શ  અને જીવનની સ્થાપના થઈ છે. અને તેની પાછળની પ્રેરણાના કેન્દ્ર બિંદુ રૂપે એક મહાન પ્રબળ વ્યક્તિત્વ રહ્યું છે. આ અદ્ભૂત તથ્ય પર તે વિસ્મિત થઈ જાય છે. આપણી પાછળ 5000 વર્ષોનો ઇતિહાસ છે. આપણે એ જ પ્રાચીન જાતિ છીએ. અને એ જ પ્રાચીન આદર્શ આજે પણ આપણને પરિચાલિત કરી રહ્યો છે. ભારત પ્રાચીન ગ્રીસ અને રોમ એકબીજાની સામે- સામે હતા. તે ભારત જરાય બદલાયા વિના વિશ્વમંચ ઉપર નવા આગંતુકોનું સ્વાગત કરવા માટે આજે પણ ઉભું છે. અને ભવિષ્યમાં આવનારા અભિવાદન કરવા માટે પણ ઉપસ્થિત રહેશે. આ ઈતિહાસનું એક સત્ય છે અને ભારતીય ઇતિહાસના અધ્યેતા રૂપે આપણું એ કર્તવ્ય છે કે આપણે આ તથ્યનું પરીક્ષણ કરીએ અને એમાં રહેલા બોધપાઠને શીખીએ. આ બધું આપણને આપણી પોતાની સંસ્કૃતિના મૂળ અને ઉદ્દગમ સંબંધિત જીજ્ઞાશા તરફ દોરી જાય છે.

(સાદર સ્વીકૃતિ અને સંદર્ભ: વંદનીય સ્વામી શ્રી રંગનાથાનંદજી લિખિત “ગીતા દર્શન” ના ત્રણ ગ્રંથો)

 

…ભક્તિ એટલે પરિપૂર્ણતાથી ઉત્પન્ન થનારો પ્રેમ…

 

 

 

 

 

 

ગીતામાં શ્રીકૃષ્ણ કોઈ સંપ્રદાય વિશેષને નહીં પરંતુ અર્જુનના માધ્યમ દ્વારા મનુષ્ય માત્રને પોતાનો ઉપદેશ આપે છે. 

કોઈ એમ કહે કે,  ગીતા એક મૌલિક ગ્રંથ નથી, તો એ વાંચીને આપણને જરા આંચકો પહોંચે. પણ એ કહેનાર સ્વામી રંગનાથાનંદજી હોય તો આ કથન પાછળનો ગુઢાર્થ પણ એમણે  સ્પષ્ટ કર્યો જ હોય. તેમનું સ્પષ્ટ કહેવું છે કે, મૌલિક ગ્રંથનો આપણે જે અર્થ કરીએ છીએ તે અર્થમાં ગીતા એક મૌલિક ગ્રંથ નથી. પણ જેને ઓલ્ડસ હક્સ્લીએ ‘શાશ્વત દર્શન’ કહ્યું છે, એ પરમ  તત્વનું પરમ મૌલિક વક્તવ્ય ગીતા છે.

સદાચાર ઉપરાંત ગીતામાં એક બીજું તત્વ પણ છે, અને એ છે ભક્તિ. ભક્તિ એટલે ઈશ્વર પ્રત્યે પ્રેમ. પરિપૂર્ણતાથી ઉત્પન્ન થનારો પ્રેમ. આ એક એવું તત્વ છે કે જે ગીતામાં નિરૂપિત ભક્તને એક સાથે નિર્ભયતા અને સૌમ્યતાની પ્રતિમૂર્તિ બનાવી દે છે. આ બધા કારણોને લીધે આપણા જીવનમાં ગીતાને મહત્વ મળ્યું છે. ચાલ્સ વિલ્કિલ્સ દ્વારા અનુદિત ગીતાના અંગ્રેજી અનુવાદની ભૂમિકામાં ભારતના પ્રથમ ગવર્નર જનરલ વોરન હેસ્ટિંગ્સે આવી ઘોષણા કરી હતી. ‘જ્યારે ભારતમાં અંગ્રેજોનું પ્રભુત્વ સમાપ્ત થઈ ગયા પછી સારો એવો સમયગાળો વિતી ચૂક્યો હશે અને એમનો સંપત્તિ તથા સત્તાનો ઉદગમ સ્ત્રોત માત્ર સ્મૃતિનો વિષય બની ગયો હશે ત્યારે પણ ભારતીય દર્શનોના લેખક જીવિત રહેશે.’  જ્યારથી આ વાક્ય લખાયા ત્યારથી ગીતા પૂર્વ અને પશ્ચિમ જગતના બંને વિભાગના સ્ત્રી-પુરુષોના હૃદયમાં અસીમ  વર્ધમાન સામ્રાજ્ય સ્થાપિત કરી રહેલ છે.

ગીતાના સંદેશની બે મહત્વપૂર્ણ વિશેષતાઓ છે. તેની યૌતિકતા અને તેની સાર્વભૌમિકતા એટલે કે વૈશ્વિકતા, આ બંનેમાં એની શક્તિનો સ્ત્રોત નિહિત છે. આજે હિન્દુ  શબ્દનો પ્રયોગ એક વિશિષ્ટ વર્ગના લોકોનું અન્ય વર્ગોથી અલગપણું બતાવવા માટે થાય છે. પરંતુ ગીતાના સંદર્ભમાં જ્યારે સ્વામી  શ્રી રંગનાથાનંદજી હિંદુ શબ્દનો પ્રયોગ કરે છે ત્યારે તે અલગપણાનું અસ્તિત્વ એટલા માટે નથી કે ઋષિઓએ આ ઉદ્ધાત વિચાર કોઈ વર્ગ વિશેષને, બીજા લોકોને છોડીને, કેવળ હિન્દુઓને જ નથી આપ્યો, પરંતુ કોઈ પણ સમુદાય કે જાતિનો ભેદ કર્યા વિના માર્ગદર્શન ઇચ્છનાર બધા લોકોને આ વિચારો આપવામાં આવ્યા છે. આ દૃષ્ટિકોણને ધ્યાનમાં રાખીને આપણે એ પ્રાચીન ગ્રંથો અને એમાં રહેલા ઉપદેશોને ગ્રહણ કરવા પડશે. એ વર્ગ વિશેષ માટે નથી, પરંતુ વ્યાપકતાથી એને ઈચ્છનાર સૌ માટે છે. એમાં અમુક-તમુક સમુદાયનો  નહીં પરંતુ માનવ માત્રનો ધર્મ બતાવવામાં આવ્યો છે અને એટલે એ વૈશ્વિક દર્શન છે. માત્ર સમાજના કેટલાક વર્ગોને માટે જ નહીં પરંતુ સંપૂર્ણ માનવતાના કલ્યાણ હેતુ માટે નીતિ, સદાચાર અને દર્શન આપણા શાસ્ત્રોમાં શીખવવામાં આવ્યા છે.

આપણા આધ્યાત્મિક સંત શ્રી રંગનાથાનંદજી નોંધ્યા પ્રમાણે :: સ્મૃતિકાર મનુએ માત્ર હિંદુઓને નહિ પરંતુ પુરેપુરી માનવજાતિને ધ્યાનમાં રાખીને પોતાના નિયમોની સંરચના કરી હતી એ માનવ ધર્મશાસ્ત્ર છે. એ માનવરૂપી પોતાના સંતાનો માટે મનુએ આપેલું સંવિધાન છે. આપણે અત્યારના મનુસ્મૃતિને મનુવાદ કરીને જાહેરમાં વખોડીએ છીએ ત્યારે એ જાણી લેવાની જરૂર છે કે, એ પ્રત્યેક મનુષ્ય માટે છે.  પછી ભલે વિશ્વનાં કોઈપણ ભાગમાં એ રહેતો હોય, કોઈપણ દેશ કે જાતિનો હોય. જો મનુષ્ય સુખ તથા પોતાનું હિત ઇચ્છતો હોય તો તેણે કેટલાક આદર્શો અને વિધિ-વિધાનોનું પાલન કરવું પડશે. આ આદર્શ તથા વિધિ-વિધાન સાર્વભૌમિક છે અને તે બધાનો ગ્રંથોમાં સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. ગીતાનું વાંચન કરતી વખતે આપણને સ્પષ્ટરૂપે જણાય છે કે,  તેના ઉપદેશો સમગ્ર માનવજાતિ માટે છે. એવા બધા સ્ત્રી-પુરુષો માટે છે જે પોતાના અંતરાત્માની ઉચ્ચતર અભિવ્યક્તિઓની અનુભૂતિ કરવાનાં હેતુથી સંઘર્ષ કરી રહ્યા છે.

 

આપણા પ્રાચીન ગ્રંથોમાં અર્જુનને નર અથવા મનુષ્ય અને શ્રીકૃષ્ણને નારાયણ અર્થાત પરમાત્માના અવતાર ગણવામાં આવ્યા છે. ગીતામાં શ્રીકૃષ્ણ કોઈ સંપ્રદાય વિશેષને નહીં પરંતુ અર્જુનના માધ્યમ દ્વારા મનુષ્ય માત્રને પોતાનો ઉપદેશ આપે છે. આ રીતે ગીતામાં ઈશ્વર તથા મનુષ્ય નારાયણ તથા નર સામસામે ઉભા છે. અને એ જ શ્રીમદ ભગવદ્ ગીતાની ભવ્યતા છે અને ઉદ્દાત પૃષ્ઠભૂમિ છે. શ્રીકૃષ્ણ એક સાર્વભૌમિક વૈશ્વિક આચાર્ય છે. તેમણે વૈષ્ણવ, શૈવ, કે બીજા કોઈ સંપ્રદાયોનો ભેદભાવ કર્યો નથી. આજે આપણને વૈશ્વિકતાના આ સ્પંદનની આવશ્યકતા છે કે જે બધા સંપ્રદાયો તથા વર્ગોથી પર થઈને સૌ કોઈને પોતાનામાં સમાવી દઈને પ્રત્યેકને એક જ પ્રકારની પ્રેરણા આપે. એટલા માટે ગીતાને તેની પોતાની પૃષ્ઠભૂમિમાં જ એટલે કે સાક્ષાત શ્રીકૃષ્ણરૂપી એક વૈશ્વિક વ્યક્તિ દ્વારા કરેલી વેદાંતની વ્યાખ્યાના રૂપમાં આપણે સૌએ સ્વીકારવી જોઈએ. ગીતા એની પોતાના જ મતપંથમાં ની શ્રદ્ધા સુદ્રઢ બનાવે છે. તેની સાર્વભૌમિકતા એક વિશિષ્ટ પ્રકારની છે. તે કોઈના પર લાદવામાં આવતી નથી, સૌને આમંત્રણ છે. ગીતાને હર કોઈ માણસ પોતાની નિજી રીતે અપનાવી શકે છે. આજના યુગમાં પ્રચલિત વિભિન્ન સંપ્રદાયો વચ્ચે સુ  સંવાદિતા રચવા માટે, મેળ-મિલાપ કરાવવા માટે આપણને સૌને એક એવા જ સાર્વભૌમિક સંદેશની આવશ્યકતા છે. બાઇબલ એવું કહે છે કે, શબ્દ વિનાશકારી છે, પણ ભાવ જીવનદાયી છે. (ક્રમશ:)

 

ચાલીસ પ્રશ્નોના ખોટા જવાબમાં ટીક કરો અને ડોક્ટર બનો??!!

 

 

 

 

 

 

નીટ અને જીની એક્ઝામમાં કટઓફ માર્ક માયનસ 40 સુધી માન્ય ગણાશે??!!!

વહેલી સવારે એક પ્રતિષ્ઠિત હોસ્પિટલના આઈસીયુ માંથી મને ફોન આવ્યો. એક યુવાન કમળાના દર્દથી પરેશાન હતો અને તેને આઈસીયુમાં ખસેડવો પડે તેવી સ્થિતિ હતી. એવા આગલા દિવસના વાવડ હતા. એ યુવાનનો ફોન મારા નંબર ઉપર જોતાં થોડીવાર મુંજાઈ ગયો. ફોન ઉપાડ્યો ત્યારે એમણે મુંજાતા એવું પૂછ્યું કે,  સર,  મને એ જાણવું છે કે, “આયુર્વેદ અને હોમિયોપેથીમાં બેચલર કરનાર ડોક્ટર હોય એ આઈસીયુમાં પણ આપણને ટ્રીટમેન્ટ આપી શકે?”  મને એમ થયું કે અત્યારે આ માથાકૂટમાં આ જુવાન  ન પડે તો સારું. એટલે મેં કીધું કે, “અત્યારે તું સાજો થઈ જા અને સાજો થઈ જા. પછી આવીને મળજે, નિરાંતે આપણે ચર્ચા કરીશું.”  થોડા દિવસો પછી એમનો ફોન આવ્યો કે,  હવે હું સ્વસ્થ છું અને તમને મળવા આવું છું. આવીને એમણે જે વાત કરી તે વાત મારા માટે પણ અજાણી હતી અને વાત સાંભળીને કદાચ સૌ ચોંકી જાય એવી વાત હતી.

એ યુવાને કહ્યું કે,  મને કમળો થયેલો અને કમળામાં વધુ ખરાબ હાલત થઈ એટલે મને આઈસીયુમાં દાખલ કર્યો.  એક દિવસ રાત્રે એક ડોક્ટર આવ્યા અને એમણે બધું તપાસીને એની સાથે જે કોઈ હોય એને સૂચના આપી કે,  આમને  એક ગ્લાસ દૂધ આપી દયો.. એટલે મેં મારી જાણકારી મુજબ કહ્યું કે,  સર,  દૂધ પીવાય ?? મને તો કમળો થયો છે… તો એણે જરા ઉડાવ જવાબ આપીને એમ કીધું કે, “ડોક્ટર હું છું કે તમે છો? દૂધ આપી દયો ભાઈને અને પીવરાવી દયો…”  એટલું કહીને જતા રહ્યા. મારી પાસે બીજો કોઈ વિકલ્પ નહતો.  બીજે દિવસે સવારના એક બીજા એટેન્ડન્ટ ડોક્ટર આવ્યા અને એમણે મારા  ડાયટનો ચાર્ટ જોઈને ઠપકાના સ્વરમાં કીધું કે,  “તમે એક દિવસ દૂધ પીધા વગર રહી ન શકો? કાલે રાત્રે તમે દૂધનો ગ્લાસ ઠપકારી દીધો.” એટલે મેં કહ્યું કે,  મેં નથી કહ્યું, રાત્રે ડોક્ટર આવ્યા હતા એમણે આ સૂચન કર્યું છે. એ કહે,  બને જ નહીં, એટલે મારા બેડ ઉપર રહેલો  ચાર્ટ  એમણે જોયો  અને જોઈને તેઓ અચંબિત થઈ ગયા. મેં એમને પૂછ્યું કે,  સર શું પ્રોબ્લેમ છે? તો એમણે  બહુ જવાબ અથવા ચોખવટ ના આપી,  પછી મેં આઈસીયુમાં જે કેરટેકર નર્સ હતી એને પૂછ્યું કે,  ગઈકાલે જે ડોક્ટર આવ્યા હતા એની ડિગ્રી શું ? તો એણે કહ્યું,  “બીએચએમએસ’  અને આજે આવ્યા તેની,, તો એણે કહ્યું “બીએચએમએસ”… એનો અર્થ એવો કે આયુર્વેદમાં અને બીજા હોમિયોપેથીમાં ગ્રેજ્યુએશન કરેલા ડોક્ટર આઈસીયુમાં મને દૂધ પાવું કે ન પાવું એની માથાકૂટમાં પડ્યા હતા. આ પ્રસંગ પછી મનમાં એ નર્સને  પણ પ્રશ્ન થયો અને મને પણ થયો કે શું આયુર્વેદ અને હોમિયોપેથી વાળા લોકો આઈસીયુ સુધી ટ્રીટમેન્ટમાં પરવાનગી ધરાવતા હશે?

એ જુવાનની વાત સાંભળી મને પણ ધક્કો પહોંચ્યો..મેં રાજકોટના બે ચાર જાણીતા એવા ફિઝીશિયન્સને પૂછ્યું અને મિત્ર દાવે ગંગારામ હોસ્પિટલ, દિલ્હીના એક પ્રખ્યાત મિત્ર સર્જન, જે ગુજરાતની મુલાકાતે વારંવાર આવે છે એની સાથે પણ આ પ્રશ્નની ચર્ચા કરી. રાજકોટના ડોક્ટર એમ કીધું કે,  હા હવે “એમબીબીએસ’ મળતા જ નથી,  એટલે આપણે કોઈ પણ ચાલે છે અને ગંગારામના ડોક્ટરે તો એવું કહ્યું કે,  સરકારનો પરિપત્ર આવી ગયો છે કે,  “એમબીબીએસ” નથી મળતા એટલે “બીએએમએસ”  ને “બીએચએમએસ” ને ડોક્ટર તરીકે સ્વીકારી લેવા. આ વાત અહીયા પૂરી થઈ ગઈ.

જે કાંઈ ધક્કો લાગ્યો  હતો તે લાગી ગયો.. ત્યાં  થોડા દિવસો પહેલા સરકાર દ્વારા જાહેર કરવામાં આવ્યું કે,  નીટ અને જીની એક્ઝામની અંદર કટઓફ માર્ક  માયનસ  40 સુધી માન્ય ગણાશે. આ વાત ઝડપથી કોઈને સમજાય એમ  નથી કારણ કે,  કટઓફ તો હાઈએસ્ટ માર્કમાં કરવાનું હોય,  લોએસ્ટ માર્ક એટલે કે નીચામાં નીચા માર્ક ગણીએ  એને કટઓફ ન કહેવાય.  ઊંચામાં ઊંચા માર્કમાં તમે ક્યાંક બાંધણું કરો તો એને કટઓફ કહેવાય..  પણ સરકારના અને પ્રચાર મીડિયા પર બધી દલીલો સાંભળી ત્યારે એટલું બધું આંકચકો લાગ્યો  કે,  ભારત દેશની અંદર હવે એવો કાયદો બન્યો છે કે નીટ અને ઝી ની પરીક્ષામાં કોઈ વિદ્યાર્થી બેસે અને બીજું કાઈ ન કરે અને 40 પ્રશ્નોના ખોટા જવાબ આપી આવે તો એના માઇનસ 40 માર્ક થાય અને તેમ છતાં એ ડોક્ટર થવાના લિસ્ટમાં પસંદગીની યાદીમાં ગોઠવાઈ જઈ શકે..!!!!  બહુ જ આંચકો લાગે એવા સમાચાર છે. મેડિકલ એજ્યુકેશન સદંતર તૂટી ગયું છે,  ભાંગી ગયું છે,  એવું તો ઘણા વખતથી સાંભળતા હતા.  શિક્ષણમાં જિંદગી કાઢી છે એટલે આવી બાબતો ન ઈચ્છીએ તો પણ આપણા કાને પડી જતી હોય છે એટલે  મને થયું કે,  સરકારે શું વિચાર કર્યો છે ?? ભવિષ્યમાં ડોક્ટરો જિંદગી બચાવે એની બદલે ડોક્ટરો જિંદગી પતાવે એવો આઈડિયા એસ્ટાબ્લિશ કરવાનો ખ્યાલ છે કે શું ?? કારણ કે જેને માયનસ 40 આવે એટલે કે ઝીરો થી પણ નીચે પરીક્ષાના ગુણનું તાપમાન જાય,  40 સુધી નીચું જાય તો પણ એને પ્રવેશ મળી શકે!!! આવો કાયદો અમલમાં મુકવાની ઘોષણા થઇ છે..

એવું લાગે  છે કે,  સરકાર ડોક્ટરોની કમીને દૂર કરવા માટે પોતાની બગડેલી સિસ્ટમને સુધારવાને બદલે નાપાસ થતા અથવા તો માઇનસમાં જતા વિદ્યાર્થીઓને પણ ડોક્ટર બનાવી દઈને આપણી સમક્ષ ધાબડી દેવા માંગે છે.!! આ બાબતે બહુ હોબાળો મચાવ્યો છે, ચર્ચાઓ ચાલી છે, ટીવી ચેનલો અત્યારના ભરચક છે આ મુદ્દાથી.. પણ મને તો એક જ પ્રશ્ન છે કે,  સરકાર કોઈ નિર્ણય લેતા પહેલા ગંભીરતાથી વિચારતી હશે કે નહી વિચારતી હોય ??  રાજ્યની કે કેન્દ્રની ચૂંટણી વખતે જેટલી ચાયત આપણા સ્વાસ્થ્ય પ્રધાન કે ગૃહ પ્રધાન કે આપણા વડાપ્રધાન કે આપણા શિક્ષણ પ્રધાન ચૂંટણી જીતવા માટેની રાખતા હોય છે,  એટલી ચાયત એ આવા બોગસ જેવા નિર્ણયો લેતી  વખતે નહીં રાખતા હોય,  નહિતર આવો નિર્ણય લેવાય જ  કેવી રીતે ??

ધર્મના નામે હોબાળો કરવાને બદલે આ મુદ્દો આંદોલનનો મુદ્દો બની શકે એટલું પોટેન્શિયલ એમાં છે.  એ દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો આપણને સ્પષ્ટ લાગે છે કે ભારત દેશમાં તબીબી શિક્ષણને ઊંડી ખાઈમાં નાખી દેવા માટે થઈને પ્રયાસો થઈ રહ્યા છે.  ડોક્ટરોની ઘટ છે એટલે જીલ્લે જીલ્લે મેડિકલ કોલેજ ખોલો,  મેડિકલ કોલેજની સીટ વધારો અને સીટ વધારીને એટલી સીટ વધારી કે બત્રીસ કે છત્રીસ હઝાર  બેઠકો ખાલી રહેવા માંડી !!  ખાલી રહે તો એ વિચાર કરવો જોઈએ કે,  આપણે કેમ પ્રતિભાશાળી વિદ્યાર્થીઓને તબીબી શિક્ષણ તરફ નથી વાળી શક્યા ?  એના ગુણ કેમ ઓછા આવે છે ? વ્હેર  ધ શુ પિન્ચીઝ ? એ ચેક કરવાને બદલે આપણે નક્કી એવું કર્યું કે, સ્તરમાં  નીચે ઉતરી જાવ અને નીચે ઉતરીને જવાય એટલા નીચે જાવ અને નપાસ થયેલાને પણ પ્રવેશ આપી અને એમને મેડિકલની એવી ડિગ્રી અપાવી દયો કે, પછી એ ડોક્ટરો કમળાના દર્દીને પણ દૂધ પાઈ દે !! ઓસ્ટ્રેલિયા જેવો એક ગુજરાત જેવડો દેશ ભારતને પ્રવેશ માટે ભયજનકની યાદી મૂકે દે છે ત્યારે ખ્યાલ આવે છે કે,  ભારતમાં ચાલતી  આવી વાત કોઈ વિદેશમાં તો આપણું નાક કપાય એવી આ સ્થિતિ કરે છે. જે બેઠક નક્કી છે એ ન ભરાય એટલે તમે જો  તમે તમારું ગુણવત્તાનું ધોરણ તળીએ લઈ જવા માંગતા હો તો,  તમને બીજું શું કહીએ ? તમને તમારી ફિલસુફી મુબારક…

ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમી, યુ. કે. દ્વારા પ્રકાશિત થયેલ “બિલ નાઈટ”

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ઈદી અમીનના ફતવા સામે સમ-સંવેદનશીલ સાહિત્ય સર્જક બળવંત નાયકે ‘ને ધરતીને ખોળે નરક વેરાયું ‘નવલકથા લખી.

“…. આપણા સાહિત્યના પ્રતિષ્ઠિત સર્જક, વિવેચક અને વિચારક કાકાસાહેબ કાલેલકર તો નેવું વર્ષ જીવ્યા હતા. ‘રખડવાનો આનંદ’ એમના જીવનનો   આનંદ બન્યો હતો. તેમણે અનેક પ્રવાસો ખેડયા હતા અને છતાં તેઓ પ્રવાસને અંતે થાકેલા કે માંદા દેખાયા ન હતા. એકવાર કોઈકે તેમને તે વિશેનું કારણ પૂછેલું ત્યારે તેમણે જવાબમાં કહ્યું હતું કે, આ વૃદ્ધાવસ્થા અને મૃત્યુ મારી પાછળ પડયાં છે. મને પકડવા માંગે છે પણ પકડી શકતા નથી. મારું સરનામું મેળવી તે જગ્યાએ જઈને પૂછે છે: કાકાસાહેબ ક્યાં છે? ત્યારે લોકો કહે છે, ‘કાલે અહીં હતા. આજે ક્યાં છે તેની ખબર નથી. વળી, બુઢાપો મૃત્યુ મારું સરનામું મેળવી હાંફતા હાંફતા નવી જ જગ્યાએ પહોંચે છે.  ત્યાં લોકો કહે છે: હમણાં તો અહીં હતા. હવે ખબર નથી ક્યાં ચાલ્યા ગયા. હું જેટલી ઝડપે યાત્રા કરું છું તેટલી ઝડપે ન તો બુઢાપો દોડી શકે છે ન તો મૃત્યુ મને પકડી શકે છે.  હું શું કરું?  એમને ટાળવાની મેં ક્યારેય કોશિશ કરી નથી, એમને પામવાની ઉત્કંઠા પણ નથી. બંને જૂના દોસ્તો છે. કોઈને કોઈ દિવસ તો જરૂર મળશે. તેમાં જેટલી વાર લાગશે એટલા જ પ્રેમથી એકબીજાને ભેટીશું………!”

આ વાત ૫૨થી આપણને એટલું સમજાય છે કે, કાકાસાહેબે નચિંત બનીને જીવન વીતાવ્યું હતું. એટલે જ તેમણે જીવનનો અધિકમાં અધિક આનંદ મેળળ્યો હતો. એવું આનંદમય અને પ્રવૃત્તિમય જીવન જીવવા આપણામાંથી મોટા ભાગના ભાગ્યશાળી થતા નથી. પરિણામે તેઓ પેલી જીવન ઘટમાળમાં ફસાઈને નિરસ અને કશી પ્રવૃત્તિ વગરનું જીવન જીવતા બુઢાપાને શાપ દેતા જીવન જીવતા હોય છે. ડોસા અને ડોસી બની નકામા અને નિરૂપદ્રવી બનતાં જીવનને આપણા કવિ વિપીન પરીખે સુંદર રીતે એની કાવ્યબાનીમાં મઢી લીધું છે:

 

ડોસો ચીમળાઈ ગયો છે. 

ડોસાઓ ચીમળાતા હોય છે તેમ જ 

ગઈકાલને યાદ કરી કપાળ પર હાથ પછાડે છે. 

પોતે જ સાંભળતો નથી.

અને મોટે મોટેથી બૂમો પાડીને દીકરાઓને ભાંડે છે. 

ડોશી પેલા ખૂણામાં બેઠી બેઠી જ વૃદ્ધ થઈ છે. 

ગઈકાલે પતિ અને આજે છોકરાં–વહુ 

ઘરમાં કોઈ એને સમજ્યું નહીં.

અને વાતવાતમાં આંખે મોતિયો આવી ગયો. 

તોય કોઈને ફરિયાદ ન કરી 

છોકરો આવ્યો તે ખૂબ નજર તાણી એ બોલી: 

બેટા આવ્યો? જમીને જજે.

દીકરો સાચવીને જૂઠું બોલતો: 

મા ભૂખ નથી. 

ડોસીએ આગ્રહ કર્યો નહીં. 

આંખે મોતિયો હતો, પણ 

હજુ આંખમાં થોડાંક આંસુ બચ્યાં હતાં 

એટલે કહ્યું: ભલે…

આપણાં વડીલો… વૃદ્ધો… ડોસા… ડોસીઓ. આપણાં પોતીકાં સ્વજન છે, માબાપ છે. આપણું આજનું અસ્તિત્વ એમને આભારી છે તે ભૂલવાનું નથી. એમની સંભાળ રાખવી—એમનું ગૌરવ જાળવવું એ આપણી પવિત્ર ફરજ બને છે. આવી ફરજ આપણો ધર્મ બને છે. વળી, આપણા ધર્મમાં, આપણી સંસ્કૃતિમાં માબાપને… વડીલોને પ્રભુ સાંનિધ્યમાં મૂકીને “ત્વમેવ માતા ચ પિતા ત્વમેવ’ એવી પ્રાર્થનામાં મઢ્યાં છે… અને છતાં અહીંના આપણા સમાજમાં માબાપને વૃદ્ધાશ્રમમાં, ઘરડાઘરમાં, ઑલ્ડ પીપલ્સ હોમમાં મોકલી આપવાનો જે પવન ફૂંકાવા લાગ્યો છે તેની સામે લાલ બત્તી ધરવી જ રહી. એમની પાછલી અને નિ: સહાય અવસ્થામાં ભાડૂતી એવી પરિચારિકાઓ દીકરાવહુની લાગણી, હૂંફ અને સંભાળ ન જ આપી શકે, તેમની પાછલી જિંદગીમાં આપણે તેમની જેવી અને જેટલી સંભાળ રાખી શકીએ તેવી અને તેટલી સંભાળ બીજા કોઈ રાખી શકે નહીં.”

(સદ્દગત બળવંત નાયકનો આ લેખ ‘ઓપિનિયન’ ના સપ્ટેમ્બર, 1999ના અંકમાં પ્રકાશિત થયો હતો, તેની સાદર નોંધ લઈએ.)

‘શ્રી બળવંત નાયકના પ્રતિનિધિરૂપ સાહિત્યસર્જન’ ના ગ્રંથમાં સાંપ્રત કાળ માટે ઉત્તમ સંદેશ આપતા એમના નિબંધ “આપણું આજનું અસ્તિત્વ માબાપને આભારી” ના માર્મિક અંશો વાંચીને આપણે તેઓને વાંચનાંજલિ આપી. યુનાઈટેડ કિંગડમ સ્થિત ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમી અને હરીવલ્લભ ચુનીલાલ ભાયાણી સ્વાધ્યાયપીઠ હેઠળ હવે બળવંત નાયક પ્રતિનિધિરૂપ સાહિત્ય સર્જન પુસ્તક પ્રકાશિત થયેલ છે. આ પુસ્તકનું સંપાદન ડાયસ્પોરિક ગુજરાતી સાહિત્યકાર શ્રી વલ્લભભાઈ નાંઢાએ કર્યું છે. જ્યારે તેનું પ્રકાશન કેતન રૂપેરાની નિપુણ દૃષ્ટિ અનુસાર થયું છે.

બળવંતભાઈ ગાંડાભાઈ નાયક, “બિલ નાઈટ” જીવનકાળ 15 મી ડિસેમ્બર 1920 થી 15 મી ફેબ્રુઆરી 2012. ડાયોસ્પોરિક ગુજરાતી સાહિત્ય જમાતનાં એક અગ્રગણ્ય સાહિત્યકાર, અકાદમી યુનાઇટેડ કિંગડમના તેઓ ભૂતપૂર્વ પ્રમુખ પણ ખરા.

વલ્લભભાઈએ પોતે લખ્યું છે કે, ‘1972માં દેશના સરમુખત્યાર ઇદી અમીને 21 દિવસની અવધિ પૂર્ણ થાય એ પહેલા એશિયનો એ દેશ છોડી ચાલ્યા જાય એવો ફતવો બહાર પાડ્યો. આવી કટોકટીભરી સ્થિતિમાં બળવંત નાયક જેવા સંવેદનશીલ સર્જક અવાજ ઉઠાવ્યા વગર રહી શકે ખરા? એ ફતવાના પ્રત્યુતર રૂપે સમ-સંવેદનશીલ સાહિત્ય સર્જક બળવંત નાયકે ‘ને ધરતીને ખોળે નરક વેરાયું‘નવલકથા લખી. એમાં નંદનવન જેવી યુગાન્ડાની ધરતીને નરક જેવી વેદનશીલ પરિસ્થિતિમાં પલટાવી નાખનાર પરિબળરૂપ ઈદી અમીનની કૂટનીતિને દસ્તાવેજી આધારોને ખપમાં લઈને નિર્ભિકતાથી પડકારી. ભારતીય મીથને આ કથા બીજ સાથે પરોક્ષપણે સંયોજ્યું અને પ્રાદેશિક માન્યતાઓ, હકીકતો અને તથ્યોને પણ કલાત્મક રીતે રજૂ કર્યા. એમાંથી ઉપસતા વાસ્તવ બોધને કારણે એ આફ્રિકન સભ્યતાની પ્રતિનિધિ કથા બની અને સાથોસાથ પશ્ચિમ જગતની પણ પરિચાયાક કથા બની રહી. આ નવલકથાનો “પેસેજ ફ્રોમ યુગાન્ડા” શીર્ષક હેઠળ લેખકે પોતે અંગ્રેજીમાં ભાવાનુવાદ કર્યો અને નોબેલ પારિતોષિક વિજેતા સર્જક અને અમેરિકાની સૌપ્રથમ અશ્વેત મહિલા ટોની મોરીસને ગુલામોની યાતનાઓને વ્યંજીત કરતી ‘ડાર્લિંગ’ નામની નવલકથા લખી. બળવંત નાયકે નવલકથાનું ‘લાડલી’ નામે ગુજરાતીમાં રૂપાંતર પણ કરી આપ્યું.

બળવંત નાયકની જીવનયાત્રા ગુજરાતી પ્રજાના વિદેશ વસવાટનું એક અનોખું રેખાચિત્ર છે. ગુજરાતના વાપી ગામના રહેવાસી અને 20મી સદીની શરૂઆતમાં જન્મેલા બળવંત નાયક મુંબઈ યુનિવર્સિટીની વિલ્સન કોલેજના વિદ્યાર્થી હતા. ત્યાં તેણે અભ્યાસ પૂરો કરી તેઓ સહકુટુંબ યુગાન્ડાના પાટનગર કંપાલામાં સ્થાયી થયા. તેઓ સ્થાનિક શાળાના આચાર્ય તરીકે સેવા કરતા હતા. ઈદી અમીને 1972માં જ્યારે યુગાન્ડાથી જે લોકો દેશના નાગરિક ન હતા તે લોકોને દેશ નિકાલ કર્યા તેમાંનું એક કુટુંબ બળવંતભાઈનું પણ ખરું. બળવંતભાઈ તેમના પત્ની અને બાળકો સાથે 1973ના ઓગસ્ટ મહિનામાં યુગાન્ડાથી બ્રિટન આવ્યા અને લંડન શહેરના જાણીતા સાઉથહોલ વિસ્તારમાં સ્થાયી થયા. ત્યાં તેમણે શિક્ષક તરીકે કામ કરવાની શરૂઆત કરી. ગુજરાત, યુગાન્ડા, અને બ્રિટનમાં વસવાટ કર્યો તે દરમિયાન બળવંત નાયકે ‘નવનીત સમર્પણ’ અને ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમીના શ્રી વિપુલભાઈ કલ્યાણીના ‘ઓપિનિયન’ માસિકમાં અવારનવાર વિવિધ સાંપ્રત વિષયો ઉપર પોતાના વિચારોની છણાવટ કરી અને સનાતન માનવતાનાં વિવિધ પ્રશ્નોને તેમણે સાથે જોડ્યા. બળવંત નાયક ગુજરાતી ભાષા અને સાહિત્યના ચાહક હતા એટલું જ નહિ, ગુજરાતી સાહિત્યના વિકાસમાં ખુબ મહત્વનો તેમણે ભાગ ભજવ્યો. પૂર્વ આફ્રિકા તેમજ બ્રિટનનાં ગુજરાતી સાહિત્યનાં ઇતિહાસમાં તેમનું નામ હંમેશા અગ્ર સ્થાને અંકાયેલું રહેશે. તેમના રચનાત્મક અને વૈવિધ્યથી ભરપૂર જીવનનો અંત 2012માં 92 વર્ષની વયે થયો. ગુજરાતી સાહિત્યકારોની યાદીમાં તેમનું સ્થાન અનોખું છે. યુનાઈટેડ કિંગ્ડમ ના ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમીએ સ્તુત્ય કાર્ય કર્યાનો રાજીપો વ્યક્ત કરીએ.

 

 

મૂંઝવણ, ચિંતન અને ઉકેલની “શોધ યાત્રા”

 

 

 

 

 

 

”કિશોરાવસ્થાની મૂંઝવણ અને મારગ” પુસ્તક લઈને આવ્યા છે એક ગ્રામ પરિવેશના શિક્ષક.

અખિલ એમનું નામ.

ચાર વર્ષ એમણે હાઈસ્કૂલના તરુણોને ભણાવ્યા છે. અને 14 વર્ષથી વધુ સમય તેઓ પ્રાથમિક શાળામાં ગાળી ચુક્યા છે.

શ્રી સણોસરા પ્રાથમિક શાળા, સણોસરા, અમરેલીના એક સતત જીવંત શિક્ષક શ્રી અખિલ દવે.

આ અખિલ દવે  શિક્ષકોને માટે રેડી-રેકનર જેવું એક પુસ્તક આપી રહ્યા છે.

પુસ્તકનું શીર્ષક  ”કિશોરાવસ્થાની મૂંઝવણ અને મારગ” દર્શાવે છે કે, ભાઈ અખિલે પોતાના ધોરણ 6 થી 8 વચ્ચેના કિશોરાવસ્થામાં રહેલા વિદ્યાર્થી ભાઈઓ અને બહેનોના કેટલાક પાયાના પ્રશ્નોને સ્પર્શ કર્યો છે.

આ પુસ્તક થોડું નોખું છે. કારણ કે આ પુસ્તક લેખક તરીકે અખિલ દવે લખી રહ્યા નથી, પરંતુ એક શિક્ષકે વર્ગખંડમાં તાદાત્મ્ય  સાધીને ભણાવતા ભણાવતા જે અનુભવ થયો છે તેને અહીં ઉકેલરૂપે માર્ગ દેખાડીને આપણી સમક્ષ પ્રસ્તુત કર્યો છે.

સાચો શિક્ષક એ છે કે, જેને માણસ પણ ગમતા હોય છે.

સાચો શિક્ષક એ છે કે, એને ભણાવવું ગમતું હોય છે.

સાચો શિક્ષક એ પણ છે કે, માણસોને ભણાવતા ભણાવતા જે નાના-મોટા પ્રશ્નો શિક્ષક પોતે ફેસ કરી રહ્યા છે તેના અંગે તે મંથન કરે, આ પ્રશ્ન શા માટે ઉદ્ભવે છે તેનો વિચાર કરે અને પછી પોતાને તેના ક્યા ઉકેલો સૂજે છે તેની વાત પણ વિચારીને આપણી સમક્ષ મૂકે.

ખાસ આપણે શીખવાનું કે,  શિક્ષક માત્ર પ્રશ્નો મેળવનારો નથી, પણ રોજબરોજની ઘટનાઓમાં પોતાની સમક્ષ જે પ્રશ્નો આવતા હોય અથવા જે વિદ્યાર્થીઓને જોઈને કે તેમના વર્તન વ્યવહારો અનુભવીને મૂંઝવણો પોતે અનુભવતા હોય તેના અંગે થોડું ચિંતન કરે. ચિંતન કરીને એમાં દોષપાત્ર તરીકે વિદ્યાર્થીને ન રાખે, પરંતુ મારા વર્ગખંડમાં આવો પ્રશ્ન કેમ ઉભો થયો? અથવા કોઈ એક વિદ્યાર્થી મારા શિક્ષણ કાર્ય દરમિયાન કેમ મુશ્કેલી અનુભવે છે? એને ક્યાં શું ખૂંટે છે? એને કોઈનું, ક્યાં, શું ખૂંચે છે?…તે જે  વિચારે છે તે સાચો શિક્ષક છે.

…..અને એ નજરે અખિલ દવે આપણી સમક્ષ એક સર્વાંગ શિક્ષક થઈને ઉભરી આવ્યા છે. એમણે વર્ગખંડમાં જે પ્રશ્નો અનુભવ્યા તેની યાદી બનાવી, તે પ્રશ્નો થવા માટેના કારણો કયા હોઈ શકે તેનું મંથન કર્યું, અને પછી એ પ્રશ્નો અને તેના મંથનમાંથી આ પ્રશ્ન માટે આપણે શું કરી શકીએ? એક શિક્ષક તરીકે આપણે  કેવી રીતે વિચારવું જોઈએ? એવો એક ઉપક્રમ પોતાના પ્રત્યેક લેખમાં તેમણે સર્જ્યો. પરિણામે……

કિશોરાવસ્થામાં અનુભવાતી મૂંઝવણો એક શિક્ષકની નજરે સમસ્યા તરીકે મળી, એક ચિંતકની નજરે આ સમસ્યાના કારણો મળ્યા,  અને એક નિદાન કરનાર વ્યક્તિત્વ તરીકે એ મૂંઝવણમાં આપણે શું કરી શકીએ એવા ત્રણ ભાગમાં પ્રત્યેક લેખને તેમણે વહેંચ્યો છે. પુસ્તકના લેખોની એક ખૂબી એ છે કે,  એ વર્ણનાત્મક નથી, પરંતુ તે વાતચીત કરતા હોય તેવા સ્વરૂપમાં લખેલ છે. દરેક લેખ કોઈ એક પાત્રનું નામ લઈને આવે છે. એનાથી એક ફાયદો એ છે કે, આપણને કોઈ વિદ્યાર્થી નથી દેખાતો, પણ આપણને કાં તો રેન્સી દેખાય છે, કાં તો તરંગ દેખાય છે અથવા તો આપણને કૃતિ સામે મળે છે, અને આપણે કૃતિ, તરંગ કે રેન્સીના મૂંઝવણના મુદ્દાઓ જાણે જાણતા હોઈએ એવો અહેસાસ આપણને થાય છે.

હું આ પુસ્તકને “શોધ યાત્રા” કહું છું, કારણ આ અવિરત ચાલતી યાત્રાનો આરંભ છે અને હજુ કોઈ અખિલ કે કોઈ નિખિલ દ્વારા આમ ખેડાણ થતું જ રહેશે.

અખિલ દવે આ એક નવા પ્રકારનું પુસ્તક લઈને આપણી સમક્ષ આવ્યા છે. એમ કહેવાય છે કે આપણે બાળકોની વૃદ્ધિની અવસ્થા અને તેમના વિકાસના તબક્કાઓને જો જાળવી લઈએ તો બાળકો આપણી વૃદ્ધાવસ્થાને પણ જાળવી લેશે. આ વાતને માત્ર જાળવી લેવાથી નહીં પણ કેટલો ઊંડાણથી વિચારી શકાય તે ખ્યાલ રાખીને અખિલે કુલ  પચીસ લેખોમાં પોતાની વાત રજૂ કરી આપી છે.

આનંદ એ વાતનો છે કે પોતે શિક્ષક છે એટલે પોતે અનુભવ્યું છે. પોતે જાગૃત શિક્ષક છે એટલે અનુભવ્યુ તેના વિશે ચિંતન કર્યું છે. અને પોતે સમાજની સાથે જીવે છે, સમાજની સાથે અનુબંધ જાળવનાર બાબાપુર ગામની ‘શ્રી સર્વોદય સરસ્વતી મંદિર’ નામની સંસ્થામાં તેઓ મોટા થયા છે અને ત્યાં આજે પણ જોડાયેલા છે તેથી સમાજની સમક્ષ આનો ઉકેલ શું હોઈ શકે એવું એમણે દરેકે દરેક મૂંઝવણ માટે વિચાર્યું છે અને આપણને એક નાનકડું પણ અતિ  મહત્વનું પુસ્તક પ્રાપ્ત થયું છે.

ગમવા જેવી વાત એ છે કે સમગ્ર પુસ્તકની અંદર ક્યાંય ફીલોસોફી અથવા તો જ્ઞાન છાંટવાની પ્રક્રિયા થઈ નથી. આજકાલના શિક્ષણના પુસ્તકોમાં મોટી તકલીફ એ છે કે, લખનારો તરત જ ચિંતક થઈ જાય છે અને જ્ઞાન ઉપાસના કરવા લાગે છે. અખિલના આ પુસ્તકમાં આ વાત ક્યાંય જોવા મળતી નથી એ આનંદનો વિષય છે. એમણે બહુ સાહજીકતાથી છેલ્લે કેટલાક પુસ્તકો પણ સૂચવ્યા છે કે, જો આપણે શિક્ષકોએ અને વાલીઓએ બાળ વિકાસ માટે કંઈ ચિંતા કરવી હોય તો કયા પુસ્તકો પહેલે હાથે વાંચવા જોઈએ. આવા ગાગરમાં સાગર સમાવી લેવાના અખિલ દવેના નાનકડા પ્રયાસને હું સમાજ સમક્ષ મુકતા ખૂબ આનંદ અનુભવું છું અને એક શિક્ષક તરીકે મને એ વાતનો આનંદ છે કે, આપણી પાસે એવા  શિક્ષકો ક્યાંક ક્યાંક છે કે જે  કેવળ અભ્યાસક્રમ અને મધ્યાહ્ન ભોજન વિષે જ ના વિચારે, પણ શિક્ષકોની સાચુકલી મૂંઝવણ વિશે વિચારે.

આજે જયારે શિક્ષણ વિપથગામી પ્રવાહની વચ્ચે ટકી રહેવા મથે છે ત્યારે  અખિલ દવે  જેવા “જીવથી શિક્ષક”ની અખિલાઈ પણ ટકી  રહે તે જોવાની જવાબદારી આપણી છે.