વિશ્વકોષ નો એક અર્થ બંને શબ્દોને અલગ પાડીને પણ આપણે કરી શકીએ.
વિશ્વ એટલે વ્યાપક અને
કોષ એટલે આપણો નાનામાં નાનો અંશ. આમ, નાનામાં નાના અંશને વ્યાપક રીતે અસ્તિત્વ સમક્ષ રજૂ કરનાર કોઈ હોય તો તે વિશ્વકોષ છે.
ચાલીસ વર્ષ પહેલાં ગુજરાતની અસ્મિતાને ઉજાગર કરે એવું એક સંસ્થાન શરૂ થયું, જેને આપણે સૌ “ગુજરાત વિશ્વકોષ ટ્રસ્ટ” કહીએ છીએ.
આપણી માતૃભાષા માટે એક વિરલ સ્વપ્ન જ્યારે વંદનીય શ્રી ધીરુભાઈ ઠાકરને આવ્યું ત્યારે તે સ્વપ્નને સાકાર કરવામાં અજ્ઞાત રીતે એવા દાનવીરનો સહયોગ મળ્યો કે એમણે આજે એક યુનિવર્સિટી કક્ષાનું કાર્ય કરી રહેલ “ગુજરાત વિશ્વકોષ ટ્રસ્ટ”ને સ્થાયી બનાવવામાં મદદ કરી. અથાગ પ્રયત્નો થયા અને અથાગ પ્રયત્નો થઈ પણ રહ્યા છે. શ્રદ્ધેય ધીરુભાઈ તથા તેમના અનુગામી તરીકે સમર્થ સાક્ષર શ્રી કુમારપાળભાઈ દેસાઈ દ્વારા એવું માળખું રચાયું છે કે, જે દ્વારા વર્ષો સુધી ગુજરાતી ભાષા એટલે કે આપણી માતૃભાષા નું સંવર્ધન થતું રહેવાનું છે.
માતૃભાષાના એક સંતાન તરીકે આનાથી વધુ આનંદ અને ગૌરવ બીજું શો હોઈ શકે ? મારા શબ્દોને આ ગૌરવ માટે હું અર્પણ કરું છું.
કેટલા કોષો બહાર પડ્યા, કેટલા ઓનલાઇન થયા, કેટલા શબ્દકોષોનો દેહ ઘડાયો એ તો ગણતરીમાં લેવું મુશ્કેલ છે, પરંતુ સાથોસાથ વિશ્વકોષ દ્વારા માત્ર ગ્રંથલક્ષી કાર્યક્રમોને બદલે સમાજ સુધી પહોંચી શકાય એ માટે એવોર્ડ્સ આપવાની શરૂઆત થઈ, વિવિધ સ્મૃતિઓમાં મળેલ દાનમાંથી રસપ્રદ વ્યાખ્યાનોની શ્રેણીનું આયોજન થયું અનેક ભાવકો સુધી વિશ્વકોશ પહોંચી શકે એટલે ટૂંકું અને ટચૂકડું એવું “વિશ્વવિહાર” સતત પ્રદાન કરતું રહ્યું.
ગુજરાત વિશ્વકોષ ટ્રસ્ટ એક એવું સંસ્થાન બન્યું કે જેની નોંધ વિશ્વ સ્તરે લેવામાં આવી રહી છે. આપણી યુનિવર્સિટીઓ અને તેના ગુજરાતી ભાષા ભવનો ગુજરાતી ભાષાનું શૈક્ષણિક કાર્ય કરે છેપરંતુ ગુજરાતી ભાષાના મૂળ સુધી પહોંચવાનું શક્ય બન્યું ગુજરાત વિશ્વકોષ ટ્રસ્ટ થકી. વિશ્વકોષ ગુજરાતી ભાષાના મૂળ સુધી આપણને લઈ જાય છે અને વિશ્વની કોઈપણ ઘટના, પદાર્થ કે હકીકત ક્યાંથી કેવી રીતે ઉદભવી તેના છેડા સુધી આપણને મૂકી આપે છે.
તેથી જ તો મેં શરૂઆતમાં કહ્યું તે પ્રમાણે, એક શૂન્યને વ્યાપક કરી આપવાનું કામ “ગુજરાત વિશ્વ કોસ્ટ ટ્રસ્ટ” કરી રહેલ છે.
મને બહુ સ્પર્શે છે ગુજરાત વિશ્વકોષનું પેલું સુંદર મજાનું સંસ્થા ગીત. સિગ્નેચર ટ્યુન જેવું આરંભ ગીત આપણા સાહિત્યકાર અને ગુજરાત વિશ્વકોષમાં જેમણે પોતાના છેલ્લા વર્ષો ગાળ્યા તેવા શ્રી ચંદ્રકાંતભાઈ શેઠ દ્વારા લખાયેલ આપણું વિશ્વ કોષનું એ રાષ્ટ્રગીત અદ્વિતીય છે. એ ગીતને આપણે સારી રીતે સમજી શકીએ તો વિશ્વકોષની પ્રવૃત્તિઓને પણ સારી રીતે જાણી શકીએ.
અર્ધ શતાબ્દી અને પછી અમૃત મહોત્સવ…એમ આ સંસ્થાન ભદ્ર આયુ સુધી પ્રદાન કરતું રહે તેવી પ્રાર્થના સાથે પ્રણામ.
ભદ્રાયુ વછરાજાની
