ભદ્રાયુ વછરાજાની bhadrayu2@gmail.com
ગુજરાત વિશ્વકોશ ટ્રસ્ટ, અમદાવાદ અને સંતુલન, રાજકોટ ના સંયુક્ત ઉપક્રમે અર્ધ સાડી તારા પ્રયાણ કરી રહેલ યાદગાર સંવાદ શ્રેણી “અસ્મિતા વિશેષ સંવાદ” ના પીસ્તાલીશમાં મણકામાં અમે મળ્યા IIM, Ahmedabad ના વરિષ્ઠ ફેકલ્ટી અને પૂર્વ ડાઈરેક્ટર શ્રી બકુલ ધોળકિયા ને..
પોતાના જીવનના એક એક પાસાને મુક્ત મને અભિવ્યક્ત કરીને બકુલભાઈએ જીવન કિતાબને ખુલ્લી મૂકી દીધી. પોતાની નબળાઈને પણ એકદમ સહજતાથી સ્વીકારનાર શ્રી બકુલભાઈનું પ્રદાન મેનેજમેન્ટની દુનિયામાં અગ્રેસર છે. આજે તેઓની નિખાલસતાની આરસી દર્શાવતા નાના પ્રસંગોને અહીં પેશ કરું છું.
“ મારા માતા પિતા એ સમયમાં એમના ઈન્ટર કાસ્ટ મેરેજ કરેલા. એટલે મારા માતાના પક્ષથી એટલે કે માતાના પિયર તરફથી એનો બહિષ્કાર કરવામાં આવ્યો હતો કારણ કે એ સમયમાં ઈન્ટર કાસ્ટ મેરેજ સ્વીકાર્ય નહોતા. એટલે અમારું ફેમિલી ન્યુક્લિયર ફેમિલી હતું. માતા પિતા અને અમે બે. મારા ફાધરના અંકલ અને મારા ફાધરના મોટા બહેન અમારી સાથે રહેતા હતા એટલે એ સેન્સમાં અમારું જોઈન્ટ ફેમિલી કહેવાય, પણ જે સેન્સમાં લોકો જોઈન્ટ ફેમિલી ગણે છે તે સેન્સમાં નહીં.
હવે મેટ્રિક એટલે એ જમાનામાં બોર્ડ એકઝામ મેટ્રિકની હતી. ૧૧ + ૪, વળી સિસ્ટમ હતી, ૧૨ + ૨ નહોતું એટલે કે ૧૦+૨+૩ ની ફોર્મ્યુલા નહોતી. એટલે પહેલા ધોરણથી અગિયારમા ધોરણ સુધી મારું શિક્ષણ ગુજરાતી મીડિયમમાં થયું. એટલે ઘણા લોકોને IIM માં નવાઈ લાગતી હતી કે હું વર્નાક્યુલર ગુજરાતી મીડિયમમાં ભણેલો છું, પણ એ વાતની મને સહેજ પણ નવાઈ નહોતી લાગતી. મને એ વાતનો ગર્વ છે અને હું પોતે એમ માનું છું કે, માતૃભાષામાં શિક્ષણ લેવાથી સમજણ વધારે ઊંડી હોય છે, શિક્ષણ વધારે ગહન બની શકે. એટલે એનું જો કોઈ ઉદાહરણ હોય તો હું પોતે છું. અંગ્રેજી એક ભાષા છે અને અંગ્રેજી ભાષા હું જયારે પહેલ વહેલી વાર આઠમા ધોરણમાં આવ્યો ત્યારે મારા ફાધર મને શીખવી. સ્કૂલમાં નહીં.
સ્કૂલમાં તો આઠમા ધોરણ પછી આવતો અંગ્રેજી વિષય એટલે સાતમું ધોરણ પૂરું થયું ત્યારે એના સમર વેકેશનમાં મેં ઘરે અંગ્રેજીનો અભ્યાસ શરૂ કર્યો. હવે એ જમાનામાં એમ.એસ.યુનિવર્સીટી ઓફ બરોડા એ એકમાત્ર એવી યુનિવર્સીટી હતી કે જેમાં શિક્ષણનું માધ્યમ અંગ્રેજી માધ્યમ હતું અને એ વડોદરામાં હતું. પણ કારણ કે મોટા ભાગના વિદ્યાર્થીઓ ગુજરાતીના આવે એટલા માટે પહેલું વર્ષ કોલેજનું,, એમાં અમને ઓપશન આપવામાં આવતો હતો કે તમારે અંગ્રેજીમાં ભણવું છે કે ગુજરાતીમાં ? પણ બીજા વર્ષથી અંગ્રેજી કમ્પલસરી હતું.
મારો સ્વભાવ પહેલેથી જ જરા તીખો. ગુસ્સો બહુ જલ્દી આવે અને lose tempered અને પછી એના ઉપર કંટ્રોલ ના રહે. બહુ નાનપણથી મારો જયારે જન્મ થયો ત્યારે નર્સ જે પાણી પીવડાવવા આવે એ પીવડાવવા આવી તો મેં લાત મારીને ચમચી ફેંકી દીધેલી એવું મારી મધરે મને કહેલું. એટલે ગળથૂથી થી આ ગુસ્સો મારી સાથે છે. પછી હું જયારે સ્કૂલમાં આવ્યો ત્યારે એમાં સ્લેટો એટલે કે પાટી પેન આવતી. પહેલા ધોરણની વાત છે. તો મારા ક્લાસમેટ સાથે કૈંક ધમાલ થઇ, તો પેલાને ગુસ્સો ચડ્યો. એટલે એણે મારી સાથે મિસબિહેવ કર્યું અને એણે મને માર્યું એટલે મેં ટીચરને જઈને ફરિયાદ કરી. ટીચરે કશું ન કર્યું એટલે પછી રિસેસમાં એ માણસની સ્લેટ મૂકીને એના ઉપર હું કૂદ્યો અને એની સ્લેટ તોડી નાખી. એટલે પછી ફરિયાદ થઇ. ટીચરને ખબર નહીં કે મારા મધર એજ્યુકેશન ઈન્સ્પેકટર હતા અને એણે મારા મધરને બોલાવ્યા. એટલે મારા મધરે સૌથી પહેલાં આખા ક્લાસની વચ્ચે મને લાફો માર્યો અને કહ્યું કે, “ આ તારાથી ના થાય. ગમે તે થાય પણ તારે તારા ગુસ્સા ઉપર કાબુ રાખવો પડે.” પછી ટીચરને કહ્યું કે એણે જયારે તમને ફરિયાદ કરી ત્યારે તમારે જોવું જોઈતું હતું ને કે શું થયું છે. મારાં મધરની આ સ્ટાઇલ મને ગમી. એટલે I am trying to say that my major challenge was to control my anger. ( મારા ગુસ્સા ઉપર મારે કાબુ મેળવવો એ મારી સામેનો મોટો પડકાર હતો.)
